stoa0223.stoa001.opp-lat1

OPERVM S. PAVLINI NOLANI PARS POSTERIOR CARMINA.

Iniuria quidem est patri familias maritimis deliciis abundanti terrenum aliquid et agreste praebere; sed ego, ut et causa mihi esset apud unanimitatem tuam aliquid conloquendi et aliquod sermoni huic obsequium uiderer adiungere, pauculas de paucissimis quas pueruli uespere inferunt ficedulas misi. quarum cum erubescerem paucitatem, plura etiam uersiculis uerba subtexui quasi uero numerum loquacitate facturus. sed quia utraque culpabilia sunt, tu utrisque benigne ac familiariter ignoscendo facies, ut nec inhumana uideatur paucitas nec odiosa garrulitas.

I. DOMINO MERITO SVSPICIENDO GESTIDIO PAVUNVS.

Sume igitur pastas dumoso in rure uolucres, quas latitans filicis sub tegmine callidus auceps, dum simili mentitur aues fallitque susurro, agmina uiscatis suspendit credula uirgis. tunc referens tenuem non paruo munere praedam.

digerit aucupium tabulis; et primus opimis ordo nitet sensim tenuatus ad ima tabellae. ut minus offendat macies, praelata saginae gratia praeuentos pingui iuuat alite uisus.

II.

Pauperis ut placeat carum tibi munus amici, munera ne reputesquae mittis ditia nobis. nam tibi quid dignum referam pro piscibus illis, quos tibi uicinum*tocupleti gurgite litus suppeditat miros Specie formaque diremptos. at mihi uix alto uada per saxosa profundo rarus in obscura generatur sphondylus alga. hinc te participans bis quinque et bis tibi ternas transmisi aequoreo redolentes nectare testas, quas uiscus praedulce replet bicolore medulla. oro libens sumas nec uilia dedigneris, quae sunt parua modo magno metitus amore.-

III.

Europamque Asiamque, duo uel maxima terrae membra, quibus Libyam dubie Sallustius addit Europae adiunctam, possit cum tertia dici, regnatas multis, quos fama oblitterat et quos barbara Romanae non tradunt nomina linguae, Illibanum Numidamque Auelim Parthumque Vononem et Caranum, Pellaea dedit qui nomina regum, quique magos docuit mysteria uana Nechepsos,

et qui regnauit sine nomine moxque Sesostris. * * * * * * * audax Icario qui fecit nomina ponto, et qui Chalcidicas moderate enauit ad arces.

IIII. ORATIO.

Omnipotens genitor rerum, cui summa potestas, exaudi si iusta precor: ne sit mihi tristis ulla dies, placidam nox rumpat nulla quietem. nec placeant aliena mihi, quin et mea prosint supplicibus nullusque habeat mihi uota nocendi aut habeat nocitura nihil. male uelle facultas nulla sit ac bene posse adsit tranquilla potestas. mens contenta suo nec turpi dedita lucro uincat corporeas casto bene conscia lecto inlecebras, turpesque iocos obscenaque dicta oderit illa nocens et multum grata malignis auribus effuso semper rea lingua ueneno. non obitu adfligar cuiusquam aut funere crescam. inuideam numquam cuiquam nec mentiar umquam. adsit laeta domus epulisque adludat inemptis uerna satur fidusque comes nitidusque minister, morigera et coniunx caraque ex coniuge nati. moribus haec castis tribuit deus, hi sibi mores perpetuam spondent uentura in saecula uitam.

V. ORATIO.

Omnipotens, solo mentis mihi cognite cultu, . ignorate malis et nulli ignote piorum, principio extremoque carens, antiquior aeuo quod fuit aut ueniet, cuius formamque modumque nec mens conplecti poterit nec lingua profari, cernere quem solus coramque audire iubentem fas habet et patriam propter considere dextram ipse opifex rerum, rebus causa ipse creandis, ipse dei uerbum, uerbum deus, anticipator mundi quem facturus erat, generatus in illo tempore quo tempus nondum fuit, editus ante quam iubar et rutilus caelum inlustraret Eous, quo sine nil actum, per quem facta omnia, cuius in caelo solium, cui subdita terra sedenti. et mare et obscurae chaos insuperabile noctis, inrequies, cuncta ipse monens, uegetator inertum, non genito genitore deus, qui fraude superbi offensus populi gentes in regna uocauit, stirpis adoptiuae meliore propage colendus, cernere quem licuit proauis, quo numine uiso et patrem uidisse datum, contagia nostra qui tulit et diri passus ludibria leti esse iter aeternae docuit remeabile uitae,

nec solam remeare animam, sed corpore toto caelestes intrare plagas et inane sepulchri arcanum uacuis adopertum linquere terris. nate patris summi nostroque salutifer aeuo, uirtutes patrias genitor cui tradidit omnes, nil ex inuidia retinens plenusque datorum, pande uiam precibus patriasque haec perfer ad aures. da, pater, inuictam contra omnia crimina mentem uipereumque nefas nocituri auerte ueneni. sit satis antiquam serpens quod perdidit Euam deceptumque adiunxit Adam; nos sera nepotum semina, ueridicis aetas praedicta prophetis, uitemus laqueos, quos letifer inplicat anguis. pande uiam, quae me post uincula corporis aegri in sublime ferat, puri qua lactea caeli semita uentosae superat uaga nubila lunae, qua proceres abiere pii quaque integer olim raptus quadriiugo penetrat super ara curru Elias et solido cum corpore praeuius Enoch. da, pater, aeterni speratam luminis auram, si lapides non iuro deos unumque uerendi suspiciens altare sacri libamina uitae intemerata fero, si te dominique deique unigenae cognosco patrem mixtumque duobus

qui super aequoreas uolitabat spiritus undas. da, genitor, ueniam cruciataque pectora purga, si te non pecudum fibris, non sanguine fuso quaero nec arcanis numen coniecto sub extis, si scelere abstineo errori obnoxius et opto magis quam fido bonus purusque probari. confessam dignare animam, si membra caduca execror et tacitum si paenitet altaque sensus formido excruciat tormentaque sera gehennae anticipat patiturque suos mens saucia manes. da, pater, haec nostro fieri rata nota precatu: nil metuam cupiamque nihil; satis hoc rear esse quod satis est. nil turpe uelim nec causa pudoris sim mihi. non faciam cuiquam quae tempore eodem nolim facta mihi. nec uero crimine laedar nec maculer dubio; paulum distare uidetur suspectus uereque reus. male posse facultas nulla sit et bene posse adsit tranquilla potestas. sim tenui uictu atque habitu, sim carus amicis et semper genitor sine uulnere nominis huius. non animo doleam, non corpore; cuncta quietis fungantur membra officiis, nec saucius ullis partibus amissum quicquam desideret usus. pace fruar, securus agam, miracula terrae

nulla putem. suprema diei cum uenerit hora, nec timeat mortem bene conscia uita nec optet. purus ab occultis cum te indulgente uidebor, omnia despiciam, fuerit cum sola uoluptas iudicium sperare tuum; quod dum sua differt tempora cunctaturque dies, procul exige saeuum insidiatorem blandis erroribus anguem. haec pia, sed maesto trepidantia uota reatu, nate, apud aeternum placabilis adsere patrem, saluator, deus ac dominus, mens, gloria, uerbum, filius, ex uero uerus, de lumine lumen, aeterno cum patre manens, in saecula regnans, consona quem celebrant modulati carmina Dauid, et responsuris ferit aera uocibus Amen.

VI. LAVS SANCTI IOHANNIB.

Summe pater rerum caelique aeterna potestas, cum quo nostra salus, sanctorum gloria, Christe, spiritus et patri pariter natoque cohaerens, qui mentes linguasque regis uiresque ministras, promeruit quas sola fides, cui plena potestas brutis ingenium uocemque infundere mutis, praesta euangelico ductum de fonte Iohannem in nostra arenti decurrere carmina riuo. ille quidem tantus, quantum potuit dare mundo qui nasci talem noua per miracula iussit;

sed licitum magnis tenues inpendere curas, nec dedignantur uilem caelestia laudem. pars etiam meriti meritum celebrare piorum; nec noua nunc aut nostra canam; dixere prophetae - cuncta prius sanctique uiri sermone soluto promissum exortum, uitam mortemque sacrarunt, si mors illa fuit, meruit quae sanguine caelum. nos tantum modulis euoluere dicta canoris uouimus et uersu mentes laxare legentum. sic (nam magna licet paruis, antiqua nouellis, perfecta indoctis conferre, aeterna caducis) inspirante deo quicquid dixere priores aptauit citharis nomen uenerabile Dauid, consona caelesti pangens modulamina plectro. nos quoque fas meminisse dei et quamquam obruta multis pectora criminibus caelestem admittere sensum. Zacharias Syria quondam de gente sacerdos credita sollemni curabat templa paratu. vita uiri pietate fide grauitate pudore obsequio condigna dei, coniunx huic alma Elisabeth prisca sanctorum stirpe uirorum progenita et tanto uirtutibus aequa marito. sed, quod in obprobrio matrum posuere priores, prole carens sterilem ducebat maesta senectam spemque omnem sobolis transacta excluserat aetas. forte sacrum sollemne deo plebs cuncta ferebat, et pius antistes sacros adoleuerat ignes, intima diuinis decorans altaria flammis.; ecce sacram propter caelestis nuntius aram

adstitit ac ueste insignis, uenerabilis ore se caelo missum uultuque habituque probauit, tum sancta in tales laxauit pectora uoces: accipe, caelesti domino dilecte sacerdos, aeterni mandata dei, cui cura piorum : perpetua est, iugis qui puro in pectore custos emeritum sanctis inpendere sciuit amorem. ac primum genus hic extincto semine non uult interiisse tuum fecundaque uiscera fecit coniugis, effeto quae iam cessabat in aeuo. cur tamen addubitas, mortali tu quoque sensu, omnia posse deum? sed credes, ille probabit. nascetur dignus tanto sponsore beatus perpetuusque puer, qui primo protinus aeuo maior sacras inuicto in pectore uires auctoris dono plus quam genitoris habebit. nec sane, nato quae prima uocabula ponas, arbitrii iurisque tui est; deus ipse profecto qui nasci iubet hunc idem iubet esse Iohannem. nominis hic titulus, meritorum inmensa propago, quae necdum genito potuit praenoscere solus qui dabit et tanto tribuet tibi gaudia nato. nec uero tribuet tantum tibi, gloria parua est intra unam conclusa domum; sed quantus ab ortu tenditur in serae finita crepuscula lucis, totus prole tua tecum laetabitur orbis. quid mirum? cuncta uitiorum faece carebit, caelestem ducens sine labe et crimine uitam, uesano seruans abstemia pectora uino omniaque euitans malesuadi pocula suci, cumque hominum generi uel post errata salutem,

spondeat, ab sancta quisquis renouabitur unda, ipse in se nihilum quo purificetur habebit. ac ne plura tibi uariis ambagibus edam, Eliae meritum doctus nescire sacerdos non potes, exosae qui mortis lege remissa aeternam degit proprio cum corpore uitam, igneus excelsum quem uexit ad aethera currus flammantum rapido nisu glomeratus equorum; hunc tuus aequabit meritorum stemmate natus tantundem et laudis simul et uirtutis habebit. ergo ad condignas tanto pro munere grates ne dubiam suspende fidem, ne mota fauentis ira dei meritam statuat post praemia poenam. haec ait et tenues elabitur ales in auras fragrantemque sacro procul aera fundit odore. diriguit trepida confusus mente sacerdos,. ac dum promissum cunctantia corda volutant, dum se diffidit tantum meruisse fauorem, ut summi sit cura dei, dimissus ut alto nuntius e caelo famulo tam clara referret a domino mandata suo ludique ueretur, somniaque illa putat, mores dum parcius aequo aestimat ipse suos nec se meruisse fatetur, infidum facit ipsa fides; dum credere dignum se non uult, poenas incredulitate meretur. protinus adstricta est dubitanti lingua palato, et motus oblita sui molitaque uocis articulare sonum pigro torpore cohaesit, dumque cupit narrare suae miracula plebi, conatus frustra defixo obmutuit ore. maestus abit uersatque inclusa mente dolorem et ueniam erratis arcano in corde precatur.

quanta dei pietas quamque exorabile numen! paenituisse sat est. rata qui dat temporis ordo uoluitur, et grauida (mirum) distenditur aluo Elisabeth, sanctumque gerunt pia uiscera pondus, et uenit effeto munus iuuenile sub aeuo. inde aliud sanctus Gabriel, qui nuntius idem Zachariae fuerat, multo maiora uolutans ad Mariam molitur iter, quae sponsa marito, sed mage lecta deo, Mundi paritura salutem uirgo inlibatum seruabat casta pudorem. cui postquam insignis caelesti forma decore constitit ante oculos, uultus demissa pudicos tinxit suffuso rutilantes sanguine malas. ille ait: o toto quem solis circulus ambit, quaeque fuere prius, quae sunt, quae deinde sequentur, uirginibus cunctis felicior orbe puella, magno lecta deo, mater dicaris ut eius, cuius et ille pater! felix age concipe pondus, inpolluta uiro coituque inmunis ab omni, uerbo feta dei; corpus tua uiscera praestent illi, qui caelum terras mare sidera fecit, qui semper fuit et nunc est et tempore in omni semper erit mundi dominus lucisque creator. et lux ipse poli per te mortalia membra induet atque oculos hominum coetusque subibit. inperturbatos tantarum in praemia laudum tolle animos, dabit ille tibi uiresque fidemque, qui uoluit (nam cuncta regit nutuque gubernat) filius esse tuus, domini cum filius esset. dixerat, et uisus pariter terrasque reliquit adsuetumque sibi facili petit aethera nisu.

inplentur praecepta dei creditque puella protinus atque auget meritum uitamque priorem prompta fides. tacitis elementa latentia causis diuinum informant corpus sacrandaque crescit sarcina, caelestem dominum pia confouet aluus. interea grauidam soboles quamquam edita necdum instigat Mariam sanctam, ut progressa reuisat Elisabeth, longo quae iam uenerabilis aeuo dilectum domino puerum paritura gerebat. auscultat nato genitrix, uis tanta fidei, et quo iussa uenit; mouit materna Iohannes uiscera et inpleuit diuino pectora sensu. iam uates necdum genitus conclusus in aluo iamque propheta prius gesta et uentura uidebat. illa ubi concepto fulgentem lumine longe conspexit Mariam, celeri procul incita gressu obuia progreditur uenerataque brachia tendens. salue, o mater, ait, domini, salue, pia uirgo, inmunis thalami coitusque ignara uirilis, sed paritura deum; tanti fuit esse pudicam, intactae ut ferres titulos et praemia nuptae. cur mihi non meritae nec tanto munere dignae officii defertur honos? cur gloria caeli in nostros delata Lares et uilia tecta obscuris tantum lumen penetralibus infert? sed mitis placidusque suis cultoribus adsit, praestet et hunc genitus quem praestitit ante fauorem. dixit et amplexus ulnis circumdata iunxit iamque deum uenerata pio dedit oscula uentri.

dic age nunc, Iudaea nocens et sanguine regis conmaculata tui, uerbis si nulla priorum est adhibenda fides, sacros si fallere uates creditis et Moysen ipsum, si fallere Dauid inpia peruersae putat inclementia gentis, credite non genitis; materna clausus in aluo quid uideat, sancto matris docet ore Iohannes. quis, precor, hunc docuit quem casto uiscere uirgo contineat, quantus maneat noua saecula partus? sed sanctis abstrusa patent nec uisa profanis. uerum egressa modum latos petit orbita campos atque oblita mei procurrere longius audet. spero, erit ut possim firmato robore quondam hoc quoque per spatium fortes agitare quadrigas. nunc coeptum repetamus iter; mortalia dicat pagina mortalis, dominum diuina loquantur. iamque adeo exacto, quantum natura iubebat, tempore matura puer inclitus editur aluo, et promissa dei magna non credita poena inplet certa fides et natus conprobat infans. conueniunt contingentes de more propinqui, ut puero ueterum de nomine ducta parentum aptent conlatis quaesita uocabula causis; sed negat arbitrium cognatis esse relictum caelestis iussi per natum conscia mater. ergo placet dudum praeclusa uoce silentem consuluisse patrem; promendi sola facultas indicii quod lingua nequit, si littera signat. consulitur, sumit tabulas scribitque Iohannem. mirantur cuncti nullumque habuisse priorum

praescriptum nomen recolunt de stirpe parentum. quantum sera fides ualuit! quia dextra notauit quod mens crediderat, peccati poena remissa est. soluuntur uinctae laxata repagula linguae 'respondet iam uoce senex proditque propinquis tecta diu mandata dei spondetque futura, dum transacta probat. talem fore quis dubitaret, quem domini iussis naturae lege remissa insolito exortu nasci potuisse uideret? exemplum cunctis celebrandum incredulitatis ante oculos cunctis posuit uel poena parentis uel uenia, atque animis instat simul hinc metus, hinc spes. labitur interea cunarum tempus; in ipsis extat diuini species manifesta uigoris. blanditiae risusque silent incertaque cessant murmura; serietas lasciui praeuia sensus iam tenera informat uenturis moribus ora. inde ubi prima puer stabili uestigia nisu fixerat et certam signarant uerba loquelam, mos erat aut sancti dicta auscultare parentis aut antiquorum praeclara ediscere facta uel quas ipse deus leges interprete Moyse condiderat, sacri quas seruat pagina saxi. haec et quae teneram firmarent cetera mentem tractabat recolens; neque enim ignorasse priora credendus, dederat dominus cui nosse futura. at postquam robur membris accessit ab aeuo (nam mens plena deo tardos praeuenerat annos), illa sibi iam tum statuit discenda, docere quae nequeunt homines, simul effugienda ciborum et potus sanctae contagia noxia uitae.

tecta igitur sancti quamquam inmaculata parentis deserit ac turbas hominum coetusque nocentes effugit ac solas loca tendit ad inuia terras, in quis se tantum mens inpolluta uideret liberaque a curis sacra ad praecepta uacaret. uestis erat curui saetis conserta cameli, contra luxuriem molles duraret ut artus arceretque graues conpuncto corpore somnos. hunc uilis rigidos ad lumbos zona ligabat. praebebant uictum facilem siluestria mella pomaque et incultis enatae cautibus herbae arentemque sitim decurrens unda leuabat. quis locus hic uitiis? aditum quem praua cupido inuenit haec inter sacrae ad penetralia mentis? quo peccet qui nil cupiat? quo tendat iniqui in latebras sensus quisquis non indiget ullo? sic primi uixere homines, mundoque recenti hos auctor dederat uentura in saecula mores, inseruit donec sese malesuada uoluptas ac secum luxus et amorem inuexit habendi. hinc odia, hinc lites, hinc fraus, hinc liuor et irae, caedes arma cruor conflictus proelia mortes, hinc offensa dei, quam tartara saeua piabunt. uerum ego cur nimium communes arguo culpas, inmemor ipse mei, quem non commissa grauare, sed ueniam sperare decet? mirabimur immo rectius inuictum nullique imitabile prisci exemplum saecli transgressum humana labore semideumque uirum, qui labe inmunis ab omni,

cum sua tam saeuis cruciarit corpora poenis, praescripsit quid nos uel post peccata deceret. at postquam inuictam firmans per talia mentem exegit largum tempus statuitque reperta. quae fuerant quaerenda, sibi uox edita caelo est: iam satis inpensum spatii, dilecte propheta, quo tibi prodesses; tempus tibi quae data sentis ut prosint aliis et quae iam perdita seruent. perge igitur sanctas puri Iordanis ad undas. hic quicumque hominum uitae commissa prioris paenitet et tandem sensu meliora uolutat, ablue confessum; quisquis tibi mente fideli crediderit delere pio conmissa lauacro, ille renatus erit, talis modo uita sequatur quae probet ablutos uitam damnasse priorem. paruit auditis famulanti mente Iohannes protinus et ripas iussi descendit ad amnis. praedicat hic praecepta dei sermone uerendo infunditque nouam credentum in corda salutem. diluit infusis credentum crimina limphis absoluitque metus hominum poenasque remittit atque ignem restinguit aquis, obliuia suadet errorum praestatque nonae noua corpora uitae. o pater, o hominum rerumque aeterne creator, quot gradibus parcit pietas tua! qui pater umquam sustinet erranti totiens ignoscere nato? das genti sensum, quo uel bona uel mala noscant. non satis, innectis seruandae uincula legis proponisque malis poenas et praemia iustis. haec quoque quis spreuit, redeat quandoque libebit;

in promptu uenia est, sanctum patet ecce lauacrum, quod renouet uitam ueteresque oblitteret actus quodque nouos homines faciat. quid quaerimus ultra? et tamen ulterior uenia est, uiolauerit ullus hoc quoque polluto prolapsus corpore donum. quamquam iam nimius longe processerit error, desinat et redeat. cum se damnauerit ipse, absolui meruit; si paenitet, inrita culpa est. o uere, quod ais, pondus leue quodque cohaeret suaue iugum, totiens homini cum ignoscitur uni; et tamen erramus, finis nec criminis ullus humano generi. sed crescit laus tua; nam quo maior culpa rei, parcentis gloria maior. grates ergo tibi referat mens omnis et omnis lingua canat, quantumque potest humana propago, si placuisse nequit, fieri uel grata laboret. panditur inmensum, si demus uela, profundum in laudes, pater alme, tuas; sed conscia tanti mens oneris trepidat propriasque haud inscia uires consulit et dignis potius dicenda relinquit. reddamur coeptis: opus hoc tibi, sancte Iohannes, quo renoues puras abluto corpore mentes. non haec prima dedit domini sententia, qua te admonuit claram mittens per nubila uocem, saecula multa prius sancti deus ore locutus Isaiae uatis, ueteris qui maximus aeui: mittam, ait, ante tuos oculos, o nate, ministrum, qui sentosarum purgans concreta uiarum gressibus ille tuis celsos subsidere montes,

idem depressas faciet consurgere ualles; diriget hic quae praua et leniet aspera, dura molliet et totum coget planescere mundum. tune, precor, donum summi patris, alme Iohannes, cum Christo promisse, uenis teque inputat ille qui misit natum? tune, o praedicte prophetis, nominis angelici tu participatus honore? per te prima dei sese clementia profert; prima tibi dandae ueniae permissa potestas. cum multa nouae peterent miracula plebis, de te Christus ait: concessum est uisere talem, qualem nulla prius uiderunt saecla prophetam. dico ego, qui solus quae gesta gerendaque noui: inter mortales dederit quos femina partus quosque dabit sollemni hominum de more creatos, nullus erit possit qui se praeferre Iohanni. haec de te ille refert, qui quaelibet intima cordis humani et cunctos saeclorum ex ordine tractus peruidet, ut quae sunt oculis subiecta uidemus.

VII.

Beatus ille qui procul uitam suam ab inpiorum segregarit coetibus et in uia peccantium non manserit nec in cathedra pestilenti sederit, sed corde toto fixus in legem dei

praecepta uitae nocte noluit et die mentemque castis institutis excolit. erit ille ut arbor, quae propinqua flumini humore ripae nutriente pascitur suoque fructum plena reddet tempore, et fronde numquam defluente peruirens stabit perenni uiuidum lignum coma. non haec iniquos prosequetur gloria; sed ut fauillam pulueris uentus rapit, sic ira iniquos uerret a uultu dei. idcirco tali diuidentur ordine hominum per orbem dissipatorum greges, ut iudicandi non resurgant inpii, qui denegarunt debitum cultum deo, sed puniendi; namque crimen euidens non indigebit quaestione detegi, quoniam inminentem praeferent mortis notam signum salutis non gerentes frontibus. peccator autem, non et inpius tamen, quae magna turba est, non resurget gloriae, uerum resurget deputanda examini. nec enim sedere cum piis iudex potest causas suorum redditurus actuum uarieque gestis aut probandus aut reus. sine lege passim legis ignari cadent, in lege lapsus lege iudicabitur. opus per omne curret ignis arbiter; quod non cremarit flamma sed probauerit, illud perrenni praemio pensabitur. qui concremanda gesserit, damnum feret, sed ipse saluus euolabit ignibus; tamen subusti corporis signis miser

uitam tenebit, non tenebit gloriam. quia carne uictus, mente non uersus tamen, etsi negarit debitam legi fidem, per multa saepe deuolutus crimina, tamen fidei nomen aeternum gerens, numquam salutis exulabit finibus. idcirco cuncti nunc in isto saeculo, dum currit aetas et dies aeui patet, rectas agamus semitas firmo pede nec deferamur lubrico latae uiae; praestat per artum dimicantes tramitem laboriosis introire nisibus. uias bonorum laetus agnoscit deus, at inpiorum pronum iter delebitur.

VIII.

Cur gentes fremuere et inania cur meditati sunt populi? adstiterunt proceres cum regibus acti aduersum dominum et Christum uesana frementes: uincula rumpamus, iuga discutiamus eorum. qui manet aeterno totis moderamine caelis, . inridebit eos iustaque loquetur in ira terribilique minax uerbo turbabit iniquos: ast ego rex ab eo parili dicione creatus, praeceptum domini super almum praedico Sion. ipse ad me dominus, meus, inquit, filius es tu, teque hodie genui. pete; sis mihi gentibus heres, et tua fundatur totis possessio terris. ferrea uirga tibi est, ualido quia iure tumentes orbe regis toto populos, ceu uasa recocto ficta luto frangens corda, ut meliora reformes.

et nunc ecce, omnes, stratis aduertite, reges, mentibus et quicumque hominum famulantia corda iudicio regitis rerumque tenetis habenas, deseruite deo trepidi mixtoque fideles exultate metu; fiat discordia concors. dissimiles socians affectus pectore in uno, . ne timor adfligat mentes uel gaudia soluant, si careant laeto pauidi formidine leti. dicite iustitiam rectosque capessite mores et iusto trepidate deo, gaudete benigno, ne quando meritum deus irascatur in orbem uosque uia iusta iuste pereatis abacti. amodo iam resilire uia properetis iniqua; ecce breui cum magna potentis inarserit ira, uentilet ut totum diuino examine mundum segreget et paleas igni, frumenta saluti, tunc omnes, quibus est in eo spes fida., beati.

VIIII.

Sedimus ignotos dirae Babylonis ad amnes captiui, Iudaea manus, miserabile flentes, cum patrium memori traheremus pectore Sion et meritum iusta suspiraremus ab ira exilium, lentis qua consita ripa salictis hospitibus populis umbras praebebat amicas. illic Assyriae mediis in moenibus urbis obliti laetas per maesta silentia uoces . de salicum ramis suspendimus organa nostra. namque dabat nobis durum grauis ira dolorem,

quod solita in sancto depromi cantica templo haec ad delicias sibi nos cantare iubebat inpius ille domo qui nos abduxerat hostis. ergone diuinas laudes et carmina castis apta choris inter sacra barbara foedaque busta inter et accensas funestis ignibus aras heu! male de nostro laetis maerore canemus deque pio ritu luxum faciemus iniquum, mystica ad hostilem modulantes cantica ludum? quo miseri nunc ore sacros cantabimus hymnos? quoue loco Babylon poscit sibi cantica Sion? sed domini carmen tellus aliena mereri non capit, indignas sacra uox auertitur aures. si tamen ut captis dominus uiolentior instas, et si tantus amor Sion pia noscere uobis cantica, si pergis me cogere non tua fari et diuina tibi quaenam sint cantica Sion, accipe quid captae deus ultor spondeat urbi, ne longum speres isto gaudere triumpho, inpie, quo sacrum prodi tibi praecipis hymnum; ecce quis est hymnus domini, quae cantica Sion: si fuero oblitus mea moenia, te, mea cura, urbs Hierusalem, fiat mea non memor umquam dextra mei, mea lingua meis et adhaereat arens faucibus, aeterno nisi te conplectar amore et nisi principio promissi in saecula regni laetitiaeque meae primo reminiscar in anno, te cunctis, Hierusalem, praeponere terris. esto memor tum prolis Edom, ut uersa uice nostrum adspiciat confusa diem, quo plebs tua claram moenibus aeternis Hierusalem habitabit, cui nunc gens oblita tui crudele minatur

excidium, dicens: inuisam funditus urbem diruite et uacuate manu, uestigia donec nulla relinquantur muris ad inane redactis. infelix miserae Babylonis filia, felix qui tibi pro nobis in nos tua gesta rependet. nec minus ille beatus erit, qui parua tenebit. et simul elidet solidae tua pignora petrae. si cupis extincta Babylonis stirpe beari, -in te ipso primis gliscentia crimina flammis frange fide. iam propter adest petra Christus; in ipso uipeream sobolem ualidis elide lacertis. nam Babylon nomen confusio, filia cuius est caro, peccatis mater, quae turba saluti noxia corporeis ducit mala semina fibris. haec uincenda tibi, si uis euincere mortem; namque tuis tales inclusos ossibus hostes, si permittantur crescendo adsumere uires, difficili uinces luctamine; praecipe paruos, dum rudis ex utero cordis per pectora capta reptat adhuc teneris uitiorum infantia membris. quae nisi praecaueas, aucta uirtute necabit concordem uitiis animam terrena propago. ne parcas igitur talem mactare cateruam. non tibi crimen erit nocituram perdere gentem ultricemque malo perfundere sanguine petram; gaudet enim iustus, si concidat inpia proles; nam magis atque magis pius ista caede piatur, si perimat peccata suis dominantia membris et fracta in Christo uitiorum plebe triumphet.

X. AVSONIO PAVLINVS.

Quarta redit duris haec iam messoribus aestas et totiens cano bruma gelu riguit, ex quo nulla tuo mihi littera uenit ab ore, nulla tua uidi scripta notata manu, ante salutifero felix quam charta libello dona negata diu multiplicata daret. trina etenim uario florebat epistola textu, sed numerosa triplex pagina carmen erat. dulcia multimodis quaedam sub amara querellis anxia censurae miscuerat pietas. sed mihi mite patris plus quam censoris acerbum sedit et e blandis aspera penso animo.- ista suo regerenda loco tamen et grauiore uindicis heroi sunt agitanda sono. interea leuior paucis praecurret iambus discreto referens mutua uerba pede. nunc elegi saluere iubent dictaque salute, ut fecere aliis orsa gradumque, silent.

Quid abdicatas in meam curam, pater, redire Musas praecipis? negant Camenis nec patent Apollini dicata Christo pectora. fuit ista quondam non ope, sed studio pari . tecum mihi concordia ciere surdum Delphica Phoebum specu, uocare Musas numina fandique munus munere indultum dei petere e nemoribus aut iugis. nunc alia mentem uis agit, maior deus, aliosque mores postulat, sibi reposcens ab homine munus suum, uiuamus ut uitae patri.

uacare uanis, otio aut negotio, et fabulosis litteris uetat, suis ut pareamus legibus lucemque cernamus suam, quam uis sophorum callida arsque rhetorum et figmenta uatum nubilant, qui corda falsis atque uanis imbuunt tantumque linguas instruunt, nihil ferentes, ut salutem conferant

aut ueritate nos tegant. quod enim tenere uel bonum aut uerum queunt qui non tenent summae caput, ueri bonique fomitem et fontem deum, quem nemo nisi in Christo uidet? hic ueritatis lumen est, uitae uia, uis mens manus uirtus patris, sol aequitatis, fons bonorum, flos dei, natus deo, mundi sator, mortalitatis uita nostrae et mors necis, magister hic uirtutium; , deusque nobis atque pro nobis homo nos induendo se exuit, aeterna iungens homines inter et deum in utroque se commercia. hic ergo nostris ut suum praecordiis uibrauerit caelo iubar, absterget aegrum corporis pigri situm habitumque mentis innouat; exhaurit omne quod iuuabat antea castae uoluptatis uice

totusque nostra iure domini uindicat et corda et ora et tempora; se cogitari intellegi credi legi, se uult timeri et diligi. aestus inanes, quos mouet uitae labor praesentis aeui tramite, abolet futurae cum deo uitae fides. quae quas uidemur spernere non ut profanas abicit aut uiles opes, sed ut magis caras monet caelo reponi creditas Christo deo, qui plura promisit datis, contempta praesens uel mage deposita sibi multo ut rependat fenore. sine fraude custos aucta creditoribus bonus aera reddet debitor multaque spretam largior pecuniam restituet usura deus. huic uacantem uel studentem et deditum, in hoc reponentem omnia . ne, quaeso, segnem neue peruersum putes nec crimineris inpium.

pietas abesse christiano qui potest? namque argumentum mutuum est pietatis, esse christianum, et inpii, non esse Christo subditum. hanc cum tenere discimus, possum tibi non exhibere id est patri, cui cuncta sancta iura, cara nomina debere me uoluit deus? tibi disciplinas dignitatem litteras, linguae togae famae decus prouectus altus institutus debeo, patrone praeceptor pater. sed cur remotus tamdiu degam arguis pioque motu irasceris? conducit istud aut necesse est aut placet, ueniale quicquid horum inest. ignosce, amans, mi si geram quod expedit; gratare, si uiuam ut libet. Defore me patriis tota trieteride terris atque alium legisse uagis erroribus orbem,

culta prius uestrae oblitum consortia uitae, increpitas sanctis mota pietate querellis. amplector patrio uenerandos pectore motus et mihi gratandas saluis affectibus iras. sed reditum inde meum, genitor, te poscere mallem unde dari posset. reuocandum me tibi credam, cum steriles fundas non ad diuina precatus, Castalidis supplex auerso numine Musis? non his numinibus tibi me patriaeque reducis. surda uocas et nulla rogas (leuis hoc feret aura quod datur in nihilum) sine numine nomina Musas. inrita uentosae rapiunt haec uota procellae, quae non missa deo uacuis in nubibus haerent nec penetrant superi stellantem regis in aulam. si tibi cura mei reditus, illum aspice et ora, qui tonitru summi quatit ignea culmina caeli, qui trifido igne micat nec inania murmura miscet quique satis caelo soles largitur et imbres, qui super omne quod est uel in omni totus ubique omnibus infuso rebus regit omnia Christo, quo mentes tenet atque mouet, quo tempora nostra et loca disponit. quod si contraria uotis

constituat nostri, prece deflectendus in illa est quae uolumus. quid me accusas? si displicet actus quem gero agente deo, prius est, si fas, reus auctor, cui placet aut formare meos aut uertere sensus. nam mea si reputes quae pristina, quae tibi nota, sponte fatebor eum modo me non esse sub illo tempore qui fuerim, quo non peruersus habebar et peruersus eram, falsi caligine cernens, stulta deo sapiens et mortis pabula uiuens. quo magis ignosci mihi fas, quia promptius ex hoc agnosci datur a summo genitore nouari quod non more meo geritur; non, arbitror, istic confessus dicar mutatae in praua notandum errorem mentis, quoniam sim sponte professus me non mente mea uitam mutasse priorem. mens noua mi, fateor, mens non mea, non mea quondam, sed mea nunc auctore deo, qui si quid in actu ingenioue meo sua dignum ad munia uidit, gratia prima tibi, tibi gloria debita cedit, cuius praeceptis partum est quod Christus amaret. quare gratandum magis est tibi quam queritandum, quod tuus ille, tuis studiis et moribus ortus, Paulinus, cui te non infitiare parentem,

nec modo, cum credis peruersum, sic mea uerti consilia, ut sim promeritus Christi fore, dum sum Ausonii; feret ille tuae sua praemia laudi deque tua primum tibi deferet arbore fructum. unde precor meliora putes nec maxima perdas praemia detestando tuis bona fontibus orta. non etenim mihi mens demens neque participantum uita fugax hominum, Lyciae qua scribis in antris Pegaseum uixisse equitem, licet auia multi numine agente colant, clari uelut ante sophorum pro studiis musisque suis, ut nunc quoque castis qui Christum sumpsere animis agitare frequentant, non inopes animi neque de feritate legentes desertis habitare locis, sed in ardua uersi sidera spectantesque deum uerique profunda perspicere intenti, de uanis libera curis otia amant strepitumque fori rerumque tumultus cunctaque diuinis inimica negotia donis et Christi imperiis et amore salutis abhorrent speque fideque deum sponsa mercede sequuntur, quam referet certus non desperantibus auctor, si modo non uincant uacuis praesentia rebus,

quaeque uidet spernat, quae non uidet ut mereatur secreta ignitus penetrans caelestia sensus. namque caduca patent nostris, aeterna negantur uisibus, et nunc spe sequimur quod mente uidemus, spernentes uarias, rerum spectacula, formas et male corporeos bona sollicitantia uisus. attamen haec sedisse illis sententia uisa est, tota quibus iam lux patuit uerique bonique, uenturi aeternum saecli et praesentis inane. at mihi, non eadem cui gloria, cur eadem sit fama? fides noti par est, sed amoena colenti nunc etiam et blanda posito locupletis in acta litoris unde haec iam tam festinata locorum inuidia est? utinam iustus me carpere liuor. incipiat, Christi sub nomine probra placebunt. non patitur tenerum mens numine firma pudorem, et laus hic contempta redit mihi iudice Christo. ne me igitur, uenerande parens, his ut male uersum increpites studiis neque me uel coniuge carpas uel mentis uitio; non anxia Bellerophontis mens est nec Tanaquil mihi, sed Lucretia coniunx. nec mihi nunc patrii uisa est obliuio caeli,

qui summum suspecto patrem, quem qui colit unum hic uere memor est caeli. crede ergo, pater, nos nec caeli inmemores nec uiuere mentis egentes humanisque agitare locis; studia ipsa piorum testantur mores hominum; nec enim inpia summum gens poterit nouisse deum. sint multa locorum, multa hominum studiis inculta, expertia legum, quae regio agresti ritu caret? aut quid in istis inprobitas aliena nocet? quid tu mihi uastos Vasconiae saltus et ninguida Pyrenaei obicis hospitia, in primo quasi limine fixus Hispanae regionis agam nec sit locus usquam rure uel urbe mihi, summum qua diues in orbem usque patet mersos spectans Hispania soles? sed fuerit. fortuna iugis habitasse latronum, nam lare barbarico rigui, mutatus in ipsos, inter quos habui socia feritate colonos? non recipit mens pura malum neque leuibus haerent inspersae fibris maculae; sic Vascone saltu quisquis agit purus sceleris uitam integer aequus, nulla ab inhumano morum contagia ducit hospite. sed mihi cur sit ab illo nomine crimen, qui diuersa colo, ut colui, loca iuncta superbis

urbibus et laetis hominum celeberrima cultis? ac si Vasconicis mihi uita fuisset in oris, cur non more meo potius formata ferinos poneret in nostros migrans gens barbara ritus? nam quod in euersis habitacula ponis Hibera urbibus et deserta tuo legis oppida uersu montanamque mihi Calagurrim et Birbilim acutis pendentem scopulis collemque iacentis Hilerdae exprobras, uelut his habitem laris exul et urbis extra hominum tecta atque uias: an credis Hiberae has telluris opes, Hispani nescius orbis, quo grauis ille poli sub pondere constitit Atlans, ultima nunc eius mons portio metaque terrae, discludit bimarem celso qui uertice Calpen? Birbilis huic tantum, Calagurris, Hilerda notantur, Caesarea est Augusta cui, cui Barcino amoena et capite insigni despectans Tarraco pontum. quid numerem egregias terris et moenibus urbes,

qua geminum felix Hispania tendit in aequor, qua Baeti Oceanum Tyrrhenumque auget Hibero lataque distantis pelagi diuortia conplet, orbe suo finem ponens in limite mundi? an(ne) tibi, o domine inlustris, si scribere sit mens, qua regione habites, placeat reticere nitentem Burdigalam et piceos malis describere Boios? cumque Maroialicis tua prodigis otia thermis inter et umbrosos donas tibi uiuere lucos, laeta locis et mira colens habitacula tectis: nigrantesne casas et texta mapalia culmo dignaque pellitis habitas deserta Bigerris?

quique superba potens contemnis moenia Romae consul, harenosos non dedignare Vasatas? uel quia Pictonicis tibi fertile rus uiret aruis, Raraunum Ausonia heu deuenisse curules conquerar et trabeam ueteri sordescere fano, quae tamen augusta Latiaris in urbe Quirini caesareas inter parili titulo palmatas

fulget inadtrito longum uenerabilis auro, florentem retinens meriti uiuacis honorem? aut cum Lucani retineris culmine fundi, aemula Romuleis habitans fastigia tectis, materiam praebente loco, qui proxima signat, in Condatino diceris degere uico? multa iocis pateant; liceat quoque ludere fictis. sed lingua mulcente grauem interlidere dentem, ludere blanditiis urentibus et male dulces fermentare iocos satirae mordacis aceto saepe poetarum, numquam decet esse parentum. namque fides pietasque petunt, ut quod mala nectens insinuat castis fama auribus hoc bona uoti mens patris adfigi fixumque haerescere cordi non sinat. et uulgus scaeuo rumore malignum ante habitos mores, non semper flectere uitam crimen habet; namque est laudi bene uertere. cum me inmutatum audis, studium officiumque require. si prauo rectum, si religiosa profanis, luxurie parcum, turpi mutatus honestum, segnis iners obscurus ago, miserere sodalis in mala peruersi; blandum licet ira parentem

excitet, ut lapsum rectis instauret amicum moribus et monitu reparet meliora seuero. at si forte itidem quod legi et quod sequor audis, corda pio uouisse deo, uenerabile Christi imperium docili pro credulitate sequentem persuasumque dei monitis aeterna parari praemia mortali damnis praesentibus empta, non reor id sancto sic displicuisse parenti, mentis ut errorem credat sic uiuere Christo, ut Christus sanxit. iuuat hoc nec paenitet huius erroris. stultus diuersa sequentibus esse nil moror, aeterno mea dum sententia regi sit sapiens. breue, quicquid homo est, (est) corporis aegri, temporis occidui et sine Christo puluis et umbra; quod probat aut damnat, tanti est quanti arbiter ipse. ipse obit, atque illi suus est comitabilis error, cumque suo moriens sententia iudice transit. at nisi, dum tempus praesens datur, anxia nobis cura sit ad domini praeceptum uiuere Christi, sera erit exutis homini querimonia membris, dum leuia humanae metuit conuicia linguae, non timuisse graues diuini iudicis iras, quem patris aeterni solio dextraque sedentem,

omnibus inpositum regem et labentibus annis uenturum, ut cunctas aequato examine gentes iudicet et uariis referat sua praemia gestis, credo equidem et metuens studio properante laboro, si qua datur, ne morte prius quam crimine soluar. huius in aduentum trepidis mihi credula fibris corda tremunt gestitque anima id iam cauta futuri, praemetuens ne uincta aegris pro corpore curis ponderibusque grauis rerum, si forte recluso increpitet tuba uasta polo, non possit in auras regis ad occursum leuibus se tollere pinnis, inter honora uolans sanctorum milia caelo, qui per inane leues neque mundi conpede uinctos ardua in astra pedes facili molimine tollent et teneris uecti per sidera nubibus ibunt, caelestem ut medio uenerentur in a £ re regem claraque adorato coniungant agmina Christo. hic metus est, labor iste, dies ne me ultimus atris sopitum tenebris sterili deprendat in actu, tempora sub uacuis ducentem perdita curis. nam quid agam, lentis si dum coniueo uotis, Christus ab aetheria mihi proditus arce coruscet et subitis domini caelo uenientis aperto praestrictus radiis obscurae tristia noctis suffugia inlato confusus lumine quaeram? quod mihi ne pareret uel diffidentia ueri uel praesentis amor uitae rerumque uoluptas

curarumque labor, placuit praeuertere casus proposito et curas finire superstite uita communique deo uentura in saecula fretum expectare trucem securo pectore mortem. si placet hoc, gratare tui spe diuite amici; si contra est, Christo tantum me linque probari.

XI. AVSONIO PAVLINVS.

Continuata meae durare silentia linguae numquam tacito memoras placitamque latebris desidiam exprobras neglectaeque insuper addis ' crimen amicitiae formidatamque iugalem obicis et durum iacis in mea uiscera uersum. parce, precor, lacerare tuum nec amara paternis admiscere uelis ceu melli absinthia uerbis. cura mihi semper fuit et manet officiis te omnibus excolere, adfectu obseruare fideli. non umquam tenui saltem tua gratia naeuo conmaculata mihi est; ipso te laedere uultu semper et incauta timui uiolare figura. cumque tua accessi uenerans, mea cautius ora

conposui et laeto formaui lumine frontem, ne qua uel a tacito contractam pectore nubem duceret in sanctum suspicio falsa parentem. hoc mea te domus exemplo coluitque colitque, inque tuum tantus nobis consensus amorem, quantus et in Christum conexa mente colendum. quis tua, quaeso, tuis obduxit pectora liuor? quo rumore pium facilis sibi fama per aures inrupit pepulitque animum contraque uetustam experta pietate fidem noua uulnera mouit, laederet ut natis placidum malesuada parentem? sed mihi non fictae mens conscia simplicitatis, nec patris inculti pietas rea respuit omne inmeritum et falso perstringi crimine non fert, inmunis uero; grauius uiolatur iniquo uulnere tam tenera offensae quam libera culpae. discussisse iugum quereris me, quo tibi doctis iunctus eram studiis. hoc nec gestasse quidem me adsero; namque pares subeunt iuga, nemo ualentes

copulat infirmis, neque sunt concordia frena, si sit conpulsis mensura iugalibus inpar. si uitulum tauro uel equum committis onagro, si confers fulicas cygnis et aedona picae, castaneis corylos, aequas uiburna cupressis, me conpone tibi; uix Tullius et Maro tecum sustineant aequale iugum. si iungar amore, hoc tantum tibi me iactare audebo iugalem, quo modicum sociis magno contendit habenis dulcis amicitia aeterno mihi foedere tecum et paribus semper redamandi legibus aequa. hoc nostra ceruice iugum non scaeua resoluit fabula, non terris absentia longa diremit nec perimet. toto licet abstrahar orbe uel aeuo, numquam animo diuisus agam; prius ipsa recedet corpore uita meo quam uester pectore uultus. ego te per omne quod datum mortalibus et destinatum saeculum est, claudente donec continebor corpore, discernar orbe quolibet,

nec ab orbe longe nec remotam lumine tenebo fibris insitum, uidebo corde, mente conplectar pia ubique praesentem mihi. et cum solutus corporali carcere terraque prouolauero, quo me locarit axe communis pater, illic quoque animo te geram. neque finis idem qui meo me corpore et amore laxabit tuo. mens quippe, lapsis quae superstes artubus de stirpe durat caeliti, sensus necesse est simul et affectus suos retineat ut uitam suam; et ut mori sic obliuisci non capit, perenne uiuax et memor.

XII.

Inclite confessor, meritis et nomine Felix, mens pietate potens, summi mens accola caeli nec minus in totis experta potentia terris, qui dominum Christum non uincta uoce professus contemnendo truces meruisti euadere poenas,

deuotamque animam tormenta per omnia Christo sponte tua iussus laxatis reddere membris liquisti nacnos rabidis lictoribus artus,. uectus in aetherium sine sanguine martyr honorem, o pater, o domine, indignis licet, adnue semis, ut tandem, hanc fragili trahimus dum corpore uitam, sedibus optatis et qua requiescis in aula hunc liceat celebrare diem, pia reddere coram nota et gaudentes inter gaudere tumultus. sit iam, quaeso, satis merita inpietate tulisse hanc poenam, tot iam quod te sine uiximus annis, sede tua procul heu! quamuis non mente remoti. iam desideriis inmenso tempore fessis consule, iam uel sero memor miserere tuorum perque orbem, magni qui nos tanto aequore ponti disparat, obtritis quae nos inimica retardant pande uias faciles et, si properantibus ad te inuidus hostis obest, obiecta repagula pelle fortior aduersis et amicos prouehe cursus. seu placeat telluris iter, comes aggere tuto esto tuis; seu magna tui fiducia longo suadeat ire mari, da currere mollibus undis, ut famulis famulos a puppi suggere uentos, ut Campana simul Christo duce litora necti ad tua mox alacri rapiamur culmina cursu inque tuo placidus nobis sit limine portus.

illic dulce iugum, lene onus blandumque feremus

seruitium sub te domino; etsi iustus iniquis non egeas seruis, tamen et patiere et amabis qualescumque tibi Christo donante dicatos et foribus seruire tuis, tua limina mane munditiis curare sines et nocte uicissim excubiis seruare piis et munere in isto claudere promeritam defesso corpore uitam.

XIII.

Felix, hoc merito quod nomine, nomine et idem qui merito, redit alma dies, qua te sibi summas adsciuit patriam confessum Christus in aulam, tempus adest plenis grates tibi fundere uotis. o pater, o domine, indignis licet optime seruis, tandem exoratum est inter tua limina nobis natalem celebrare tuum. tria tempore longo lustra cucurrerunt, ex quo sollemnibus istis coram uota tibi, coram mea corda dicaui. ex illo qui me terraque marique labores distulerint a sede tua procul orbe remoto, nouisti; nam te mihi semper ubique propinquum inter dura uiae uitaeque incerta uocaui. et maria intraui duce te, quia cura pericli cessit amore tui, nec te sine; nam tua sensi

praesidia in domino superans maris aspera Christo; semper eo et terris te propter tutus et undis. hunc, precor, aeterna pietate et pace serenum posce tuis, cuius magno stas nomine, Felix. nunc iuuat effusas in gaudia soluere mentes, . cara dies tandem quoniam hic praesentibus orta est, semper et externum nobis celebrata per orbem, quae te sacrauit terris et contulit astris. ecce uias uario plebs discolor agmine pingit, urbes innumeras una miramur in urbe. o felix Felice tuo tibi praesule Nola, inclita ciue sacro, caelesti firma patrono postque ipsam titulos Romam sortita secundos, quae prius imperio tantum et uictricibus armis, nunc et apostolicis terrarum est prima sepulchris! sis bonus o felixque tuis dominumque potentem exores, liceat placati munere Christi post pelagi fluctus mundi quoque fluctibus actis in statione tua placido consistere portu. hoc bene subductam religaui litore classem, in te conpositae mihi fixa sit anchora uitae.

XIIII.

Venit festa dies caelo, celeberrima terris, natalem Felicis agens, qua corpore terris occidit et Christo superis est natus in astris,

caelestem nanctus sine sanguine martyr honorem. nam confessor obit poenas non sponte lucratus acceptante deo fidam pro sanguine mentem, qui cordis taciti scrutator ferre paratos aequiperat passis, sat habens interna probasse supplicium carnis iusta pietate remittit; martyrium sine caede placet, si prompta ferendi mensque fidesque deo caleant; passura uoluntas sufficit et summa est meriti testatio noti. ergo dies, tanto quae munere condidit alto Felicem caelo, sacris sollemnibus ista est, quae post solstitium, quo Christus corpore natus sole nouo gelidae mutauit tempora brumae atque salutiferum praestans mortalibus ortum procedente die secum decrescere noctes iussit, ab hoc quae lux oritur uicesima nobis, sidereum meriti signat Felicis honorem. denique nil inpar his, qui fudere cruorem, testibus et titulo simul et uirtute recepti martyris ostendit meritum, cum iure potenti daemonas exercet deuinctaque corpora soluit. nam sibi Felicem caecis incumbere poenis pestiferi proceres tristi clamore fatentur occultasque cruces gemitu testantur aperto, uelatumque oculis mortalibus, at manifestum auribus et multo praesentem numine produnt,

cum captiua intra deprensi corpora Christum in sancto fulgere suo clamantque probantque, membrorum incussu tremuli capitumque rotatu tormentisque suis; sed non sua corpora torquent, clamantes proprios aliena per ora dolores orantum ueniam; latet ultor, poena uidetur. tum si quos grauiore malo uiolentior hostis uinxerit, ista dies diuino numine soluit. cernere nunc passim est sacra purgata medella pectora liminibus sterni, iam mente refectos, gratantes iam uoce sua; concurrit hiantum turba tremens hominum, mixtae inter gaudia cunctis prosiliunt lacrimae, praesens deus omnibus illic creditur; inmensi Felix est gloria Christi. alma dies magnis celebratur coetibus, omnes uota dicant sacris rata postibus; omnia gaudent terrarum et caeli, ridere uidetur apertis aethra polis, uernum spirare silentibus aurae flatibus et laetum plaga cingere lactea caelum. nec modus est populis coeuntibus agmine denso nec requies, properant in lucem a nocte diemque expectare piget, uotis auidis mora noctis. rumpitur et noctem flammis funalia uincunt, stipatam multis unam iuuat urbibus urbem cernere totque uno conpulsa examina uoto. Lucani coeunt populi, coit Apula pubes

et Calabri et cuncti quos adluit aestus uterque, qui laeua et dextra Latium circumsonat unda; et bis ter denas Campania laeta per urbes ceu propriis gaudet festis, quos moenibus amplis diues habet Capua et quos pulchra Neapolis aut quos Gaurus alit, laeta exercent qui Massica quique Ufentem Sarnumque bibunt, qui sicca Tanagri quique colunt rigui felicia culta Galaesi, quos Atina potens, quos mater Aricia mittit. ipsaque caelestum sacris procerum monumentis Roma Petro Pauloque potens rarescere gaudet huius honore diei portaeque ex ore Capenae milia profundens ad amicae moenia Nolae dimittit duodena decem per milia denso agmine; confertis longe latet Appia turbis. nec minus ex alia populis regione profectis aspera montosae carpuntur strata Latinae, quos Praeneste altum, quos fertile pascit Aquinum, quosque suburbanis uetus Ardea mittit ab oris, quique urbem liquere Cales geminamque Teanum, quam grauis Auruncus uel quam colit Apulus asper; huc et oliuifera concurrit turba Venafro, oppida Samnites duri montana relinquunt. uicit iter durum pietas, amor omnia Christi uincit et alma fides animisque locisque rigentes suadet acerba pati, simul aspera ponere corda.

una dies cunctos uocat, una et Nola receptat, toto plena sui spatio spatiosaque cunctis, credas innumeris ut moenia dilatari hospitibus. sic, Nola, adsurgis imagine Romae, [tu quoque post urbem titulos sortita secundos; nam prius imperio tantum et uictricibus armis, nunc et apostolicis terrarum est prima sepulchris]. tu quoque perpetuas duplici sub honore coronas, ante sacerdotis, post martyris omne per aeuum Felicis conplexa tui, gemino bene caelum contingis merito diuini mater amici. te prius alma pio celebrans altaria cultu presbyter instituit placido et moderamine rexit. nunc quoque perpetuo decorat te nomine Felix. namque tuo meritum in gremio sacratus honorem ducit odorifero pia conditus ossa sepulchro. aurea nunc niueis ornantur limina uelis, clara coronantur densis altaria lichnis, lumina ceratis adolentur odora papyris, nocte dieque micant. sic nox splendore diei fulget et ipsa dies caelesti inlustris honore plus nitet innumeris lucem geminata lucernis. nos quoque felices, quibus istum cernere coram et celebrare diem datur et spectare patroni praemia praestantique suis tam grandia Christo gratari et laetos inter gaudere tumultus. ferte deo, pueri, laudem, pia soluite uota

et pariter castis date carmina festa choreis, '... spargite flore solum, praetexite limina sertis. purpureum uer spiret hiems, sit floreus annus . ante diem, sancto cedat natura diei..' martyris ad tumulum debes, et terra, coronas.. ' ast illum superi sacra gloria liminis ambit florentem gemina belli pacisque corona. hunc, precor, aeterna nobis cum pace serenum posce diem, hoc iterum liceat gaudere reuerso annuaque hic et uotatuis et carmina festis reddere placati tranquillo numine Christi. hic amor, hic labor est nobis; haec uota tuorum suscipe commendaque deo, ut cum sedula cura - seruitium nostrum longo tibi penderit aeuo,. tunc demum placitos pietate laboris alumnos. absoluas mittente manu, positasque tuorum ante tuos uultus animas uectare paterno ne renuas gremio domini fulgentis ad ora, .. quem bonitate pium sed maiestate tremendum exora, ut precibus lenis meritisque redonet debita nostra tuis. cum tu quoque, magna piorum portio, regnantem, Felix, comitaberis agnum, posce ouium grege nos statui, ut sententia summi iudicis hoc quoque nos iterum tibi munere donet, ne male gratatis laeuos adiudicet haedis et potius dextre positos in parte piorum munifico pecori laudatisque adgreget agnis.

XV.

Annua uota mihi remeant, simul annua linguae debita, natalis tuus, o clarissime Christo Felix, natali proprio mihi carior, in quo quamlibet innumeris sint gaudia publica turbis, est aliquid speciale tuis, quod nos tibi Christus esse dedit, uiles caro largitus amico, non quia tu dignus famulis tam uilibus esses, aeternis dignante deo comes ire triumphis, sed quia nos inopes aequi indiguosque salutis sic uoluit ditare pater bonus, ut male dites criminibus uersa in melius uice diuitiarum pro cunctis opibus cunctisque affectibus et pro nobilibus titulis et honoribus omnia uanis Felicem caperemus opes patriamque domumque. tu pater et patria et domus et substantia nobis, in gremium translata tuum cunabula nostra, et tuus est nobis nido sinus, hoc bene foti crescimus inque aliam mutantes corpora formam terrena exuimur stirpe et subeuntibus alis

uertimur in uolucres diuini semine uerbi. te releuante iugum Christi lene noscimus, in te blandus et indignis et dulcis Christus amaris. ista dies ergo et nobis sollemnis habenda, quae tibi natalis, quia te mala nostra abolente occidimus mundo, nascamur ut in bona Christo. surge igitur, cithara, et totis intendere fibris, excita uis animae; tacito mea uiscera cantu, non tacita cordis testudine dentibus ictis pulset amor, linguae plectro lyra personet oris. non ego Castalidas, natum phantasmata, Musas nec surdum Aonia Phoebum de rupe ciebo; carminis incentor Christus mihi, munere Christi audeo peccator sanctum et caelestia fari. nec tibi difficile, omnipotens, mea soluere doctis ora modis, qui muta loqui, fluere arida, solui dura iubes. tu namque asinam reboare loquendo perfectamque tibi lactantes condere laudem fecisti et solidam soluisti in flumina rupem et terram sine aqua subitis manare fluentis iussisti, deserta rigans in spem populorum, in quorum arentes animas pia gratia fluxit,

quos Christus uiuo manans petra fonte refecit. unde ego, pars hominum minima, isto munere fretus roris, Christe, tui uiuos precor aridus haustus. da uerbum de fonte tuo, tua non queo fari te sine; namque tui laus martyris et tua laus est, qui facis omnipotens homines diuina ualere fortiaque infirmis superas de carne triumphans, aerios proceres uincens in corpore nostro. quare ades, ut duce te repetens ab origine pergam Felicem narrare tuum, cui nobile ductum ex Oriente genus; nec enim magis altera tellus Felicis patriam decuit quam quae patriarchas quaeque pios tulerat, Christi sacra uasa, prophetas, unde et apostolicis fundens sua flumina linguis totum euangelii sonus emanauit in orbem. debitus inde deo Felix, genitore profecto Italiam necdum genitus, tamen in patre uenit, cinis ut affectu nostris oreretur in oris nec cuiquam natum nisi nobis se meminisset. sic pater Abraham domini praecepta secutus mutauit patrias externo cespite terras deposuitque sacrum Chananaeis semen in aruis;

unde peregrinas abeunte propagine terras mystica Felicem nobis transmisit origo, quem perfecta fides illa radice profectum prodidit, ut nobis esset pia uena fidei. Felix nunc etiam posita cum carne quiescit, spiritus in Christo uiuens, operantibus altae- uirtutis meritis Abrahae semine mutat duritiam lapidum, quos suscitat in bona uitae. hac igitur genitore Syro generatus in urbe dilectam coluit patriae sub imagine Nolam sede beans placita multoque relictus in auro diues opum uiguit quamuis non unicus heres. Hermia cum fratre sui cognomine patris terrenas diuisit opes, caelestia solus obtinuit Felix; geminos sententia discors diuisit fratres: Hermiam mundus abegit, Felicem Christus sibi sustulit; ille caduca maluit, hic solida; praesentibus ille cohaesit, iste solum caelo uertit, patrimonia regnis; ille heres tantum proprii patris, iste coheres Christi. sed quis tam uariam miretur ab uno sanguine progeniem, ueterum inter sancta parentum pignora qui relegat, populorum stirpe duorum

fecundam pugnas uteri doluisse Rebeccam conquestamque deo grauidi luctamina uentris ? cum iam tunc fremeret sanctae intra uiscera matris quae nunc intra uterum mundi discordia saeuit, hispida Iudaeis hirti sectantibus Esau perfidiae, addictis populo seruire minori, at nobis lenem. per lenia pacis Iacob, qua uia. lucis agit, meliore sequentibus ortu. ergo pari dispar fratrum de sanguine sanguis Hermias uelut asper Edom terrena secutus squaluit in uacua captiuus imagine mundi duraque Idumaei praelegit iura parentis, in gladio. uiuens proprio uanaeque laborem militiae. sterilem tolerans, qua Caesaris armis succubuit, priuatus agens ad munia Christi. at meus aeterni satus arma capessere regis in patris Israel migrauit nomina Felix seseque a puero pia mens caelestibus edens instituit seruire deo; nec gratia pauper adfuit, et quantum sitiebat corde capaci lucis hians animus, tam largiter influa traxit'

dona dei. primis lector seruiuit in annis. inde gradum cepit, cui munus uoce fideli adiurare malos et sacris pellere uerbis. quod quia perspicua meriti uirtute gerebat, iure sacerdotis ueneranda insignia nanctus, mente loco digna meritum decorauit honorem. sed ne sola sacrum caput infula comeret illi, extitit et potior geminandae causa coronae, dira profanorum rabies exorta furorum, cum pia sacrilego quateretur eclesia bello praecipueque illos populo deposceret omni inpietas, quorum pietas insignior esset. tunc senior sanctis Nolanam legibus urbem Maximus et placido formabat episcopus ore, presbytero Felice potens, quem mente paterna conplexus ueluti natum sedisque uouebat heredem; subita sed tempestate fugatus non cedente fide petiit deserta locorum. tunc magis atque magis quaesito antistite Felix claruit obpositus gladiis solusque fidei inuidia effectus, nec spectabatur honore;

maior honore fides, quia tantum causa fidei. tunc petitur, sua cum draco liuidus excitat arma, proruere id cupiens quo surgimus et cadit ipse. ergo truces poenas fugiente antistite solus uel primus de plebe quasi de corpore uertex conpetitur Felix. hunc omnes uincere certant et quasi praecelsam obsessis in moenibus arcem facta mole petunt, cuius munimine uicto cetera iam facili cadat urbs prostrata ruina. o digna infidis dementia! creditur uno extinguenda fides, totus quam credidit orbis. heu, misera inpietas, infernis caeca tenebris quo ruis P in quem tela moues? an credis in uno mortali constare deum et, si corpora soluas, uim simul et mentem diuinam posse aboleri? quae mundi per membra meat, qua nasceris ipse indignusque aleris, cuius de numine pendet uincere uel uinci, cuius uirtute uel unus fortior innumeris, pietate armatus inermi armatos ferro, sed inermes pectora Christo prosternit superante fide, quae conscia ueri caelestis uitam praesenti morte futuram conparat et uicto uictricem corpore mentem

laeta deo referens gaudentibus inuehit astris. quid iuuat ergo pium tanta quod mole furoris Felicem, uesane, petis? manet intus operto, mens inuicta deo; nec iam tibi sola resistit terreni natura hominis; deus ipse repugnat quem petis, atque tuis, serpens antique, uenenis ipse offert se per famulorum corpora Christus teque tuis nectens laqueis in caede suorum sternit, per mortis speciem de morte triumphans. sed fera corda suus stimulis furialibus error sanguinea flagrare siti sanctumque cruorem urgebat ueluti sceleris deposcere palmam. ergo ubi sacrilegos excepit Nola furores intentosque piis expauit ciuibus enses, quaeritur excussa Felix uenerandus in urbe. nec refugit celso iam spirans sidera flatu et tacitis acuens stimulis in proelia mentem, inpauidus trepidum seruabat pastor ouile,. exemplo domini promptus dare pro grege uitam. ergo alacer saeuos perstat quasi murus in hostes et canis florente fide reuirescit in annis, totus in astra animo, Christi memor, inmemor aeui,

corde deum gestans et plenus pectora Christo. nec iam se capit ipse, sacer maiorque uideri sidereumque oculis et honorem fulgere uultu. ilicet arripitur gaudens saeuisque furentum protrahitur manibus, sed, qui mos hostis iniqui, cui potior labor est animas quam corpora nostra perdere, dilatum gladio terroribus ante temptat et in mortem surgit gradibus poenarum. primus supplicii de carcere texitur ordo. ferrea iunguntur tenebrosis uincula claustris; stat manibus colloque chalybs neruoque rigescunt diducente pedes; sternuntur fragmina testae, arceat ut somnum poenalis acumine lectus. nec requie tamen est uacuus nec luminis expers confessor, cui iam sociatus in omnia Christus conpatitur, uirides grauior cui poena coronas multiplicat, spatiante polum qui mente peragrat. seque ipsum, uincto quamuis in corpore, liber spiritus anteuolat summi in penetralia Christi praemeditante anima certis sua praemia uotis. ergo beata. sacris Felicem passio poenis

urgebat grauibus uinclis et carcere caeco, quantasque ex homine induerat caro subdita poenas, tantas a Christo recipit patientia palmas. Maximus interea solis in montibus aeger, contentus fugisse manus feraliaque ora carnificum, diuersa at non leuiore ferebat martyrium cruce, quam si ferro colla dedisset membraque tormentis aut ignibus; acrior illum cura sui gregis urit et afficit; uritur igne frigoris et gelido caeli de rore rigescit, panis inops tectique simul, noctemque diemque peruigil, intenta iungit prece tempus utrumque, dumosa prostratus humo conpungitur artus sentibus et mentem curis, intusque forisque dimicat et ruris spinas in corpore perfert, tristitiae patitur spinas in pectore maesto. duris dura tegens cruciatu mentis acerbo membrorum tormenta leuat, sensumque doloris corporei excludit mentis dolor. attamen aegra materies terrae, licet inconcussa maneret uis animae spernente fide labentia carnis,

uicta hieme atque fame duroque adtrita cubili deficiente suam linquebat corpore mentem, altius et uacuis fessi senis hausta medullis frigora pellebant glaciato sanguine uitam. mota patris summi pietas antistite tanto non tulit obscuro consumi funere corpus. quamquam et ut Elian istum quoque pascere posset, esciferas uolucres ieiuna per auia mittens, posset et ut Mosen secreto operire sepulchro; sed soli hoc dederat deus uni munus amico arcana tellure tegi, quia iure decebat tantus honos illud corpus, quod comminus ore fulserat et sermone dei, ut mortalia functus iura deo tantum frueretur teste sepulchri. ergo sacerdotem confessoremque sereno lumine respiciens tacitis tabescere siluis non tulit ulterius mitis pater, et quia digno condignum comitem meritis sociare parabat, Felicem numero de carceris eligit omni, cuius id adponat meritis opus, ut senis almi membra leuet reuocetque animam reuehatque refotum

adtonitisque ouibus cari solacia reddat pastoris. uenit ergo micans iam nocte silenti angelus et tota uinctorum in plebe reorum Felicem solum, pietas cui sancta reatum fecerat, adloquitur; fugit atri carceris horror. uoce simul sacri Felix et luce ministri excussus tremit et uerbum trahit aure fideli. ac primum, ueluti ludentis imagine somni accipiat mandata dei, stupet anxius et se causatur non posse sequi prohibente catena. insuper et claustro simul et custode teneri carceris obsessi. sed uox diuina morantem increpitans iubet excussis adsurgere uinclis. et subito ut molles manibus fluxere catenae, sponte iugo ceruix ferrato exuta leuatur prosiliuntque pedes laxato caudice nerui. mira fides! saluis reserato carcere claustris sopito custode fores interritus exit, perque ipsos uia fit, per quos uia clauditur; ibat angelus et tacitae per amica silentia noctis. lux et iter Felicis erat. nonne unus in omni Christus adest sancto? sicut uiget omnibus idem spiritus in Christo genitis, sic ipsa piorum. gratia concordat. ueterem remeare recenti

historia uideo speciem, qua. iussus abire bisseno sublimis in agmine discipulorum Petrus sponte sua uinclis labentibus eque carcere processit clauso, qua praeuius illum angelus Herodi praedam furatus agebat. sic meus educente deo geminata per atra carceris et noctis reliquis obscura sed uni inlustrata sibi Felix inpune per ipsos custodes constante premens uestigia passu callibus ignotis directus iussa petebat. et postquam emensus secretos auia saltus rura locum fessi senis inuenit, aegra trahentem iam tenui cernit maestus suspiria flatu. et primo ut cari cognouit membra parentis, fusus in amplexum dat uultibus oscula notis et temptat gelidis reuocare fouendo calorem artubus et crebris adflatibus oris anheli reddere uiuentes tepefacto corpore sensus. sed neque clamatu est neque pulsu mobile corpus' iam simile exanimo, modicus tamen ultima uitae flatus et internae prodit trepidatio fibrae.

anxius intuitu tali pia pectora Felix, distrahit exsangues artus et lurida cernens ora fame nec habens quicquam, quo rebus egenis ferret opem, non igne procul neque comminus esca, ut dape tabentem recrearet et igne rigentem. quaerenti et multa Christum prece conuenienti, quanam ope quaue uia iussum conplere ualeret seruitium, subitam omnipotens de sentibus uuam edidit et capiti iussit pendere propinquam, ut facile adtiguo posset decerpere ramo natum sponte cibum. diuinitus ergo refectus mente pia oblato laetatur munere Felix demessumque manu morientis ad ora racemum admouet, et quoniam strictis iam dentibus ille et sentire negat dulces et sumere uictus, exprimit umentes acinos sucumque liquentem instillat, digito diducens arida labra, donec et adspirante deo conatibus aegris et luctante manu rigidos paulisper hiatus laxauit tenuemque aditum dedit oris aperti, quo rorem exiguum resoluta infunderet uua. hinc animae sensus, calor ossibus atque oculis lux

uitaque tota redit, quaeque haeserat obsita siccis faucibus exercet solitas iam lingua loquellas, postquam uocis iter patefecit lubricus umor. ergo reuiuiscens notissima comminus ora, Felicis uidet ora sui amplexusque uicissim conqueritur tardum: nam te promiserat, inquit, adfore iamdudum dominus mihi, pars mea Felix; praecipuum, Felix, pignus mihi, quae rogo tantae aut ubi te tenuere morae? si corpore cessi ad tempus fragili, solido tamen esse fidelis pectore duraui. docet et locus et status ipse, in quo me cernis uitae istius ima trahentem, non mortis fugisse metu Christoque meam me praeposuisse animam; fugi non lucis amore, sed fragile hoc metuens infirmi corporis; atquin tecta petens alia uixissem tutus in urbe, si mihi uile fides et carum haec uita fuisset. ignotos montes desertaque nuda petiui, in gremio domini dulcis mea colla reponens, ipso ut deficerem teste aut ut pascerer ipso. nec frustra, ecce uides, fuit haec fiducia nobis; adfuit omnipotens et te mihi mittere legit, per quem dona mihi sua redderet; utere, fili,

praeceptis pietatis opus mandantibus et me suscipiens humeris commune ad ouile reporta. inpiger optato gauisus munere Felix carum onus ut Christi pondus leue sumit et adfert tam uolucer cursu, tamquam magis ipse feratur nec ferat, et uere Christus fert ipse ferentem et pedibus pietate citis deus addidit alas. nocte eadem pariter tot munera percipit unus et simul exequitur Felix; sua rumpere iussus uincla sacerdotem reficit reuehitque refectum deponitque sui tutum sub culmine tecti, unica quod seruabat anus; tam celsus et isto Maximus extabat merito confessor, ut illi orba domus summa et census anus una maneret. pulsatis foribus Felix hanc excitat; illa ad primos stupefacta sonos, uix nota renoscit adloquia et dominum tectis adsumit apertis, uoce graduque tremens quatiente timore senectam. cui Felix: cape depositum hoc quod conscia mecum sidera noctis et angelicae sub principe Christo me tradente manus tradunt tibi; sume fideli hanc domini gemmam gremio, quam tempore summo

incolumem nobis domino sub iudice reddas, quo nunc teste capis. subit istis Maximus orsis Felicemque suum reuocans: cape tu quoque, dixit, muneris, o mi nate, uicem, quam me tibi iussit reddere conpositum, qui te mihi iussit adesse deposito. tum deinde sacram Felicis amati inponit capiti dextram, simul omnia Christi dona petens, uelut ille patrum uenerabilis Isac rore poli natum et terrae benedixit opimo; Felicem Christo sic Maximus ore paterno ore et apostolico benedicens et locupletans, inmarcescibilis redimiuit honore coronae perpetuisque opibus, quas et modo cernimus, auxit.

XVI.

Tempora temporibus subeunt, abit et uenit aetas; cuncta dies trudendo diem fugit et rotat orbem; omnia praetereunt, sanctorum gloria durat in Christo, qui cuncta nouat, dum permanet ipse.

tandem igitur, reuoluta dies, mihi nascere, toto exoptata dies anno, quae dulcia festa et mea uota nouas, quae me sollemnia poscis munera natalem referens, quo milia gaudent innumeri populi, quo me specialia tangunt gaudia, quo famulae rata debeo munera linguae Felici libare meo, cui mente dicata in domino Christo sum deditus; hunc etiam oris obsequio celebrare per annua carmina sanctum fas mihi. dicam igitur merita et causas meritorum, e quibus obtinuit caelestum praemia laudum aeternosque dies et magni nomen honoris.

iam prior hoc primos uobis liber edidit actus martyris, unde domum uel qui genus et quibus altus in studiis, quo deinde gradu per sancta uocatus munia maluerit Christo seruire perenni quam patrias errare uias per deuia mundi; nam pater emeritis sub Caesare uixerat armis. diximus et taetro toleratas carcere poenas, quas confessor obit, mortem quoque ferre paratus, ni deus anticipans gladios soluisset iniquis

emissum uinclis aliosque uocasset ad actus,' ut prius ad sacram remearet episcopus aulam Maximus, in solis qui saltibus ultima uitae aeger anhelabat grassante fugatus ab hoste, quem iussus proprio subuexit corpore Felix pauperis et tecti delatum in sede locauit; pensatisque sibi sancto senis ore beati officiis benedictus abit paucisque diebus delituit proprii tacitus sub culmine tecti, non tacita dominum caelestem mente fatigans, quem prece directa penetrans super astra propinquo pulsabat merito, pacem procedere poscens. interea fluxere dies, pax uisa reuerti. deseruit latebram Felix tandemque sereno confisus caelo laetis se reddere laetum fratribus et placidae committere coeperat urbi. gratabantur oues Christi pastore recepto.

ille gregem pauidum de tempestate recenti mulcebat monitis caelestibus et duce uerbo anxia corda regens firmabat amore fidei, contemnenda docens et amara et dulcia mundo; nec concedendum terroribus obuiaque ipsis ignibus aut gladiis promptos inferre monebat pectora; et ipse suis addebat pondera uerbis,

confessor passus quae perpetienda docebat, omnibus eloquio simul exemploque magister. non tulit haec malus ille diu; sed inhorruit atris crinibus et rabidis inflauit colla uenenis inmisitque suum scelerata in pectora uirus, ureret ut nigras Felicis gratia mentes. inseruit stimulos, et mentibus arsit iniquis uipereae furor inuidiae; petit inproba primum ira domum; cunctis amor inpius in scelus ardet. Felicem sitit inpietas; sed ab aedibus absens forte suis media steterat securus in urbe, fraternis de more suo uallatus amicis et pia uerba serens populi credentis in aures. ecce et eum strictis quaerentes ensibus adsunt, cum subito aut illis corda hostibus aut huic ora uertuntur; notum non agnouere furentes . Felicemque rogant. Felix ubi cernitur, et non cernitur; ipse nec ipse uir est; cum sit prope, longe est. ignotus notusque suis fit ciuibus idem, discernente fide uultum credentibus ipse, . hostibus alter erat. persensit et ipse fauentis consilium Christi ridensque rogantibus infit: nescio Felicem quem quaeritis. ilicet illi

praetereunt ipsum; discedit at ille platea inludente canes domino frustratus hiantes. nec longum emensis spatium et scitantibus omnes, qua Felix regione foret, quidam increpat et dat indicium, ignarus causae credensque furore dementes, qui non uidissent comminus ipsum, ad quem contiguis fecissent uerba loquellis. perculsi nouitate doli grauiusque furentes mox redeunt perque ipsa uiri uestigia currunt. iamque propinquabant, sed praecurrente tumultu urbis et adtoniti clamoribus undique uulgi admonitus Felix instantia uulnera flexu declinat medioque procul se deuius aufert e spatio nanctusque locum, qui forte pauenti panditur effugium, celebri seductus ab urbe sic quoque non longinquus erat sectoribus atris, qui prope conspicuo subductus ab ore sequentum infestos utcumque timens uitauerat enses; et capiendus erat, quia nullius obice claustri ille repellendis locus obsistebat iniquis. nam foribus nullis in publica rostra patebat semiruti paries male fidus fragmine muri.

sed diuina manus sese sanctum inter et hostes obposuit miroque locum munimine saepsit, non strue saxorum, neque ferratis data ualuis claustra, per humanas quibus atria claudimus artes, rudere sed subito concreuit sordidus agger, iussaque nutantes intendit aranea telas et sinibus tremulis intutum struxit apertum desertaeque dedit faciem sordere ruinae. quae simul occurrit minitantibus, obstipuerunt defixoque gradu sibimet dixere uicissim: nonne furor temptare aditus aut credere quemquam hac intrasse hominem, minimi qua signa dedissent uermiculi? modicae rumpunt haec retia muscae, nos penetrasse uirum per clausa putamus inepti et tenerum tanto non ruptum corpore textum? ille magis nostris manibus modo debitus index, qui nos in deserta doloso callidus astu induxit uersumque alio mentitus in isto Felicem latitare situ, quo nostra maligno uerteret arma dolo, capiti fugientis amicus. ergo recedamus, nam stare diutius istic

risus erit uulgi demensque notabitur error scrutatum hac hominis latebras contendere gressum, qua uel mole putri uel araneolis obductis monstrat inaccessos humus incalcata recessus. nec mora, discedunt propere in diuersa frementes; sed deus, ut scriptura canit, uesana minantes inridebat eos caelesti Christus ab arce Felicemque suum sacris uelauerat alis. qui domini tutus gremio candentia tela discutiebat ouans galea scutoque fidei et gladium uerbi confessor in ore gerebat. armatus pietate manus et pectora plenus casta deo insignis meriti thorace tegebat. o multis diuina modis sapientia diues, semper ab infirmis confundens fortia mundi! nix populos altis defendunt moenia muris, et fretos ualido munimine saepius hostis. obprimit euersaeque obponunt mortibus urbes. nunc et ab armatis protexit aranea sanctum defensante deo; teneris stetit hostis abactus cassibus; aerio cessit uis ferrea filo. uana salus hominum, uirtus mea non mihi uirtus,

si caream uirtute dei. quo uasta gigantum robora? quo Pharii reges? ubi magna Hierico? omnibus exitii sua gloria, qua tumuerunt, causa fuit, neque herois uirtutibus ista, sed magis infirmis diuina potentia fregit. ille gigans pueri funda pastoris obiuit ut canis; illam urbem sonitus soluere tubarum; litorea iacuit rex ille superbus harena, diuitias regni pendens in funere nudo. sic ubi Christus adest nobis, et aranea muro est; at cui Christus abest, et munis aranea fiet. digressis igitur cum facta silentia turbis secretoque fugae fidas nox alta tenebras praebuit, egreditur Felix mutatque latebras, illa canens domino: media si noctis in umbra ingrediar, mala non metuam, quoniam tua mecum dextra; per infernum non expers luminis ibo. ergo dei ductu capit in regione remota conpluuium angusto breuia inter tecta cubili,

quo uetus arebat tecto cisterna profundo. propter in adtiguis habitabat femina tignis sancta deo mulier, quae confessoris operti nescia Felicem Christo quasi conscia pauit. mira canam, ingenium domini pascentis alumnum ignara pascente suum.

nunc sedula panes, nunc alias de more, sibi quas coxerat escas, mentis in excessu diuino facta paratu inportabat eo, Felix ubi teste latebat- uelatus domino; sed nec cum tenderet illo, nouerat ingressum nec cum discesserat inde, introitus erat illa sui memor; utque paratus intulerat satagens, propriis licet illa cibando seruiret manibus sancto, tamen inscia tanti muneris hoc de corde suo nouisse nequibat, quod non mente sua sed Christi numine agebat, proque loco latebrae et structae super ora lacunae adpositos ingressa cibos linquebat, eosque se posuisse domi credens, ita semper abibat, ponendae memor et positae mox inmemor escae. o mulier benedicta deo, uelut una uolucrum,

quae quondam mundo abductum pauere prophetam, tu quoque secreto pauisti martyra tecto, sicut auis domino parens, et nescia sancti conscia seruitii, quid gesseris et cui tandem seruieris, illo gaudens sub tempore nosces, cum deus ipse suo pro confessore coronam iustitiae Christus reddet tibi; tunc tua Felix ipse tibi referet sub iudice prandia Christo, quae deus ad dulces sacrati martyris usus transtulit, ut quondam coctas messoribus escas angelica per inane manu pendente propheta misit ieiuno rabida inter monstra prophetae; non fera iam feritas, saeuos quia praeda leones sanctaque frenabant auidos ieiunia rictus.

sex illum totos perhibent ex ordine menses expertem coetus hominum uixisse sub illa culminis obscuri simul angustique latebra, nil opis humanae indiguum, solamine Christi semper abundantem; qui tempore fertur in illo saepe illum sermone suo dignatus adisse, saepe sua pauisse manu caeloque dedisse

pocula non pluuialis aquae, quam nubila passim omnibus effundunt, sed quem specialiter uni gratia Felici defudit ab aethere rorem; nam nimiis, ut fit, tunc torrida solibus aestas et puteum quoque siccarat, qui parca latenti pocula praebuerat. sed ne sitis ureret illum carnea, qui Christum sitiendo ferebat et istam corporis adflicti poenam, delata sereno. inque globum tenuem nubes collecta per artum conpluuii dulcem sitientls in ora liquorem infudit quasi pressa manu, caeloque uocandum uelleris aetherii suco lactante refecit. quid mirum, si nunc terrena labe solutum Christus alat, positum quem in corpore sanctus alebat spiritus et cui panis erat uerbum deus ipse, caelestum panis, quo uescitur angelus omnis? tempus ut hoc abiit, pax reddita condidit enses, Felicemque deus monuit prodire latebra, qui dudum placidas mundi clamoribus aures struxerat, humanis ducens obliuia rebus. ut nouus in lucem iam desperantibus exit

et patria tamquam rediuiuus in urbe uidetur et multi dubitant agnoscere et ante rogantes, uerane, te, facies? aiunt, tunc ille beatus, redderis qui tanto nobis post tempore, Felix? qua regione uenis? caelo datus an paradiso redditus in terras habitacula nostra reuisis? ille fidem firmat coram se corpore adesse, seruatum uixisse deo; data gaudia cunctis, laudibus et meritis populo celebratur ab omni. functus erat longum perfunctus episcopus aeuum Maximus, et pecudes ductu pastoris egebant. Felicis nomen totum balabat ouile, quem confessoris redimibat adorea Christo quemque salutiferum spondebat lingua magistrum uitaque doctrinae concors; sed ut hoc quoque palmam iustitiae ferret, meritum sublime quieto corde premens uelut indignus non audet honore crescere testaturque seni mage debita Quinto, quod prior ille gradum socii meruisset honoris presbyter. haec septem distabat summa diebus.

ergo sub hoc etiam Felix antistite uixit presbyter et creuit meritis, quia crescere sede noluit; ipse illum tamquam minor omnia Quintus obseruabat, et os linguam Felicis habebat. ille gregem officiis, Felix sermone regebat. multa aliis sanctum Christi uirtutibus auxit gratia Felicem, nec pace minora subegit proelia, quam ualidis confessor gesserat armis. corpoream tristi sub tempestate salutem spreuerat, idem et opum simul et contemptor honorum secura sub pace fuit. non ille tenendi securus meriti, sed cautior, ut bona uitae parta tueretur, postquam discrimina mortis uicerat, et scopulos inter tranquilla timebat. diximus ut mortem calcarit et ambitionem; nunc aliam confessoris cognoscite palmam. uicit auaritiam; nam praedia multa domusque diuitiis locuples patriis possederat heres. confessor proscriptus erat, sed pace reducta et sua, si uellet, deposcere iura licebat; maluit ille tamen uerbum curare magistri: cuncta licent, non cuncta iuuant. licito utile praefert

et quasi terrenae contagia ducere labis horruit amissos in iura reposcere fundos. multi obtundebant, prae cunctis nomine prisco Archelais, tam sancta fide quam nomine clara, diues opum uidua et sanctum pietate fideli Felicem uenerans atque illi cara uicissim. haec illum iuxta meritum uenerata colebat, utque ferunt, iunctum sibimet pro iure sodali usurpans animum, crebris pia corda querellis saepe fatigabat, cur debita promptaque reddi iura recusaret, quae dispensare recepta mercedis magnae cum fenore posset egenis. plurima de propriis quoque rebus munera saepe obtulit. ille pio contentus ad omnia sensu femineam placido ridebat pectore curam, caelestum sibimet sat conscius ipse bonorum, quae pro terrenis sibi conpensata tenebat. unde potens caris instantibus haec referebat: cogitis ut repetam terrena, perennia perdam? praestat, opes saluo desint quam uita opulento; diues egebo deo, nam Christum pauper habebo. diuitiis inopem ditabit gratia Christi.

hunc retinens animum modici tria iugera ruris nec proprio sub iure tenens conducta colonus ipse manu coluit famulo sine pauperis horti possessor; sed et has de cespite diues egeno in dominum confudit opes, cum paupere semper collectum diuisit holus, cum paupere mensam. una dies illi curam consumpsit habendi, unica uestis eum, saepe et uix unica texit. si geminas habuit, nudum meliore refouit. saepe nouo miseros uertit uelamine pannos, Felicisque habitu pauper mutatus ab atro enituit; contra mendici tegmine Felix sorduit, exornans inculto corpore mentem. hac uiuens pietate deo maturus et aeui et meriti plenis clausit sua saecla diebus mutauitque piae, non clausit saecula uitae.

XVII.

Iamne abis et nos properans relinquis, quos tamen sola regione linquis

semper adnexa sine fine tecum mente futuros? iamne discedis reuocante longe quam colis terra? sed et hic resistis, sancte Niceta, quoniam et profectum corde tenemus. i memor nostri remaneque uadens spiritu praesens, animis uicissim insitus nostris, trahe ferque tecum quos geris in o nimis terra et populi beati, quos modo a nobis remeans adibis, quos tuo accedens pede uisitabit Christus et ore. ibis Arctoos procul usque Dacos, ibis Epiro gemina uidendus, et per Aegeos penetrabis aestus Thessalonicen. Apulis sed nunc uia prima terris te uehet longo spatiosa plano,

qua Canusino medicata flagrant uellera fuco. ast ubi paulum uia proferetur, det, precor, mites tibi Christus aestus et leuis spiret sine nube siccis aura Calabris. sicut antiqui manibus prophetae per sacramentum crucis unda misso dulcuit ligno posuitque tristes merra liquores, sic tibi caelum modo temperetur, et leui sudo tenuatus aer flatibus puris placide salubres spiret in auras, qui solet flatu grauis e palustri anguium tetros referens odores soluere in morbos tumefacta crasso corpora uento, quem potens rerum dominus fugari siue mutari iubeat suoque nunc sacerdoti bona sanitatis flabra ministret.

sicut Aegypto pereunte quondam noctis et densae tenebris operta, qua dei uiui sacra gens agebat, lux erat orbi, . quae modo in toto species probatur orbe, cum sanctae pia pars fidei fulgeat Christo, reliquos tenebris obruat error: sic meo, qua se feret actus ora, cuncta Nicetae dominus secundet, donec optato patriam uehatur laetus ad urbem. perge, Niceta, bene qua recurris prosperos Christo comitante cursus, quem tui dudum populi fatigant nocte dieque te reposcentes, ut ager leuandis cum satis imbrem sitit utque molles cum suas matres uituli represso lacte requirunt. unde nos iustis precibus tuorum, qui suum recte repetunt parentem, cogimur uicto, licet inrepleti, cedere uoto. et quia spes iam rapitur tenendi,

urget affectus placitis fauere; iam uias illas licet oderimus quae rapiunt te, odimus quamuis, sed easdem amamus. odimus quod te retrahunt, amamus quod tuum nobis procul adtulerunt cernere uultum. quas peradstricti superante amore nunc tibi sterni faciles precamur praeuio terris pelagoque summi nomine Christi. qui tibi factis iter omne campis arduos montes reprimat cauasque inpleat ualles, salebras adaequet, iungat hiatus. te per Hydruntum Lupiasque uectum innubae fratrum simul et sororum ambient uno dominum canentes ore cateruae. quis mihi pennas daret ut columbae, ut choris illis citus interessem, qui deum Christum duce te canentes sidera pulsant?

sed licet pigro teneamur aegri corporis nexu, tamen euolamus mentibus post te dominoque tecum dicimus hymnos. nam tuis intus simul inplicati sensibus, uel cum canis ac precaris, cum tua de te prece cumque uoce promimur et nos. inde iam terris subeunte ponto stratus Hadriae sinus obsequetur, unda procumbet zephyroque leni uela tumescent. ibis inlabens pelago iacenti et rate armata titulo salutis uictor antemna crucis ibis, undis tutus et austris. nauitae laeti solitum celeuma concinent uersis modulis in hymnos et piis ducent comites in aequor uocibus auras. praecinet cunctis tuba ceu resultans lingua Nicetae modulata Christum,

psallet aeternus citharista toto aequore Dauid. audient Amen tremefacta cete et sacerdotem domino canentem laeta lasciuo procul admeabunt monstra natatu. undique adludent patulo uirentes ore delphines, sine uoce quamquam aemula humanis tamen eloquentur gaudia linguis. nam deo quid non sapit atque uiuit, cuius et uerbo sata cuncta rerum? hinc dei laudem maris ima noscunt mutaque clamant. testis est nobis ueteris prophetae belua ad nutum domini profundo excita, ut mersum caperet deinque redderet haustum. sed modo ad nostrum ferus ipse uatem auribus tantum pia deuorabit

cantica; inpastam saturabit aluum., carmine pastus. qua libet pergas iter, et per undas perque tellurem licet et per hostes, ibis armatus galea salutis, uertice Christo. aduolet missus Raphael; ut olim Tobiae Medis, ita prosequendo ipse Nicetae comes usque Dacos angelus adsit. ducat hunc aeque famulum suum dux ille, qui quondam profugum superbi fratris a uultu deus in salutem duxit Iacob. namque Niceta fugitiuus aeque est; - quod semel fecit patriarcha, semper hic facit, mundo fugiens ad alti moenia caeli; et gradus illos, quibus ille uidit angelos uersa uice commeantes,- iste contendit superante nubes scandere uita,

per crucis scalas properans in astra, qua deus nitens ad humum coruscis e thronis spectat uarios labores bellaque mentis. tuque, Niceta, bene nominatus corporis uictor, uelut ille dictus Israel, summum quia uidit alto corde satorem, unde Nicetes meus adprobatur Israelites sine fraude uerus, qui deum cernit solidae fidei lumine Christum. hic deus noster, uia nostra semper, sit comes nobis, sit et antecessor, semitis lumen pedibusque nostris sermo lucerna, qua per obscuri uada caeca saecli luminis ueri face dirigamur, donec optatos liceat salutis tangere portus, quos modo undosum petimus per aequor, dum uagae mentis fluitamus aestu,

terreo tamquam fragili carina corpore uecti. sed gubernaclo crucis hanc regente nunc ratem in nobis pia uela cordis pandimus Christo referente laetos flamine dextro. ergo dux idem modo prosequatur te uia, qua nunc properas reuertens ire, Niceta, patrioque reddat limine tutum. sed freto emenso superest uiarum rursus in terra labor, ut ueharis usque felices quibus es sacerdos praestitus oras. tu Philippeos Macetum per agros, per Tomitanam gradieris urbem, ibis et Scupos patriae propinquos Dardanus hospes. o quibus iam tunc resonabit illa gaudiis tellus, ubi tu rigentes edoces Christo fera colla miti subdere gentes! quaque Riphaeis Boreas in oris

adligat densis fluuios pruinis, hic gelu mentes rigidas superno igne resoluis. nam simul terris animisque duri et sua Bessi niue duriores nunc oues facti duce te gregantur pacis in aulam. quasque ceruices dare seruituti semper a bello indomiti negarunt, nunc iugo ueri domini subactas sternere gaudent. nunc magis diues pretio laboris Bessus exultat; quod humi manuque ante quaerebat, modo mente caelo conligit aurum. o uices rerum! bene uersa forma! inuii montes prius et cruenti nunc tegunt uersos monachis latrones pacis alumnos. sanguinis quondam, modo terra uitae est, uertitur caelo pia uis latronum, et fauet Christus supera occupanti regna rapinae. mos ubi quondam fuerat ferarum, nunc ibi ritus uiget angelorum,

et latet iustus quibus ipse latro uixit in antris. praeda fit sanctis uetus ille praedo, et gemit uersis homicida damnis, iure nudatus spoliante Christo criminis armis. interit casu satanae uicissim inuidus Cain, rediuiuus Abel pascit effusi pretio redemptos sanguinis agnos. euge, Niceta, bone serue Christi, - qui tibi donat lapides in astra uertere et uiuis sacra templa saxis aedificare. auios saltus, iuga uasta lustras, dum uiam quaeris, sterilemque siluam mentis incultae superans in agros uertis opimos. te patrem dicit plaga tota Borrae, ad tuos fatus Scytha mitigatur et sui discors fera te magistro pectora ponit. et Getae currunt et uterque Dacus,

qui colit terrae medio uel ille diuitis multo boue pilleatus accola ripae. de lupis hoc est uitulos creare et boui iunctum palea leonem pascere et tutis caua uiperarum pandere paruis. namque mansueto pecori coire bestias pulsa feritate suades, qui feras mentes hominum polito inbuis ore. orbis in muta regione per te barbari discunt resonare Christum corde Romano placidamque casti uiuere pacem. sic tuo mitis lupus est ouili, pascitur concors uitulus leoni, paruus extracto trucibus cauernis aspide ludit. callidos auri legulos in aurum uertis inque ipsis imitaris ipsos, e quibus uiuum fodiente uerbo eruis aurum:

has opes condens domino perenni, his sacrum lucris cumulans talentum, audies: intra domini perennis gaudia laetus. his, precor, cum te domus alma sancto ceperit fratrum numerosa coetu in choris, et nos pietate cari pectoris adde. nam deo grates, quod amore tanto nos tibi adstrinxit per operta uincla, uis ut internam ualeat catenam rumpere nulla. unde conplexi sine fine carum pectus haeremus laqueo fideli, quaque contendas comites erimus mente sequaci. caritas Christi bene fusa caelo cordibus nostris ita nectit intus, ut nec abiuncto procul auferamur orbe remoti. nulla nos aetas tibi, (nulla) labes orbis aut alter neque mors reuellet;

corporis uita moriente uita uiuet amoris. dum graues istos habitamus artus, . mente te semper memori colemus; tu, petes, simus simul in perenni tempore tecum. namque te celsum meritis in altum culmen inponet pretiosa uirtus inque uiuentum super urbe magnis turribus addet. nos locis quantum meritis dirempti eminus celsis humiles patronis te procul sacris socium cateruis suspiciemus. quis die nobis dabit hoc in illa, ut tui stemus lateris sub umbra et tuae nobis requietis aura temperet ignem? tunc, precor, nostri nimium memento et patris sancti gremio recumbens roscido nobis digito furentem discute flammam. nunc abi felix, tamen et recedens semper huc ad nos animo recurre; esto nobiscum, licet ad paternam ueneris urbem.

non enim unius populi magistrum, sed nec unius dedit esse ciuem te deus terrae; patria ecce nostra te sibi sumit. nunc tuos aequa pietate utrisque diuide affectus et amore nobis, ciuibus uultu, gemina morare cinis in ora. forsan et maior patria haec habenda,. non manufactis ubi contineris pectorum tectis hominesque uiuam incolis urbem. sicut antistes, ita dignus almi hospes es Christi, quia Christianis mentibus consors habitas erile accola templum. iam uale nobis et in omne nostri diligens aeuum bonus usque finem duc bonum cursum positamque iustis sume coronam.

XVIII.

Lex mihi iure pio posita hunc celebrare quotannis eloquio famulante diem, sollemne reposcit

munus ab ore meo, Felicem dicere uersu, laetitiamque meam modulari carmine uoto et magnum cari meritum cantare patroni, quod per iter durum, qua fert uia peruia paucis, alta per arta petens superas penetrauit ad arces. concordate meis, precor, et conplaudite, fratres, carminibus castoque animos effundite luxu. gaudia sancta decent et carmina casta fideles; nam cui fas hominum, cui Christus amorque timorque est, .. non gaudere hodie et uacuum procedere uoti, qua quis possit ope ingenii linguaeque reique, caelicolas Christo quando adgaudere ministros ipsa etiam festo produnt elementa colore? cernite laetitiam mundi in splendore diei elucere sacris insignibus; omnia laetus candor habet, siccus cineris a nubibus imber ponitur et niueo tellus uelatur amictu, quae niue tecta, solum niue siluas culmina colles compta senis sancti canos testatur honores; angelicaque docent et luce et pace potiri Felicem placida clarum in regione piorum, *

lactea qua tacito labuntur uellera caelo. Christe deus Felicis, ades, da nunc mihi uerbum, sermo deus, da perspicuam, sapientia, mentem. non opis humanae facundia dicere laudes posse tuas; tua namque tui sunt gloria sancti. cedo, alii pretiosa ferant donaria meque . officii sumptu superent, qui pulchra tegendis uela ferant foribus, seu puro splendida lino sine coloratis textum fucata figuris. hi leues titulos lento poliant argento sanctaque praefixis obducant limina lamnis. ast alii pictis accendant lumina ceris multiforesque cauis lychnos laquearibus aptent, ut uibrent tremulas funalia pendula flammas. martyris hi tumulum studeant perfundere nardo, ut medicata pio referant unguenta sepulchro. cedo equidem et uacuo multis potioribus auro, quis grauis aere sinus releuatur egente repleto, qui locuplete manu promptaria ditia laxant

et uariis animam sponsantes dotibus adstant, mente pares, ope diuersi; nec segnius illi fercula opima cibis, ceras aulaea lucernas, larga quidem sed muta dicant: ego munere linguae, nullus opum, famulor de me mea debita soluens meque ipsum pro me, uilis licet hostia, pendo.. nec metuam sperni, quoniam non uilia Christo pauperis obsequii libamina, qui duo laetus aera, piae censum uiduae, laudata recepit. tunc quoque multa deo locupletes dona ferebant, inplentes magnis aeraria sancta talentis; sed Christus spectator erat, qui corda ferentum inspiciens uiduae palmam dedit; illa diurni rem uictus, geminos, quod ei substantia, nummos miserat in sacram nil anxia corporis arcam. propterea ex ipso uenturi iudicis ore ante diem meruit facti praecerpere laudem praeferrique illis, quorum stipe uicerat aurum, munere pauper anus, sed prodiga corda fideli. ergo, boni fratres, quibus hic dignatio et istic concessa est, placidis aduertite mentibus aures,

nec qui, sed de quo loquar, exaudite libenter. despicienda quidem, tamen et miranda profabor, despicienda meo ingenio, miranda beati Felicis merito, quod dicere non sine Christi laude licet, quia quicquid in hoc miramur ab illo est, unde piis uirtus et per quem uita sepultis. praeteritis cecini patriam genus acta libellis et tota sanctum repetens ab origine dixi Felicem, donec perfectae tempora uitae clauderet et posito desertis corpore terris tenderet aeterni merita ad consortia regni. sed quia non idem tumuli qui membra piorum et merita occultant, animarum uita superstes corporibus functis quaesitos corpore fructus et post corporeos obitus non mortua sentit laeta bonos, cruciata malos, quos rursus in ipsum tempore uenturo corpus reuocata remixto corpore communi metet indiscreta receptu. . longa igitur mihi materies; quantumque erit aeui, tantum erit et uerbi super hoc, cui dicere gesta Felicis pateat, si copia tanta sit oris,

quanta operum meritique manet. nam tempore ab illo, quo primum ista dies Felicem fine beato condidit et carnem terris, animam dedit astris, ex illo prope cuncta dies operante uidetur confessore dei, probat et sine corpore uiuum Christus, ut ostendat maiorem in morte piorum uirtutem quam uim in uita superesse malorum. ecce uides tumulum sacra martyris ossa tegentem et tacitum obtento seruari marmore corpus; nemo oculis hominum qua corpore cernimus extat, membra latent positi, placida caro morte quiescit, in spem non uacuam rediuiuae condita uitae. unde igitur tantus circumstat limina terror? quis tantos agit huc populos? quaenam manus urget daemonas inuitosque rapit frustraque rebelli uoce reclamantes conpellit adusque sepulchrum martyris et sancto quasi fixos limite sistit?' respicio hanc aliquando diem, quam maesta relicto orbe fuit, quam laeta polo, cum Christus amicam adsumens animam casto deus hausit ab ore. addidit ornatum caelis nec pignore terras.

orbauit; superi Felicis mente fruuntur, corpore nos; animaeque potentis spiritus illic uiuit et hic meritum. sed totum funeris almi praesentare iuuat quem Nola inpendit honorem. namque sacerdotem sacris annisque parentem perdiderat, sed eum caelis habitura patronum urbs deuota pium; spe solabatur amorem. totis ergo quibus stipatur conflua turbis currit in obsequium populos effusa fideles. tunc dolor et pietas coeunt in pectora cunctis; admixta pietate fides gaudetque doletque. et licet accitum Christo super aethera tolli Felicem credat, tanto tamen ipsa relinqui praeceptore dolet; quodque unum in funere sancto inter et exequias restat solamen amoris, postquam depositum tumulandi in sede feretrum, certatim populus pietatis circumfusus undique denseto coetu sita membra coronat, religiosa pie pugna exercetur amantum. quisque alium praestans propior consistere certat

reliquiis corpusque manu contingere gaudet. nec satis est uidisse semel, iuuat usque morari luminaque expositis et qua datur oscula membris figere; dat meritam Christo plebs consona laudem moliturque sacrum solii Felicis honorem. qua muris regio et tectis longinqua uacabat, fusus ibi laeto ridebat caespite campus uberius florente loco, quasi praescia iam tunc semper honorandi mundo uenerante sepulchri gaudebat sacro benedici corpore seque ueris amoena habitu, quo dignior esset humando martyre, graminibus tellus sternebat odoris. ast illum placido scandentem celsa uolatu et casto adsumptum de corpore laeta piorum turba per aetherias susceperat obuia nubes; angelicique chori, septemplicis agmina caeli, totis, qua caelum patet, occurrentia portis regis in aspectum summique parentis ad ora

sidereo uolucrem laeti uexere triumpho. tum niuea sacrum caput ornauere corona sed tamen et roseam pater addidit iudice Christo purpureoque habitu niueos duplicauit amictus, quod meritis utrumque decus. nam lucida sumpsit serta quasi placido translatus in aethera leto, sed meruit pariter quasi caesi martyris ostrum qui confessor obit. tenet ergo et praemia passi, quod prompta uirtute fuit, nec pacis honore ornatuque caret, quia non congressus obiuit.

facta igitur rata iusta, pium texere sepulchro funus; at in sanctis diuinitus insita membris gratia non potuit cum carne morique tegique, ilico sed positis ex ossibus emicuit lux, quae medicis opibus meriti dare signa potentis hactenus ex illo non umquam tempore parcit. et toto quo mundus erit fulgebit in aeuo lux eadem, sancti cineris per saecula custos. martyris haec functi uitam probat, et bona Christi ad tumulum Felicis agens diffundit in omnes Felicis late terras mirabile nomen,

dignatam et tanto prae cunctis urbibus unam hospite nobilitat Nolam, quam gratia Christi Felicis meritis ita dilatauit, ut aucta ciuibus ecce nouis et moenibus hic etiam urbs sit, pauper ubi primum tumulus, quem tempore saeuo, religio quo crimen erat minitante profano, struxerat anguste gladios trepida inter et ignes plebs domini, ut seris antiqua minoribus aetas tradidit. ingentem paruo sub culmine lucem clauserat et tanti tantum sacer angulus olim depositi possessor erat, qui lucis opertae conscius ut quidam fons aedibus extitit amplis et manet in mediis quasi gemma intersita tectis, basilicas per quinque sacri spatiosa sepulchri atria diffundens, quarum fastigia longe adspectata instar magnae dant uisibus urbis. quae tamen, ampla licet, uincuntur culmina turbis, quod crescente fide superundat gratia Christi, quae populis medico Felicem munere praestat uiuere.

qui perstans etiam post corporis aeuum praesidet ipse suis sacer ossibus; ossaque sancti corporis e tumulo, non obsita puluere mortis, arcano aeternae sed praedita semine uitae,

uiuificum spirant animae uictricis odorem, quo medicina potens datur exorantibus aegris. quanta resurgentes uirtus et gloria cinget coniectare licet, cum gratia tanta sepultos ambiat, et quanto rediuiua decore micabunt corpora, in obscuris cum sit lux tanta fauillis! quid nobis minimis horum praestare coronae sufficient, quorum et cineres dant commoda uiuis? cernere saepe iuuat uariis spectacula formis mira salutantum et sibi quaeque adcommoda uotis poscentum; uideas etiam de rure colonos non solum gremio sua pignora ferre paterno, sed pecora aegra manu saepe introducere secum et sancto quasi conspicuo mandare licenter, moxque datam sua confisos ad uota medellam experto gaudere deo et iam credere sana et uere plerumque breui sanata sub ipso limine laeta suis iumenta reducere tectis. sed quia prolixum et uacuum percurrere cuncta, quanta gerit Felix miracula numine Christi, unum de multis opus admirabile promam innumeris paribus, sed ab uno pende relicta, quae uirtus eadem gessit distantia causis. pandite corda, precor, breuis est iniuria uobis, dum paucis magnum exiguisque opus eloquor orsis. et memores uiduae primo sermone relatae, quam deus e pretio mentis, non munere cernens,

antetulit multum mittentibus, omnia dantem, me quoque ferte leui dicentem magna relatu. et mea namque illis sunt aemula uerba minutis, quis pretium pietas et uilibus aurea fecit. quidam homo re tenuis, plebeius origine, cultu rusticus, e geminis angustam bubus alebat pauperiem mercede iugi, nunc subdere plaustris suetus eos oneri pacta regione uehendo, nunc operae pretium sub aratra aliena locatis paupertatis habens reditum; spes anxia resque tota inopi par illud erat. non carior illi progenies aut ipse sibi; sed pignora et ipsos ducebat; neque cura minor saturare iuuencos quam dulces natos educere, parcior immo natis quam pecori caro; non gramine uili illos aut sterili palea, sed tegmine aprico algidus et de farre sibi natisque negato esuriens pascebat, egens sibi, diues in illis, quorum fecundus labor exsaturabat egentem. hos igitur, tam cara suae solamina uitae, nocte miser quadam somno grauiore sepultus, amisit taciti furto praedonis abactos;

exurgensque die reduci de more iugandos infelix primo in uacuis praesepibus intus moxque foris frustra notis quaesiuit in agris; ilico sed fessus cassis erroribus ultro atque citro, postquam nullis uestigia signis certa uidet, spebus frustrata indage peremptis, humanam desperat opem et pietate repletus adspirante deo depressam in pectore fracto erigit in caelum mentem; et mox corde refecto praesumente fide spem notis conpotis haurit sanctaque Felicis rapido petit atria cursu ingressusque sacram magnis cum fletibus aulam sternitur ante fores et postibus oscula figit et lacrimis rigat omne solum, pro limine sancto fusus humi, et raptos nocturna fraude iuuencos a Felice pio uelut a custode reposcit increpitans miscetque precantia uerba querellis: sancte deo Felix, inopum substantia, semper pro miseris felix et semper diues egenis, te requiem fessis deus adflictisque leuamen, te posuit maestis ad saucia corda medellam; propterea tamquam gremio confisa paterno in te paupertas caput adclinata recumbit.

Felix sancte meos semper miserate labores, nunc oblite mei, cur me rogo uel cute nudum deseris? amisi caros, tua dona, iuuencos, saepe tibi supplex quos commendare solebam, quos tua perpetuo seruabat cura fauore pascebatque mihi. tua nam custodia saluos dextraque sufficiens illos praestabat opimos, quos misero mihi nox haec abstulit. heu quid agam nunc? quo deceptus eam? quem criminer? an tibi de te conquerar inmemoremque mei accusabo patronum, qui mihi sopito tam densum inrepere somnum, ne mea sentirem perfringere claustra latrones, passus es et nullo fregisti dura pauore pectora nec lucem tenebris furtoque dedisti? aut ullis profugos curasti prodere signis? qua modo discurram? quo deferar? omnia caecis structa mihi latebris; nunc et mea tecta uidentur clausa mihi, abductis ubi desolatus alumnis nil habeo, quod habere uelim, quod dulce uidenti, dulce laboranti non inrita gratia praestet, oblectans inopem sensu fructuque peculi. hos ubi nunc quaeram miserandus ego? aut ubi quando

inueniam tales aut unde parabo, repertos qui solos habui contentae rusticus illos paupertatis opes? ipsos igitur mihi redde, nolo alios. nec eos ulla regione requiram, hic mihi debentur; haec illos limina reddent, in quibus ipsum te subplex adstringo tibique haereo. cur quaeram aut ubi quos ignoro latrones? debitor hic mens est; ipsum pro fure tenebo custodem. tu, sancte, reus mihi, conscius illis. teneo; tu scis ubi sint, qui lumine Christi cuncta et operta uides longeque absentia cernis et capis includente deo, quo cuncta tenentur. atque ideo occulti fures quacumque latebra non tibi celantur nec de te euadere possunt, quos licet et manus una tenet. deus unus ubique, Christi blanda piis, sed iniquis dextera uindex. redde igitur mihi, redde boues et corripe furem. sed non quaero reos; abeant, non nescio mores, sancte, tuos; nescis male facta rependere, malis emendare malos uenia quam perdere poena. conueniat nobis igitur: sic diuide mecum quae tua, quae mea sunt; indemnis stet mea per te utilitas iuxtaque tuas clementia partes

uindicet aequatoque tuum libramine constet iudicium; tibi solue reos, mihi redde iuuencos. ecce tenes pactum, famuli iam nulla morandi causa tibi; adcelera tantis me soluere curis. nam mihi certa manet sententia cedere nusquam, donec subuenias, nec ab isto poste refigi; ni properas, isto deponam in limine uitam, nec iam repperies cui reddas sero reductos. talia uoce quidem querula sed mente fideli plorantem totoque die sine fine precantem audiuit laetus non blando subplice martyr et sua cum domino ludens conuitia risit; poscentisque fide, non libertate dolentis motus opem properat; paucis mora ducitur horis. interea labente die iam uespere ducto nec precibus dabat ille modum nec fletibus; una uox erat adfixi foribus: non eruar istinc; hic moriar, uitae nisi causam protinus istic accipiam. tandem tamen, ut iam plurima tutum nox secretum adytis fieri cogebat, et ille temporis oblitus, damni memor, ostia prono

ore premens, toto prohibebat corpore claustra. sed multis frustra pulsantum uocibus aures adgreditur uiolenta manus tandemque reuellit turba reluctantem et sancta procul exigit aula. pulsus ab aedituis flet amarius et sua lugens tecta petit, resonant plangore silentia noctis questibus et magnis late loca sola resultant, donec et inuitus peruenit. et atra silentis ingrediens tuguri penetralia rursus ab ipso culminis introitu taciti, ut praesepia uidit nuda boum et nullos dare tintinnabula pulsus, excussa ut ceruice boum crepitare solebant mollius aut lentis caua linguis aera ferire, , armentum reduces dum gutture ruminat escas: his grauius tamquam rescisso uulnere planctum integrat, et quamquam neget aegro cura quietem, et uigili tamen haec dat solamenta dolori, ut bubus stabulata suis loca corpore fuso pressa superiaceat; nec duro fracta cubili membra dolent, iuuat ipsa iniuria; nec situs horret

sordentis stabuli, quia notum reddit odorem dilecti pecoris, nec fetor fetet amanti. si qua illi extremo tulerant uestigia gressu aspicit et palpante manu calcata retractans ingemit et refricat totis iam frigida membris signa pedum; mentemque suam, licet eminus absit corpore, sacratam Felicis mittit ad aulam, Felicem fletu, Felicem nomine clamans, nec desperat opem nec parcit fundere uota. nox medium iam uecta polum perfuderat orbem pace soporifera, reticebant omnia terris; solum illum sua peruigilem spes curaque habebat. ecce repente suis strepitum pro postibus audit et pulsas resonare fores, quo territus amens exclamat, rursum sibi fores adfore credens: quid uacua incassum crudeles ostia uultis frangere? iam nullus mihi bos; quid quaeritis ultra?. praeuenere alii, mea tantum uita superstes, quae sociis uestris ut praedae cassa remansit. dixerat haec metuens; sed nullo fine manebat liminibus sonitus. quo crebrescente nec ulla

respondente sibi pulsantum uoce propinquat suspensus cunctante gradu et dat postibus aurem sollicitam et rimis aciem per hiantia claustra, qua tenebris albus caeli color interlucet, inserit exploratque diu, nec adhuc sibi credit quid uideat; nec enim sublustri lumine noctis pura fides oculis, dubio tamen ipsa per umbras corpora pulsantum trepidos auferre pauores spemque boni coepere nouis promittere formis. non homines pulsare uidet; sed quod uidet esse uerum, non audet sibi credere. magna profabor, quamquam parua deo miracula, cui sapit omne rerum animal sensu, quo iusserit ipse creator omnigenum pecus. ecce gerens duce numine mentem par insigne boum non nota per auia nocte uenerat ad notas nullis rectoribus aedes, sponte quasi, non sponte tamen, quia numinis actu ereptos potiore manu praedonibus illos egerat occultis Felix moderatus habenis. et postquam adtigerant adsueti culmea tecti culmina gaudentes reditu expertasque timentes sat memori terrore manus, quasi pone timerent

instantem sibi raptorem, quatere ostia iunctis frontibus et tamquam manibus sic cornibus uti, ut dominum excirent sonitu. sed territus ille rursus ut hostili circum sua claustra tumultu tuta etiam timuit; rursus sapientia bruto adspirat pecori causam sentire morantis atque intellectum domini reserare timentis. edere mugitum, de quo formidine pulsa panderet exclusis aditum securus alumnis. ille inopina uidens diuini insignia doni haeret adhuc, trepidumque etiam sua gaudia turbant. credere non audet, metuit non credere; cernit comminus et caligare putat; dum respicit ad se, diffidit tantum sese potuisse mereri; sed contra reputans a quo sperauerit, audet credere, cognoscens Felicis gesta patroni. iamque rubescebant rumpente crepuscula mane noctis et extremae fuga rarescentibus astris luce subobscura uel sublucentibus umbris coeperat ambiguos rerum reserare colores. tunc demum nota specie sibi bubus apertis, ut primum coepere oculis clarescere setae,