The Drop of Liberation

༄༅༅། ། རྒྱ་གར་སྐད་དུ། མུཀྟི་ཏི་ལ་ཀ་ནཱ་མ། བོད་སྐད་དུ། གྲོལ་བའི་ཐིག་ལེ་ཞེས་བྱ་བ། དཔལ་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། དཔལ་ལྡན་འཁྲུལ་པ་བསལ་བས་དྲི་མ་མེད། ། འོད་ཟེར་མཐའ་ཡས་རིགས་ཀྱི་སྤྲུལ་འཕྲོ་བ། ། ཤེས་རབ་ཡན་ལག་གིས་འཁྱུད་འབར་ཞིང་མཛེས། ། འཇམ་དཔལ་དེ་ལ་དངོས་ཀུན་རབ་ཏུ་འདུད། ། དེ་ཡི་སྙིང་དབུས་གཞོམ་དུ་མེད་པ་ཡི། ། དངོས་ཀུན་རོ་གཅིག་མི་ཤིགས་ཐིག་ལེའི་གཟུགས། ། མི་གསལ་གསལ་བའི་བདག་ཉིད་དུ་གནས་པ། ། བརྒྱུད་རིམ་ལས་བྱུང་དེ་ཉིད་ལ་འདུད་བྱ། ། དེ་འདྲ་སྟོན་བྱེད་བླ་མ་གསུང་རབ་མཆོག། འཇིག་རྟེན་གསུམ་ཁོང་ནང་གནས་དྲི་མ་སེལ། ། དེ་ལ་མེ་ཏོག་སྙིམ་བཀང་མགྲིན་དམའ་བས། ། མཐའ་མེད་འཁོར་བ་ཡན་ཆད་བར་དུ་འདུད། ། དཔལ་ལྡན་གསང་བ་འདུས་པའི་དམ་པའི་གཞུང་། ། བླ་མས་གསོལ་བཏབ་ཡིད་ཆེས་བྲོད་ལྡན་པས། ། དངོས་པོ་ཀུན་གྲོལ་མི་ཤིགས་ཐིག་ལེའི་དོན། ། རྣལ་འབྱོར་འགའ་ཞིག་དོན་དུ་བཤད་པར་བྱ། ། དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་འདི་ལྟ་སྟེ། ། དམྱལ་བའི་གནས་དང་ཡི་དྭགས་དང་། ། དེ་བཞིན་བྱོལ་སོང་གླིང་བཞི་དང་། ། ལྷ་མིན་རྒྱལ་ཆེན་བཞི་ཡི་གནས། ། སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་འཐབ་བྲལ་དང་། ། དགའ་ལྡན་འཕྲུལ་དགའ་གཞན་འཕྲུལ་གནས། ། ཚངས་ཆེན་ཚངས་ཆུང་མདུན་ན་འདོན། ། འོད་ཆུང་འོད་གསལ་ཚད་མེད་འོད། ། དགེ་ཆུང་དགེ་རྒྱས་ཚད་མེད་དགེ། སྤྲིན་མེད་བསོད་ནམས་འབྲས་བུ་ཆེ། ། མི་ཆེ་མི་གདུང་ཤིན་ཏུ་མཐོང་། ། གྱ་ནོམ་སྣང་དང་འོག་མིན་གནས། ། དེ་ལ་གནས་པ་ཇི་སྙེད་དང་། ། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་རྣམ་པར་ཤེས། ། ཅི་ཡང་མེད་དང་ཡོད་མིན་གྱི། །

In the language of India: Muktītilaka-nāma. In the language of Tibet: Grol ba’i thig le zhes bya ba (The Drop of Liberation). Homage to the glorious Vajrasattva! Glorious, stainless through the clearing away of delusion, Emanating the rays of infinite families, Embraced by the limbs of insight, blazing and beautiful— To Mañjuśrī, I bow down with all things. In the center of his heart, the indestructible, The form of the indestructible drop (akṣara-bindu), the single taste of all things, Abiding as the nature of the unmanifest and the manifest— To that reality (tattva) arising from the lineage, I bow. To the supreme scriptures of the Guru that reveal suchness, Which clear away the stains dwelling within the three worlds, With hands full of flowers and a humble neck, I bow until the end of limitless saṃsāra. The sublime text of the glorious Guhyasamāja, Requested by the Guru and filled with confidence and joy, I shall explain the meaning of the indestructible drop, The liberation of all things, for the sake of certain yogis. All things are as follows: The abodes of hell-beings and hungry ghosts, Likewise the animal realm and the four continents, The abodes of the asuras and the Four Great Kings, The Heaven of the Thirty-Three, Yāma, Tuṣita, Nirmāṇarati, and Paranirmita-vaśavartin, Mahābrahmā, Parīttābha, Brahmapurohita, Parīttaśubha, Śubhakṛtsna, and Apramāṇaśubha, Anabhraka, Puṇyaprasava, and Bṛhatphala, Avṛha, Atapa, Sudarśana, Sudṛśa, and the abode of Akaniṣṭha— All those who dwell therein, And the realms of Infinite Space, Infinite Consciousness, Nothingness, and Neither-Perception-Nor-Non-Perception.

སྐྱེ་མཆེད་རྒྱུ་དང་མི་རྒྱུར་བཅས། ། དེ་སྦྱོང་ཚོགས་ཀྱི་ལམ་དང་ནི། ། སྦྱོར་བའི་ལམ་དང་མཐོང་བའི་ལམ། ། བསྒོམ་པའི་ལམ་དང་བར་མི་ཆོད། ། རྣམ་གྲོལ་ཆེན་པོའི་ལམ་རྣམས་སོ། ། དེ་དག་ཀུན་གྱི་རང་བཞིན་ནི། ། ནམ་མཁའི་དབྱིངས་ལྟར་རྣམ་དག་པའི། ། སྤྲོས་པའི་རྣམ་པ་ཀུན་བྲལ་བ། ། ཟབ་གསལ་གཉིས་མེད་ཡེ་ཤེས་སོ། ། ཐམས་ཅད་རྣམ་རྟོག་དང་བྲལ་བས། ། འཁོར་བ་ཞེས་བྱ་ཡོད་མ་ཡིན། ། འོན་ཀྱང་ཐག་པའི་སྦྲུལ་ལྟ་བུར། ། སྣང་ཞིང་མེད་པ་ཉིད་དུ་འདོད། ། རབ་རིབ་སྤངས་པས་ཐག་པ་ལས། ། གཞན་ནི་ཅུང་ཟད་རྙེད་མི་འགྱུར། ། དེ་བཞིན་སྤྲོས་སྤངས་དཀྱིལ་འཁོར་ལ། ། འཁོར་བ་ཅུང་ཟད་རྙེད་མི་འགྱུར། ། དེས་ན་ཟབ་གསལ་དཀྱིལ་འཁོར་བས། ། ད་ནི་རྟག་ཏུ་མྱ་ངན་འདས། ། དེ་དོན་སྐྱེ་བོས་མ་ཤེས་པས། ། སྲིད་པའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཟིར་རོ། ། དེས་ན་ཟབ་གསལ་བྱང་ཆུབ་ནི། ། གཉིས་མེད་རྟོགས་པས་དེ་གྲོལ་ལོ། ། ཟབ་མོ་ཁོ་ནས་རྟོགས་པ་མིན། ། གསལ་བ་དག་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། ། དེ་བཞིན་ཐལ་བྱུང་ཟབ་མོ་ནི། ། གྲོལ་འདོད་དེ་ལ་ང་མི་དད། ། དེ་བས་གཉིས་མེད་རང་བཞིན་དུ། ། རྟོགས་པས་ཚེ་འདིར་འབྲས་ཐོབ་ངེས། ། རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཀུན་བྲལ་བས། ། བསམ་བརྗོད་ཡུལ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས། ། མཁའ་བཞིན་དྲི་མེད་ཀུན་འབྱུང་བ། ། བརྟགས་བྲལ་ཟབ་མོ་ཉིད་ཅེས་བྱ། ། ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོའི་གཟུགས་འཆང་བ། ། སྒྱུ་མ་འཇའ་ཚོན་ལྟ་བུ་རུ། ། རང་དང་གཞན་གྱི་རྒྱུད་སྦྱོང་བས། ། ཡང་དག་གསལ་བ་ཞེས་བྱའོ། ། དེ་གཉིས་མེད་པའི་རང་བཞིན་མཆོག། དངོས་པོ་ཀུན་ལ་ཁྱབ་པའི་བདག། འཁོར་བས་རབ་ཏུ་མ་ཟིན་པ། །

The sense bases, both moving and non-moving, are purified through the path of accumulation, the path of preparation, the path of seeing, the path of meditation, the uninterrupted path, and the paths of great liberation. The nature of all these is the non-dual wisdom of profound clarity, pure like the expanse of space and free from all conceptual elaborations. Because everything is free from conceptual thought, that which is called "saṃsāra" does not exist. Nevertheless, like a snake in a rope, it is asserted to be an appearance that is non-existent. Just as when the cataract is removed, nothing other than the rope is found, likewise, within the maṇḍala free from elaborations, not even a trace of saṃsāra is found. Therefore, through the maṇḍala of profound clarity, one is eternally in nirvāṇa. Because beings do not understand this meaning, they are tormented by the sufferings of existence. Thus, through the realization of the non-dual awakening of profound clarity, one is liberated. It is not realized through profundity alone, nor is it the same with clarity alone. Likewise, I have no faith in those who desire liberation through a mere superficial profundity. Therefore, by realizing the non-dual nature, the fruit is certain to be attained in this very life. Because it is free from all conceptual thought, it utterly transcends the domain of thought and expression. Stainless like space and the source of all, free from imputation, it is called "the profound itself." Bearing the form of Mahāmudrā, like an illusion or a rainbow, it purifies the continuums of oneself and others; thus it is called "perfect clarity." The supreme nature of these two non-dualities is the pervasive lord of all phenomena, never grasped by saṃsāra.

ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་ཞེས་བཤད་པའོ། ། དེ་འདྲ་རབ་མཆོག་ཡེ་ཤེས་ནི། ། མངོན་སུམ་ཚོགས་པས་མི་ཤེས་སོ། ། དེ་བཞིན་དཔྱད་མཁན་གྱིས་མི་ཤེས། ། མི་ཤེས་འཁྲུལ་པས་རབ་གཡོགས་པས། ། ཉན་ཐོས་ཀྱིས་ཀྱང་མི་ཤེས་སོ། ། སྤྱོད་ཡུལ་བག་ཉལ་ཤེས་པ་ཡི། ། རང་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་ཀྱང་མི་ཤེས། ། དུས་གསུམ་དུ་ནི་བྱོལ་སོང་དང་། ། ཡི་དྭགས་དམྱལ་བ་ལྷ་རྣམས་ཀྱི། ། སོ་སོ་སྐྱེ་བོས་ག་ལ་ཤེས། ། སངས་རྒྱས་ཀུན་གྱི་གསང་ཆེན་འདི། ། ནམ་མཁའ་ནམ་མཁའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ། ། འདི་ཡི་དོན་ཤེས་བརྒྱུད་པ་ཡི། ། བླ་མ་དམ་པ་རྟག་བཀུར་བས། ། ཨུ་དུམྺཱར་ལྟར་བརྒྱ་ལམ་ན། ། བསོད་ནམས་ཅན་གྱིས་སྐད་ཅིག་ཤེས། ། འདི་ཡི་དོན་ཤེས་རྣལ་འབྱོར་པས། ། བྱ་བའི་ལས་ནི་དཀྱིལ་འཁོར་དང་། ། བྱ་བའི་ལས་ནི་གཏོར་མ་དང་། ། བྱ་བའི་ལས་ནི་སྦྱིན་སྲེག་དང་། ། བྱ་བའི་ལས་ནི་བགྲང་ཕྲེང་དང་། ། བྱ་བའི་སྐྱིལ་མོ་ཀྲུང་ལ་སོགས། ། ངལ་བྱེད་པས་ནི་ཅི་ཞིག་བྱ། ། དང་པོ་པ་རྣམས་འདྲིད་ཕྱིར་རོ། ། ཅི་ཕྱིར་རྟོག་ལས་སངས་རྒྱས་མིན། ། རང་བཞིན་རྣམ་དག་ལས་བྱུང་ཕྱིར། ། རྟོག་བཅས་ཆོ་ག་དེ་དག་ཀུན། ། ངལ་བ་ལ་སོགས་སྤང་བར་བྱ། ། རང་བཞིན་ལས་ནི་བྱེད་པའང་ཡོད། ། རང་བཞིན་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ། ། བྱེད་པ་མེད་ཅིང་བྱ་བ་འང་མེད། ། དཔེར་ན་མི་གང་ཆུ་ཀླུང་གི། ཕ་རོལ་དུ་ནི་འགྲོ་བ་དག། རྩྭ་དང་ཤིང་སོགས་བསྡུ་བྱས་ནས། ། དེ་ལས་རྒལ་བའི་རྫིང་བྱས་ཏེ། ། མཇུག་ཏུ་རབ་ཏུ་རྒལ་བྱས་ནས། ། བོར་ནས་བདེ་བར་འགྲོ་བ་ལྟར། ། དེ་བཞིན་འཁོར་བའི་ཕ་རོལ་གྱི། ། དངོས་པོ་དེ་ཉིད་རྟོགས་བྱས་ནས། ། རྟོག་བཅས་ཆོས་རྣམས་སྤང་བྱས་ཏེ། །

This is explained as the dharmadhātu. Such supreme wisdom is not known by the assembly of direct perception; likewise, it is not known by the investigator. Because it is completely shrouded by the delusion of ignorance, even the śrāvakas do not know it. Because it is the object of the knowledge of latent tendencies, even the pratyekabuddhas do not know it. How could ordinary beings of the three times—animals, hungry ghosts, hell-beings, and gods—ever know it? This great secret of all the Buddhas is the domain of space within space. By constantly honoring the sublime guru of the lineage who knows its meaning, those with merit may know it in an instant, like the udumbara flower. For the yogi who knows this meaning, what is the use of exhausting oneself in activities such as the maṇḍala, the activity of the torma offering, the activity of the fire ritual, the activity of the rosary, or the cross-legged posture and so forth? These are for the sake of deceiving beginners. Why is it that one is not a Buddha through conceptualization? Because it arises from the naturally pure nature. All those conceptual rituals, such as exhaustion and the like, should be abandoned. Yet, there is also activity from the nature. In the thorough knowledge of the nature, there is no agent and no activity. For example, just as those who wish to go to the far shore of a river gather grass, wood, and so forth, construct a raft to cross it, and having finally crossed over, leave it behind and proceed in comfort; likewise, having realized the reality of the far shore of saṃsāra, one should abandon all conceptual phenomena.

བྱང་ཆུབ་བདེ་བ་ཐོབ་པའོ། ། དེ་ཕྱིར་རྣམ་རྟོག་རྣམ་སྤངས་ལ། ། ཟབ་གསལ་གཉིས་མེད་ཆོས་སྤེལ་ཏེ། ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་གསུངས་ལམ་ལ། ། སྔགས་རིགས་རྣམ་རྟོག་མ་བྱེད་ཅིག། རྣམ་རྟོག་གཏི་མུག་ཆེན་པོ་སྟེ། ། འཁོར་བར་ལྟུང་བར་བྱེད་པ་ཡིན། ། ནམ་མཁའ་ལྟ་བུ་དྲི་མེད་པའི། ། ཟབ་གསལ་གཉིས་མེད་ཏིང་འཛིན་མནོས། ། གཉིས་ཀྱི་དབང་པོ་མཉམ་སྦྱོར་བས། ། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་རབ་བསྡུས་ནས། ། ངའོ་སྙམ་པའི་གཟི་བྱིན་བསྐྱེད། ། རྣམ་པ་ཀུན་གྱིས་རབ་བརྒྱན་ནས། ། རྣལ་འབྱོར་ལྡན་པས་ཚེ་འདི་ལ། ། ཡེ་ཤེས་རྫོགས་པ་ཉིད་ངེས་གྱུར། ། རྡོ་རྗེ་ཅན་ལུས་དམ་ཚིག་པས། ། ལས་བྱུང་སྐྱེས་པ་བུད་མེད་ཀྱི། ། དུ་མའི་གཟུགས་ལ་བརྙས་མི་བྱ། ། རྡོ་རྗེ་སེམས་ལྡན་དམ་ཚིག་པས། ། ངན་པར་རྟོག་པ་བཟང་པོར་རྟོག། རང་གི་སེམས་ཀྱིས་རང་སེམས་ལས། ། ཕྱི་མས་སྔ་མ་སུན་མི་དབྱུང་། ། རྡོ་རྗེ་ངག་གི་དམ་ཚིག་པས། ། འདོད་པ་བསྐྱེད་པའི་ཚིག་རྩུབ་མོ། ། ཕྲ་མ་ལ་སོགས་བདེ་བ་ཡི། ། ཚིག་ཏུ་རྣམ་པར་སྨྲ་བར་བྱ། ། ཤ་ནི་རྣམ་པར་སྣང་མཛད་ཡིན། ། རྐང་ནི་རྡོ་རྗེ་མི་བསྐྱོད་པ། ། ཁྲག་ནི་དཀོན་མཆོག་དཔལ་དུ་བརྗོད། ། རུས་པ་འོད་དཔག་མེད་པ་ཡིན། ། རྩ་ཡི་ཚོགས་ནི་དོན་ཡོད་གྲུབ། ། དེ་འདྲའི་གསང་ཆེན་དམ་པ་འདི། ། བློ་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་བསྟེན་པར་བྱ། ། འདོད་ཆགས་ཞེ་སྡང་གཏི་མུག་དང་། ། སྲེད་དང་འདུ་བྱེད་འཕེལ་བྱེད་པའི། ། ཆོས་ལྔ་སྐྱེས་མཆོག་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས། ། བཤང་གཅི་ཁུ་བ་མཆིལ་མ་ཁྲག། འཛག་པ་འབྱུང་བ་བཞིས་བསྡུས་པ། ། བསྒོམ་པའི་བློ་གྲོས་རྟོགས་པ་ཡིས། ། རྟག་ཏུ་བཟའ་ཞིང་སྦྱིན་སྲེག་བྱ། །

One attains the bliss of enlightenment. Therefore, having completely abandoned conceptual thought, propagate the dharma of the non-duality of profundity and clarity. Do not engage in conceptualization regarding the path spoken by the Tathāgata; conceptualization is great ignorance, which causes one to fall into saṃsāra. Receive the samādhi of the non-duality of profundity and clarity, which is stainless like space. By the union of the two organs, thoroughly gathering body, speech, and mind, generate the majestic splendor of the thought "I am." Adorned in every way, the yogi will certainly attain the perfection of primordial wisdom in this very life. One who possesses the vajra body and the samaya should not despise the various forms of men and women born of karma. One who possesses the vajra mind and the samaya should perceive the base as excellent. From one's own mind, one's own mind should not be disparaged by the latter [thought] of the former. One who possesses the vajra speech samaya should speak words that generate desire, and should speak words of pleasure such as harsh speech, slander, and so forth. Flesh is Vairocana; marrow is Akṣobhya; blood is described as Ratnaśrī; bone is Amitābha; and the collection of channels is Amoghasiddhi. The wise should rely upon this supreme, great secret. Attachment, aversion, ignorance, craving, and the formations—these five dharmas that cause increase were spoken by the Supreme Beings. Excrement, urine, semen, saliva, and blood, which are produced and comprised of the four elements, should be constantly consumed and used for fire offerings by those with the realization of a meditative mind.

དམ་ཚིག་དང་ལྡན་དེ་ཉིད་བསྒོམ། ། མྱུར་དུ་སྲིད་པའི་འཆིང་བ་ལ། ། གློག་གིས་མུན་པ་བསལ་བ་བཞིན། ། སྐད་ཅིག་ཙམ་གྱིས་ཡེ་ཤེས་འབར། ། དེ་བས་དེ་ཉིད་ཐོབ་བྱས་ནས། ། སྙིང་རྗེས་སེམས་ཅན་ཀུན་དམིགས་ནས། ། དགོན་པ་ལ་སོགས་གནས་ནས་ནི། ། རྟག་ཏུ་གཉིས་མེད་དོན་བསྒོམ་བྱ། ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྒྱུ་སྡུག་བསྔལ་ལས། ། གྲོལ་འདོད་རྣལ་འབྱོར་གང་ཡིན་པས། ། བློ་གྲོས་ཀྱིས་ནི་དེ་ཐབས་བཙལ། ། ཐབས་ཀྱིས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པར་འགྱུར། ། དེ་བས་སྙིང་རྗེ་འབའ་ཞིག་གིས། ། གཞིར་གྱུར་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་བྱུང་། ། སྙིང་རྗེ་སྡོང་བོ་རྩ་བ་ནི། ། སྡུག་བསྔལ་སེམས་ནི་གྲོལ་འདོད་པས། ། དགའ་བ་སྡོང་བུ་ཡལ་ག་ནི། ། བདེ་བ་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པར་འདོད། ། ཡལ་ག་འཕེལ་ནས་གསལ་འགྱུར་བ། ། སེམས་ཀྱི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་རིག། མ་དག་པ་ཉིད་བསལ་བས་དག། ཐབས་ནི་དེ་དག་ཁྱད་པར་དུ། ། ལྷ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སྤྱོད་པར་བྱེད། ། དེ་དོན་སྤྱད་ནས་སྤྲོ་སྐྱེས་པ། ། དགའ་བ་ཚིམ་བྱེད་ཅེས་བྱའོ། ། སྤོང་བ་ལེན་པ་ལོ་མ་ནི། ། རྒྱུན་མི་འཆད་པར་སྨོན་ལམ་འདེབས། ། ཚོགས་གཉིས་བསྒོམས་པས་ཞིང་གཤིན་ལྟར། ། བྱས་པས་མེ་ཏོག་འབྲས་བུ་བྱུང་། ། རྟེན་འབྲེལ་རྣམ་པ་གཉིས་བྱུང་བས། ། རང་རྒྱུད་ནང་དུ་སྨིན་བྱེད་པའི། ། སྦྱོར་བ་མེ་ཏོག་མོ་གཤམ་མིན། ། གཞན་རྒྱུད་སྨིན་བྱེད་སྦྱོར་བ་ནི། ། ཕྱི་རོལ་མེ་ཏོག་མོ་གཤམ་མིན། ། རང་གི་རྒྱུད་ནི་སྨིན་གྱུར་ནས། ། དེ་བཞིན་གཞན་རྒྱུད་རབ་སྨིན་པ། ། འབྲས་བུར་ཤེས་བྱ་དེ་དག་རྣམས། ། སྙིང་རྗེས་རབ་ཏུ་འགྲུབ་པར་འགྱུར། ། རྩ་བ་སྙིང་རྗེ་མེད་གྱུར་ན། །

Possessing the samaya, meditate on suchness. Just as lightning dispels darkness, the wisdom will blaze in a mere instant, swiftly severing the bonds of cyclic existence. Therefore, having attained suchness and focused on all sentient beings with compassion, one should always meditate on the non-dual meaning in places such as hermitages. Any yogi who wishes to be liberated from suffering and the causes of suffering must seek the methods with their intelligence; through those methods, they will become a Tathāgata. Thus, compassion alone is the foundation from which all qualities arise. With compassion as the trunk and root, there is the desire to liberate the mind from suffering; with joy as the trunk and branches, there is the desire for happiness to flourish extensively. As the branches expand and become clear, one realizes the suchness of the mind. By clearing away impurity, it becomes pure. As for the methods, the deity specifically engages in their practice. Having practiced for that purpose, the joy that arises is called "satisfying joy." The leaves of abandoning and adopting are the continuous making of aspirational prayers. By cultivating the two accumulations, it is like making a field fertile, from which flowers and fruit arise. Through the emergence of the two types of dependent origination, the application that ripens one's own continuum is the flower; it is not barren. The application that ripens the continua of others is the flower; it is not barren. Once one's own continuum has ripened, the thorough ripening of the continua of others is to be known as the fruit; these are all accomplished through compassion. If the root of compassion is absent, [the tree will not grow].

དཀའ་བ་བཟོད་པར་མི་ནུས་སོ། ། དེ་བཞིན་བསོད་ནམས་སྤེལ་མི་ནུས། ། སེམས་ཅན་དོན་རྣམས་བྱེད་མི་ནུས། ། དེས་ན་བསམ་པའི་དགའ་བ་བྲལ། ། བློ་གྲོས་ཀྱིས་ནི་སྨོན་ལམ་མེད། ། དགེ་བའི་ཆོས་ནི་ལེན་མི་བྱེད། ། འགྲོ་བ་ཆོས་ལ་མི་འཛུད་པ། ། ཡོངས་སུ་སྨིན་བྱ་ལས་ནི་བྲལ། ། སྙིང་རྗེ་མེད་པས་དེ་དག་ཏུ། ། འཕེལ་བས་སྙིང་རྗེ་གཞི་རབ་གཟུང་། ། སྙིང་རྗེས་བཟོད་པ་བསམ་པ་སྨོན། ། སྐྱེ་བ་སེམས་ཅན་ཡོངས་སྨིན་བྱེད། ། རྩ་བ་སྡོང་བུ་ཡལ་ག་(དར་,དང་)། ། ལོ་མ་མེ་ཏོག་འབྲས་བུ་དང་། ། སྙིང་རྗེ་སྡོང་པོ་འདི་དག་ནི། ། རྩ་བ་ལ་སོགས་ངོ་བོ་ལ། ། ཕྱིས་ནི་འབྲས་བུ་མཆོག་འགྱུར་བའི། ། སྙིང་རྗེས་སེམས་ཅན་དོན་ལ་སྤྱོད། ། སྡུག་བསྔལ་ལས་ནི་བདེ་བ་སྐྱེད། ། ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པར་གྱུར་པ་སྟེ། ། བཟོད་པའི་མཚན་ཉིད་སྡོང་པོ་ནི། ། རྒྱས་པ་ལས་ནི་ཡལ་ག་འཕེལ། ། དེ་བས་དེ་ཉིད་བསྒོམ་པ་ལ། ། དོན་ཆེན་རབ་ཏུ་འདོད་པ་ཡི། ། བཏང་སྙོམས་ཀུན་དུ་ཁྱབ་པ་སྟེ། ། ཚངས་ཆེན་སྤྱོད་པ་དམ་པའོ། ། དེ་དག་ལ་གནས་རྣལ་འབྱོར་པས། ། སྙིང་པོ་སངས་རྒྱས་སྤྱོད་ཡུལ་མཆོག། གང་དེ་ཀུན་བདག་ལ་གནས་པའི། ། མཐའ་ཡི་དེ་ཉིད་བསྒོམ་པར་བྱ། ། དཔྲལ་བ་ལ་གནས་རྐང་མཐིལ་བར། ། ཐིག་ལེ་རུ་ནི་བསྡུ་བར་བྱ། ། བྱང་ཆུབ་སེམས་དག་འོད་གསལ་བས། ། ཟླ་བ་ཤེལ་དང་མཉམ་པའི་འོད། ། ཡེ་ཤེས་ལྔ་ཡི་ངོ་བོ་ཉིད། ། ཙ་ན་ཀ་ཡི་འབྲུ་ཚོད་ཙམ། ། དེ་དབུས་གཡོ་གནས་དཀྱིལ་འཁོར་ནི། ། མི་གསལ་གསལ་བར་ཡང་དག་སྦྱོར། ། དེ་གསལ་མི་ཤིགས་ཐིག་ལེའི་གཟུགས། ། ཡུངས་ཀར་གྱི་ནི་འབྲུ་ཚོད་ཙམ། ། འོད་ཟེར་སྣ་ལྔ་འབར་འཛག་པའི། །

One is unable to endure hardships; likewise, one is unable to increase merit; one is unable to act for the benefit of sentient beings. Therefore, one is devoid of the joy of intention. Through the intellect, there is no aspiration; one does not adopt virtuous dharmas. Not leading beings to the Dharma, one is deprived of the task of bringing them to full maturity. Because of a lack of compassion, in those [states], one should firmly grasp the foundation of compassion through its increase. Through compassion, there is patience, intention, and aspiration; one brings sentient beings to full maturity through [repeated] births. The root, the trunk, the branches, the leaves, the flowers, and the fruit—this trunk of compassion has the nature of the root and so forth. Later, it becomes the supreme fruit; through compassion, one acts for the benefit of sentient beings. From suffering, happiness is produced; it becomes exceedingly vast. The trunk, characterized by patience, increases through its expansion. Therefore, for the sake of meditating on that very [compassion], those who intensely desire the great purpose should cultivate the all-pervading equanimity, the sublime conduct of Mahābrahmā. Abiding in those, the yogi should meditate on the ultimate reality that dwells within all, the essence and supreme sphere of activity of the Buddha. From the forehead down to the soles of the feet, one should collect [the mind] into the bindu. Through the pure bodhicitta, the luminosity is like the light of a moon or crystal. Its very nature is the five primordial wisdoms, the size of a chickpea. In its center, the mandala of movement and stillness is perfectly joined, from the indistinct to the distinct. That clarity is the form of the indestructible bindu, the size of a mustard seed, blazing and dripping with five-colored light rays.

ཚུལ་ཅན་སྙིང་དབུས་རྟག་ཏུ་གནས། ། དེ་ལ་བལྟས་པས་ཡེ་ཤེས་ཆེ། ། སྐད་ཅིག་ཙམ་གྱིས་རྣལ་འབྱོར་པ། ། འབར་བ་འདི་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད། ། སྟེང་གི་སྣ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་། ། ཕྱོགས་བཅུའི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ཡི། ། ཞལ་ཞུགས་སྙིང་གི་བདུད་རྩི་བླངས། ། རྡོ་རྗེ་ལམ་བྱུང་འོ་མ་ལྟར། ། འདུས་ནས་གཡས་གཡོན་རབ་ཞུགས་ཏེ། ། གོང་གི་ཐིག་ལེ་ལ་གནས་ཏེ། ། འགོག་པའི་རྡོ་རྗེ་སེམས་ཉིད་དུ། ། དེ་ལ་ནམ་ཞིག་སུས་རེག་པ། ། སངས་རྒྱས་ཀུན་གྱིས་མཆོག་སྦྱིན་པ། ། ཡིད་བཞིན་དཔལ་དང་འདྲ་བར་འགྱུར། ། ཡང་ནི་འཛག་པའི་ཐིག་ལེ་ལས། ། བྱུང་བས་ནོར་བུ་རྣམ་པར་གནས། ། རང་གི་མཚན་མའི་དབུས་གནས་པ། ། གོང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ལྟར་བསྒོམས་ཏེ། ། དེ་ལ་སྣང་བའི་ཐིགས་པ་ལས། ། གོང་གི་རིམ་པས་སྤྲོ་བསྡུ་བས། ། བཟུང་སྟེ་དེ་ལ་རེག་འགྱུར་བས། ། རྒྱུད་གསུངས་ལྔ་པོ་ཡང་དག་འབྱུང་། ། དེ་བྱུང་རྗེས་དྲན་རབ་བསྒོམས་པས། ། དོན་དེས་ཀུན་ལ་ཁྱབ་པར་བྱ། ། ཡང་ནི་སྤྲུལ་པའི་ཐིག་ལེ་ནི། ། རྣམ་པ་བཞི་པོ་བསྒོམ་པར་བྱ། ། སྤྱི་བོར་རླུང་དབུས་ཨོཾ་བསམ་མོ། ། མགྲིན་པར་ཆུ་དབུས་ཨཱཿབསམ་མོ། ། ཐུགས་ཀར་མེ་དབུས་ཧཱུཾ་བསམ་མོ། ། མགྲིན་འོག་དབང་ཆེན་རང་ལྷ་ཡི། ། ས་བོན་ཐིག་ལེར་བསམ་པའོ། ། ཐིག་ལེ་བཞི་ལས་ཟེར་འབྱུང་བ། ། སྟེང་གི་སྣ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་། ། གཡས་འབྱུང་རླུང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི། ། ཁ་དོག་ནག་པོའི་ངོ་བོ་ནི། ། སྐུ་ཡི་རྡོ་རྗེ་རང་བཞིན་ནི། ། མུན་པ་རུ་ནི་ཤེས་པར་བྱ། ། གཡོན་འབྱུང་ཆུ་ཡི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི། ། ཁ་དོག་དཀར་པོའི་ངོ་བོ་ཉིད། ། གསུང་གི་རྡོ་རྗེ་རང་བཞིན་ཏེ། །

The one of such a nature dwells eternally in the center of the heart. By looking at that, great wisdom arises; for the yogi, there is no doubt that this will blaze forth in a mere instant. It emerges definitively from the upper nostril. Entering the mouths of the Tathāgatas of the ten directions, it takes the nectar of the heart. Emerging from the vajra path like milk, it gathers and enters thoroughly through the right and left [nostrils], abiding in the aforementioned drop. Within the nature of the mind, the vajra of cessation—whenever anyone touches that, they will become like the glorious wish-fulfilling jewel, the supreme gift of all Buddhas. Alternatively, from the dripping drop, it arises and abides in the jewel. Abiding in the center of one's own sign, one should meditate on it like the aforementioned maṇḍala. From the droplets appearing therein, by means of the aforementioned sequence of radiating and absorbing, one grasps it and touches it; thus, the five tantras truly emerge. Having emerged, by meditating intensely on the recollection, one should pervade all things with that meaning. Furthermore, one should meditate on the four types of emanation drops: at the crown, in the center of the wind, one should visualize OṂ; at the throat, in the center of the water, one should visualize ĀḤ; at the heart, in the center of the fire, one should visualize HŪṂ; and below the throat, in the center of the great powerful earth, one should visualize the seed-syllable drop of one's own deity. From these four drops, rays of light emerge and issue definitively from the upper nostril. The wind maṇḍala emerging from the right is black in color and is to be known as the nature of the Vajra Body, characterized by darkness. The water maṇḍala emerging from the left is white in color and is the nature of the Vajra Speech.

རྡུལ་དུ་རབ་ཏུ་ཤེས་པར་བྱ། ། གཉི་ག་དྲག་འབྱུང་མེ་དཀྱིལ་འཁོར། ། ཁ་དོག་དམར་པོའི་ངོ་བོ་ཉིད། ། ཐུགས་ཀྱི་རྡོ་རྗེ་རང་བཞིན་ཏེ། ། སྙིང་སྟོབས་སུ་ནི་ཤེས་པར་བྱ། ། གཉི་ག་དལ་འབྱུང་དབང་ཆེན་ཏེ། ། གསེར་གྱི་མདོག་ཏུ་སྣང་བ་སྟེ། ། ལྷ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ངོ་བོ་སྟེ། ། དགའ་བ་བར་མའི་ཡེ་ཤེས་སོ། ། རེ་རེ་ཕྱག་རྒྱ་བཞི་བཞི་སྟེ། ། འབྱུང་བ་ཧཱུཾ་གི་ངོ་བོ་ཡིས། ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་སྤྲོ་བར་བྱེད། ། དེ་ཡི་དུས་སུ་གནས་པ་ཡིས། ། ཆོས་ཀུན་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའོ། ། འཇུག་པ་ཨོཾ་གྱི་ངོ་བོ་ཡིས། ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་སྡུད་པར་བྱེད། ། དེ་ཡི་དུས་སུ་གཡོ་བ་ཡི། ། ཆོས་ཀུན་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའོ། ། གནས་པ་ཨཱཿཡི་ངོ་བོ་ཡིས། ། སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་གཟུང་བ་ཡིས། ། དེ་བཞིན་གཡོ་གནས་ཆོས་རྣམས་ཀུན། ། གཉིས་མེད་ཡེ་ཤེས་འཇུག་པའོ། ། དེ་ལ་དེ་ཉིད་རབ་བཟུང་བས། ། ཡེ་ཤེས་སེམས་དཔའི་ངོ་བོའོ། ། དེ་དུས་ཆོས་ཀུན་གཉིས་མེད་ཀྱི། ། ཡེ་ཤེས་སུ་ནི་སྐད་ཅིག་ཞུགས། ། དེ་ལྟར་དབྱེར་མེད་བཟླས་པ་འདི། ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་རབ་ཟློས་ཀྱང་། ། རྣམ་རྟོག་རྨོངས་པས་རབ་བསྒྲིབས་པས། ། དེ་ཡི་ངོ་བོ་མི་ཤེས་ཏེ། ། འགྲོ་བ་ལྔར་ནི་འཁོར་བར་འགྱུར། ། ཕྱག་རྒྱ་བཞི་འབྲེལ་རེ་རེ་ནི། ། ཉིས་བརྒྱ་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔ་སྟེ། ། དེ་བཞིས་བསྒྲེས་པས་དགུ་བརྒྱའོ། ། དེ་ནི་འཕོ་བ་ཉི་ཤུ་བཞིས། ། བརྩིས་པ་ཁྲི་ཕྲག་གཉིས་དང་ནི། ། ཆིག་སྟོང་དང་ནི་དྲུག་བརྒྱའོ། ། དེ་ནི་རྒྱུད་ཆེན་གསང་འདུས་སུ། ། ཀློག་དང་ཁ་ཏོན་བྱེད་པ་དང་། ། སྤྲོ་དང་བསྡུ་བའི་ངོ་བོ་ལས། ། བཟླས་པ་རུ་ནི་བཤད་པའོ། །

One should thoroughly understand [the breath] as atoms. When both [breaths] arise forcefully, it is the fire maṇḍala, the very nature of which is red in color; it is the nature of the Vajra Mind and should be understood as the quality of sattva. When both arise slowly, it is the earth [maṇḍala], appearing with the color of gold; it is the nature of all the gods and is the wisdom of intermediate joy. Each [breath] has four seals; by means of the nature of the syllable HŪṂ, the Buddhas and so forth are emanated. By abiding at that time, all phenomena are accomplished. By means of the nature of the syllable OṂ, the Buddhas and so forth are gathered. By moving at that time, all phenomena are accomplished. By means of the nature of the syllable ĀḤ, the Buddhas and so forth are held; likewise, all phenomena of movement and abiding enter into non-dual wisdom. By firmly grasping that very reality, it is the nature of the wisdom-being (jñānasattva). At that time, all phenomena enter instantaneously into non-dual wisdom. Although all sentient beings recite in this way through this inseparable recitation, because they are thoroughly obscured by the delusion of conceptual thought, they do not know its nature and thus wander in the five realms of existence. Each of the four seals is connected to two hundred and twenty-five [breaths]; multiplied by four, that is nine hundred. Calculated by the twenty-four shifts [of breath], that is twenty-one thousand six hundred. In the great tantra Guhyasamāja, this is explained as recitation, arising from the nature of reading, chanting, emanating, and gathering.

འདི་འདྲའི་བཟླས་པ་མ་རྟོགས་པས། ། ཕྱི་རོལ་བཟླས་པ་མངོན་ཞེན་པས། ། ཡང་དག་དོན་ནི་རྟོགས་མི་ནུས། ། དེ་བས་རྣལ་འབྱོར་བར་ཆོད་པ། ། ཕྱི་རོལ་བཟླས་པ་སྤང་བྱས་ཏེ། ། རྡོ་རྗེ་འཆང་བའི་ངོ་བོ་མཆོག། རང་བཞིན་བཟླས་པ་མཆོག་ཆེན་བསྒོམ། ། དེ་བསྒོམས་སྟོབས་ཀྱིས་ཕྱོགས་རྣམས་ཀུན། ། སྒྱུ་མ་དང་ནི་སྨིག་རྒྱུ་དང་། ། དྲི་ཟའི་གྲོང་ཁྱེར་དབང་པོ་དང་། ། ཆུ་ཟླ་དང་ནི་རྨི་ལམ་དང་། ། སྤྲུལ་པ་དང་ནི་ཆུ་བུར་དང་། ། བྲག་ཅ་དང་ནི་གཟུགས་བརྙན་དང་། ། འཁྲུལ་པ་མགལ་མེ་འཁོར་ལོ་རུ། ། སྐད་ཅིག་སོགས་པས་རབ་རྟོགས་སོ། ། དེ་བས་ཐབས་དེ་དངོས་ཀུན་གྱི། ། དེ་ཉིད་བདེན་པས་བསྒྲུབ་པའོ། ། གཉིས་མེད་བདེ་བ་གསང་ཆེན་པོའི། ། སངས་རྒྱས་བྱང་ཆུབ་སྒྲུབ་བྱེད་པ། ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ནི་ངོ་བོ་སྟེ། ། ཟད་མེད་མི་འཇིགས་རྟག་པའོ། ། ཐོག་མ་ཐ་མ་མེད་པའི་མཆོག། ཡོད་པ་མེད་ཅིང་མེད་པ་མེད། ། དབང་པོ་དང་བཅས་དབང་པོ་མེད། ། འབྱུང་བའི་ངོ་བོ་འབྱུང་བ་མེད། ། གཟུགས་དང་བཅས་ཤིང་གཟུགས་མེད་པས། ། སྦྱོར་བའི་ལམ་གྱིས་མཐོང་བའོ། ། ཕྱི་ཡི་སྦྱོར་བ་གཟུགས་ཕུང་སོགས། ། ཀུན་རྫོབ་འབྱུང་བ་བཞི་པོ་དང་། ། གཡོ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀུན། ། དེ་གཅིག་པོས་ནི་ཁྱབ་པ་སྟེ། ། ཐམས་ཅད་སེམས་ཙམ་ཁོ་ནའོ། ། ཅི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀུན། ། རྣམ་ཤེས་ཕུང་པོ་ཁོ་ནའོ། ། བླུན་པོ་རྨོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི། ། དེ་དོན་ཅུང་ཟད་ཤེས་མི་འགྱུར། ། སེམས་དང་སེམས་བྱུང་ཡེ་ཤེས་དང་། ། ཤེས་པ་རྣམ་ཤེས་གཅིག་པའོ། ། གང་ཚེ་ལུས་ཀྱི་རྐྱེན་ཉིད་འགྱུར། ། ཆོས་ཀུན་ཆོས་རོ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར། །

Without realizing such recitation, those who are attached to external recitation will be unable to realize the authentic meaning. Therefore, for the yogi, external recitation is an obstacle; having abandoned it, one should meditate on the supreme natural recitation, the essence of Vajradhara. By the power of meditating on that, one thoroughly realizes all directions in a single instant as being like an illusion, a mirage, a city of gandharvas, an echo, the moon in water, a dream, an emanation, a bubble, a reverberation, a reflection, and a whirling firebrand. Therefore, that method is the means of establishing the reality of all things through truth. It is the non-dual bliss of the Great Secret, which accomplishes the awakening of the buddhas. It is the essence of the buddhas, inexhaustible, fearless, and permanent. It is the supreme without beginning or end; it is neither existent nor non-existent. It possesses the faculties and is without faculties; it is the essence of the elements and is without elements. Being both with and without form, it is seen through the path of application. External application consists of the aggregate of form and so forth, the four conventional elements, and all phenomena that involve movement—all of these are pervaded by that single [reality]; everything is mind-only. Why? Because all sentient beings are nothing but the aggregate of consciousness. Fools and the deluded will not understand this meaning in the slightest. Mind, mental factors, primordial wisdom, and cognition are one and the same as consciousness. When the conditions of the body arise, all phenomena become of one taste.

དངོས་པོ་ཀུན་ཀྱང་དེ་ཚེ་འགྱུར། ། ཅི་ཡི་ཕྱིར་ན་ཆོས་རྣམས་ནི། ། ཆུ་རྒྱུན་བཞིན་དུ་རྒྱ་མཚོ་ལས། ། ཐར་པ་ན་གཅིག་ཁོ་ན་སྟེ། ། མང་པོ་རུ་ནི་མི་སྣང་ངོ་། ། དེ་ཡི་ནང་གི་སྦྱོར་བ་ནི། ། བླ་མ་དམ་པའི་ཞལ་ནས་ནི། ། ཐོབ་ཀྱི་དེ་ལ་ཐེ་ཚོམ་མེད། ། དེ་ནི་ཟབ་གསལ་གཉིས་སྦྱོར་བས། ། སྦྱོར་བ་ཞེས་སུ་བཤད་པའོ། ། རྩེ་གཅིག་པས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན། ། མཉེས་བྱེད་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་སྟེ། ། གཏོར་མ་ཞེས་ནི་རབ་ཏུ་བྱ། ། སྡིག་པ་ཞི་ཕྱིར་ཞི་བའོ། ། བསོད་ནམས་ཀུན་གྱིས་རྒྱས་པའོ། ། ཆགས་པ་ཆེན་པོས་དབང་དུ་འདོད། ། ཐམས་ཅད་གསོད་ཕྱིར་མངོན་སྤྱོད་དོ། ། རྟགས་ཆེན་དགུག་ཕྱིར་དགུག་པའོ། ། ཉན་ཐོས་ལ་སོགས་ཆོས་རྣམས་ནི། ། རིང་དུ་ཞི་བྱེད་བསྐྲད་པའོ། ། སྔགས་པ་གང་གནས་རྣལ་འབྱོར་པས། ། རྟོགས་པར་ནུས་པས་བསྲུང་བའོ། ། དེ་ཤེས་ཆོས་རྣམས་ངོ་བོ་ཀུན། ། གཉིས་མེད་གཅིག་རྟོགས་མིག་རྣོན་ནོ། ། རྣམ་པར་རྟོག་པ་མ་ལུས་རྣམས། ། ཡེ་ཤེས་ངོ་བོར་དེ་འགྱུར་བས། ། དུག་གཞོམ་པ་ཡི་ཆོ་གའོ། ། ཕུང་པོ་ལ་སོགས་བླུན་པའི་རྫས། ། ཡེ་ཤེས་མེས་བསྲེགས་སྦྱིན་སྲེག་གོ། ། ཟབ་པ་དང་ནི་གསལ་བ་ཡིས། ། ཆོས་ཀུན་མཉམ་པས་ཐིག་གདབ་པོ། ། གསལ་བའི་འཇའ་ཚོན་ལྟ་བུའི་སྐུས། ། ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་ཆོས་ཀུན་ལ། ། རང་བཞིན་གྱིས་བཟུང་མཚོན་བཏབ་པོ། ། དེ་ཡི་ངོ་བོ་ཀུན་གནས་པ། ། སློབ་དཔོན་སློབ་མ་ཀུན་ཞུགས་པའོ། ། མིང་ཙམ་གྱིས་ནི་ལོག་འབྱུང་ཡང་། ། རང་རིག་བདེ་བས་རྟོགས་པས་ན། ། དབང་བསྐུར་ཞེས་ནི་བཤད་པ་ཡིན། ། དེ་ལ་སོགས་པ་མཐའ་ཡས་ཀྱིས། ། ཆོས་ཀུན་མིང་ཅན་དེ་ཉིད་མཆོག།

At that time, all things become so. Why is this? Because all phenomena, like the flow of a river into the ocean, are liberated into a single unity and do not appear as many. The application within that is obtained from the mouth of the sublime guru; of this there is no doubt. Because it is the union of the profound and the luminous, it is explained as "application" (yoga). Through one-pointedness, it is "meditative absorption" (samādhi). Because it pleases and satisfies, it is thoroughly designated as "torma" (bali). For the sake of pacifying negativity, it is "pacification" (śānti). Through all merit, it is "increase" (puṣṭi). Through great passion, it is held to be "magnetizing" (vaśya). For the sake of slaying all, it is "wrathful activity" (abhicāra). For the sake of summoning the great signs, it is "summoning" (ākarṣaṇa). The phenomena of the śrāvakas and so forth are "expelling" (vidveṣaṇa) because they are distanced. Because the yogi who dwells in mantra is able to realize it, it is "protection" (rakṣā). Knowing that, the essence of all phenomena is the sharp eye that realizes the non-dual one. Since all conceptual thoughts without exception are transformed into the essence of primordial wisdom (jñāna), it is the ritual for "destroying poison." The foolish substances of the aggregates and so forth are "fire offerings" (homa) when burned by the fire of primordial wisdom. Through the profound and the luminous, all phenomena are equal, and thus the "lines" are laid out. With a body like a luminous rainbow, the "measuring line" is struck upon all twenty-one phenomena by their very nature. The essence of that abides in all; the master and all disciples have entered it. Although it may arise erroneously as a mere name, because it is realized through the bliss of self-knowing awareness, it is explained as "empowerment" (abhiṣeka). Through such infinite [meanings], the supreme reality is the name-bearer of all phenomena.

ཡན་ལག་ཐམས་ཅད་ལས་འདས་ཤིང་། ། རྟོག་དང་རྟོག་པ་མེད་ལས་གྲོལ། ། གུག་སྐྱེད་ཚེག་དྲག་ལས་འདས་པ། ། འདི་ནི་དཀྱིལ་འཁོར་མཆོག་ཅེས་བྱ། ། ཆོས་དང་ཆོས་མིན་རྣམ་དཔྱོད་པ། ། ཆོས་རྣམས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་སྣང་། ། རྣམ་དག་ནམ་མཁའ་འདྲ་བ་ཡི། ། དཀྱིལ་འཁོར་འདི་ནི་བསྟན་པ་ཡིན། ། འདོད་ཆགས་མི་ཆགས་འདོད་ཆགས་མཉམ། ། ཆུ་ཡི་པདྨ་དམར་པོ་འདྲ། ། རང་སེམས་འདོད་ཆགས་ཤིན་ཏུ་ཆགས། ། འདི་ནི་དཀྱིལ་འཁོར་མཆོག་ཡིན་ནོ། ། གཟུགས་དང་གཟུགས་མིན་དྲི་མེད་པའི། ། གང་ཁམས་ཀུན་འཇུག་གྱུར་པ་ཡི། ། སེམས་ནི་ཆུ་དང་སྐུལ་བྱེད་པའི། ། དཀྱིལ་འཁོར་དཀྱིལ་འཁོར་ཞེས་བྱའོ། ། དེ་འདྲའི་རང་རིག་དཀྱིལ་འཁོར་ལས། ། རྟོག་ལས་རླུང་བྱུང་མེ་དང་ནི། ། ཆུ་དང་ས་སྟེ་དེ་དག་ལས། ། ཕྱིར་ལོག་ཕུང་སོགས་རབ་གྲུབ་པས། ། དེ་འདྲའི་དཀྱིལ་འཁོར་བསྒྲིབས་པར་འགྱུར། ། སྐྱེས་བུ་གང་ཞིག་བླ་མ་ཆེ། ། དེ་བཞིན་ཉིད་ཤེས་བཀུར་བ་ལས། ། དེ་ཡི་བྱིན་རླབས་ཡེ་ཤེས་ཆེ། ། གང་གིས་རྟོགས་པས་སྔ་མ་ཡི། ། རིམ་པས་བསྒྲུབ་ལ་ཤིན་ཏུ་དཔའ། ། དེ་ཡིས་ཕུང་ཕྱིན་ལོག་རྣམས་ལ། ། རིམ་གྱིས་ལོག་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི། ། སྤྲོས་བྲལ་དཀྱིལ་འཁོར་འབར་བར་འགྱུར། ། དེ་བས་ནན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱིས། ། མཆོག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་འདི་བསྒོམ་བྱ། ། སྐད་ཅིག་ཙམ་དུ་དད་པ་ཡང་། ། མྱུར་དུ་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔར་འགྱུར། ། དེ་ཡི་ཐེག་པ་བསམ་ཡས་ཀྱི། ། ཚུལ་ཁྲིམས་སྡོམ་པ་ཀུན་ཀྱང་བསྲུངས། ། དཀྱིལ་འཁོར་ཀུན་དུ་ཞུགས་པའོ། ། དེ་ཕྱིར་འདི་ཡི་བསོད་ནམས་ཚོགས། ། ནམ་མཁའ་སྣོད་བྱས་ཤོང་མི་འགྱུར། ། ཅིའི་ཕྱིར་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ཡིས། །

Transcending all limbs, liberated from both conceptualization and non-conceptualization, and beyond the curved vowels, the visarga, and the visarga (the visarga and visarga [sic]), this is called the supreme maṇḍala. By discerning dharma and non-dharma, all phenomena appear as realization. This maṇḍala, which is like the utterly pure sky, is what is taught. Attachment, non-attachment, and the equality of attachment are like a red lotus in water. One’s own mind is intensely attached to attachment; this is the supreme maṇḍala. Form and non-form, stainless, that which enters all elements—the mind that impels the water is called the maṇḍala of the maṇḍala. From such a maṇḍala of self-awareness, wind arises from conceptualization, as do fire, water, and earth. From these, the aggregates and so forth are established in reverse, and thus the maṇḍala is obscured. Any person who honors the great guru who knows suchness, through the blessing of that [guru], the great wisdom is realized. By means of that, one is extremely brave in accomplishing the former stages. Through that, the aggregates and reversals gradually turn back, and the maṇḍala of wisdom, free from elaboration, blazes forth. Therefore, with all diligence, one should meditate on this supreme maṇḍala. Even with faith for a mere moment, one will quickly become Vajrasattva. One has maintained all the ethical discipline and vows of the inconceivable vehicles of that [wisdom] and has entered all maṇḍalas. Therefore, the accumulation of merit of this [practice] would not be contained even if the sky were made into a vessel. For what reason did Śākyamuni [teach this]?

གྲངས་མེད་བར་དུ་ཚོགས་བསགས་ཀྱང་། ། འདི་དོན་མ་རྟོགས་ནཻར་ཉྫར། ། ཅི་ཡང་མ་ཡིན་ཏིང་འཛིན་གནས། ། དེ་ཚེ་བདེ་གཤེགས་ཀུན་གྱིས་ཀྱང་། ། ཐལ་བྱུང་བློ་ཅན་དེ་བཟློག་སྟེ། ། ནམ་མཁའི་དབྱིངས་ལྟར་རྣམ་དག་པའི། ། ཟབ་གསལ་གསལ་མེད་རབ་བསྟན་ཏེ། ། ནམ་ཕྱེད་དུས་སུ་རྒྱལ་བ་ལྟར། ། དེ་ཉིད་བསྒོམས་པས་ཐོ་རངས་སུ། ། སྐད་ཅིག་གིས་ནི་ཡང་དག་རྟོགས། ། བྱང་ཆུབ་སྙིང་པོར་བཞུགས་བྱས་ནས། ། དཔུང་ཆེན་བདུད་རྣམས་རབ་བཅོམ་སྟེ། ། སེམས་ཅན་གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའོ། ། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ་དོན་མཆོག་འདི། ། སྐལ་བར་ལྡན་པ་འགའ་ཞིག་ལ། ། ཞལ་ནས་ཞལ་དང་སྙན་ནས་སྙན། ། བརྒྱུད་དེ་ངེས་པའི་དོན་བསྟན་པའོ། ། དེ་དོན་བསྒོམ་འགྱུར་རྣལ་འབྱོར་པས། ། འཁོར་བ་ཉིད་ན་གནས་པའི་ཚེ། ། འཁོར་བའི་ཉེས་པས་མི་གོས་སོ། ། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ནི་རྒྱས་བཏབ་པས། ། ཉོན་མོངས་རྟག་ཏུ་འགལ་འགྱུར་ཏེ། ། སྨན་ནི་ཕྱེ་མར་སྦྱར་བ་ཡིས། ། སྦྲུལ་ནི་གསོད་པར་བྱེད་པ་བཞིན། ། གྲོལ་བའི་ཐིག་ལེ་མི་ཕྱེད་འདིས། ། ཚེ་འདི་ཉིད་ལ་དངོས་གྲུབ་ཐོབ། ། འདི་ཡི་སྟོབས་ཀྱིས་དགོས་པ་ཀུན། ། སྐད་ཅིག་གིས་ནི་འགྲུབ་པར་བྱེད། ། གང་གིས་དེ་མཐོང་ཡང་དག་བལྟ། ། བདག་པོ་ཆེན་པོ་རབ་མཆོད་ན། ། དེ་ཡི་སྟོན་པ་ཀུན་མཐོང་སྟེ། ། རྒྱལ་བ་མཆོག་ལ་མཆོད་པར་འགྱུར། ། སྲིད་པ་གཅོད་པར་གྱུར་པ་དང་། ། འགྲོ་བའི་སྟོན་པ་མཆོག་ཏུ་འགྱུར། ། དེ་ལ་ལྷ་ཀུན་མཆོད་བྱེད་ཅིང་། ། སྐད་ཅིག་སྐད་ཅིག་ཕྱག་ཀྱང་བྱེད། ། ཇི་ལྟར་སྟོན་པ་རྫོགས་སངས་རྒྱས། ། ཕན་བྱེད་འཇིག་རྟེན་སྐྱེས་གྱུར་པ། །

Though he accumulated the collections for countless eons, He did not realize this meaning at Nairañjanā. Abiding in a meditative absorption of "nothing whatsoever," At that time, all the Sugatas Turned back that one of transcendent intellect And thoroughly taught the profound and luminous, The stainless clarity like the expanse of space. Just as the Victor [Śākyamuni] did at midnight, By meditating on that very reality, at dawn He realized it perfectly in a single instant. Having sat at the heart of enlightenment, He utterly defeated the great hosts of Māras And, for the sake of gathering sentient beings, Turned the wheel of Dharma. From that time onward, this supreme meaning Was taught as the definitive sense, transmitted From mouth to mouth and ear to ear to some fortunate ones. When a yogi meditates on that meaning, While remaining within cyclic existence itself, They are not stained by the defects of saṃsāra. Sealed by primordial wisdom, The afflictions are forever countered, Just as a snake is killed By a medicinal powder. Through this indivisible bindu of liberation, Siddhi is attained in this very life. By the power of this, all needs and purposes Are accomplished in a single instant. Whoever sees that and views it correctly, If they make offerings to the Great Lord, They see all the Teachers And make offerings to the Supreme Victor. They will sever cyclic existence And become the supreme teacher of beings. All the gods will make offerings to them And prostrate to them moment by moment. Just as the Teacher, the Perfect Buddha, Arisen in the world to benefit others,

སྣ་ཚོགས་ཡེ་ཤེས་རྗེས་བསྡུས་པ། ། རྣལ་འབྱོར་ཆེན་པོ་དེ་བཞིན་འགྱུར། ། གང་གིས་དམ་སྡོམ་རྣམས་བསྡུས་ཏེ། ། བདེ་ཆེན་རྡོ་རྗེ་སེམས་བསྒོམས་ན། ། དངོས་གྲུབ་ཆེན་པོ་དེས་ཐོབ་པའི། ། རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔས་རྒྱས་བཏབ་བོ། ། མི་འགྲུབ་པ་ནི་ཅུང་ཟད་མེད། ། བདེ་ཆེན་ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཡིས། ། སོ་སོ་རང་རིག་རྗེས་ལས་གྲུབ། ། དེ་བས་འདི་བསྒོམས་རྣལ་འབྱོར་པས། ། སྤྱོད་པ་ཀུན་ལ་རོལ་པར་བྱ། ། རྣལ་འབྱོར་གསུམ་པའི་དུས་ཀྱི་ཚེ། ། སྣ་ཚོགས་དོན་ཆེན་ལ་གཟུད་ཕྱིར། ། ལ་ལར་ཤིན་ཏུ་དཀའ་བ་སྤྱོད། ། ལ་ལར་ཁབ་ནས་བྱུང་ཚུལ་བྱ། ། ལ་ལར་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་ཚུལ། ། ལ་ལར་ལྷུམས་སུ་ཞུགས་པའི་ཚུལ། ། ལ་ལར་སྐྱེ་བ་སྟོན་པའམ། ། ལ་ལར་འཆི་བ་སྟོན་པའམ། ། ལ་ལར་སྤྱོད་ཅིང་རོལ་པའམ། ། ལ་ལར་བདུད་ལས་རྒྱལ་བ་དང་། ། ལ་ལར་བྱང་ཆུབ་མངོན་བྱང་ཆུབ། ། ལ་ལར་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར། ། ལ་ལར་སྣ་ཚོགས་འཇུག་པར་མཛད། ། ལ་ལར་དུས་སུ་མཛེས་པའི་གཟུགས། ། ལ་ལར་འདོད་གཟིར་བུད་མེད་གཟུགས། ། ལ་ལར་མི་སྡུག་རྒན་མོའི་གཟུགས། ། ལ་ལར་གཅེར་བུ་པད་གདོང་མ། ། ལ་ལར་སྐྱེས་བུ་རྒན་པོའི་ཚུལ། ། རེས་འགའ་དར་བབ་སྐྱེས་ཚུལ་དང་། ། ལ་ལར་ལང་ཚོ་སྐྱེས་བུའི་ཚུལ། ། ལ་ལར་དགེ་སློང་ཚུལ་དུ་གནས། ། ལ་ལར་དེ་བཞིན་དགེ་སློང་མ། ། ལ་ལར་རྣལ་འབྱོར་དབང་ཕྱུག་ཆེ། ། ལ་ལར་ཕུག་གནས་བསམ་གཏན་པ། ། ལ་ལར་རྒྱལ་པོ་ལོངས་སྤྱོད་ཅན། ། ལ་ལར་མཚོན་ཐོགས་སྐྱེས་བུའི་ཚུལ། ། ལ་ལར་སྨྱོན་པ་བརྟུལ་ཞུགས་ཅན། ། ལ་ལར་ཁྱི་དང་བྱ་རོག་གཟུགས། ། ལ་ལར་དེ་བཞིན་གླང་ཆེན་སོགས། ། ལ་ལར་ཚངས་པ་ཆེན་པོའི་ཚུལ། །

The Great Yoga is likewise that which is subsumed within the wisdom of variety. Whoever gathers the commitments and vows and meditates on the Great Bliss Vajrasattva, will attain the great siddhi; they are sealed by Vajrasattva. There is nothing whatsoever that cannot be accomplished. Through the Mahāmudrā of Great Bliss, it is established following the realization of individual self-cognition. Therefore, the yogi who meditates on this should enjoy all modes of conduct. At the time of the third yoga, in order to engage in the great purpose of variety, in some instances one practices extreme austerities; in some, one acts as if departing from the palace; in some, the manner of a bodhisattva; in some, the manner of entering the womb; in some, the display of birth; in some, the display of death; in some, engaging in and enjoying [sensual] conduct; in some, victory over the māras; in some, the manifest awakening to enlightenment; in some, turning the wheel of Dharma; and in some, engaging in various [activities]. In some instances, one appears in a beautiful form at the proper time; in some, the form of a woman tormented by desire; in some, the form of an ugly old woman; in some, the naked Padmāmukhī; in some, the manner of an old man; sometimes the manner of a man in the prime of life; in some, the manner of a youth; in some, one remains in the manner of a monk; in some, likewise a nun; in some, a great lord of yogis; in some, a meditator dwelling in a cave; in some, a king with great wealth; in some, the manner of a man bearing weapons; in some, a madman with ascetic observances; in some, the form of a dog or a crow; in some, likewise an elephant and so forth; and in some, the manner of Mahābrahmā.

ལ་ལར་སྐྱེ་དགུའི་བདག་པོའི་ཚུལ། ། ལ་ལར་འདོད་པའི་དབང་ཕྱུག་ཚུལ། ། ལ་ལར་འདོད་པ་བྲལ་བའི་མཆོག། ལ་ལར་ཞི་བ་ཚུལ་གནས་པ། ། ལ་ལར་དྲག་པོ་ཚུལ་གནས་པ། ། ལ་ལར་སྲིན་པོའི་གདོན་ལ་སོགས། ། ལ་ལར་རྟག་ཏུ་ཉལ་བར་བྱེད། ། ལ་ལར་ཀུན་དུ་རྒྱུག་པར་བྱེད། ། ལ་ལར་ཀུན་དུ་ཚིག་ངན་སྨྲ། ། དེ་ལ་སོགས་པ་མཐའ་ཡས་པ། ། རྣལ་འབྱོར་ཆེན་པོས་སྤྲུལ་པའོ། ། ཐབས་དེས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀུན། ། དོན་གཅིག་ལ་ནི་གཟུད་ཕྱིར་རོ། ། དེ་འདྲའི་སྤྱོད་པ་ལ་གནས་པ། ། སྐད་ཅིག་གིས་ནི་སྦྱོར་བ་བདུན། ། རྟོགས་ནས་ཇི་སྲིད་བར་དུ་ནི། ། རོ་མྱང་མཚན་ཉིད་བརྒྱད་ལྡན་པར། ། ཡང་དག་ཡེ་ཤེས་དབང་གྱུར་ལ། ། བྱ་བ་བྱེད་པའི་དབང་ཕྱུག་ཆེ། ། འཁོར་བའི་མཐའ་ཡི་ཕ་རོལ་སོན། ། བདེན་པ་གཉིས་མེད་རྣལ་འབྱོར་ཆེ། ། ཁུར་བོར་བདག་དོན་རྗེས་སུ་རྙེད། ། གླང་པོ་ཆེན་པོ་དུལ་བའོ། ། ཚེར་མ་དཀྲུགས་པ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན། ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་བཅོམ་ལྡན་འདས། ། ལོངས་སྤྱོད་རྫོགས་སྐུ་ཆོས་ཀྱི་སྐུ། ། སྤྲུལ་པའི་སྐུ་ཞེས་བྱ་བའོ། ། སྐུ་གསུང་ཐུགས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་མཆོག། སྤྲུལ་པ་དཔག་མེད་སྤྱི་ཡི་གཟུགས། ། བདག་པོ་རྡོ་རྗེ་འཆང་བ་སྟེ། ། གྲོལ་བའི་ཐིག་ལེས་མཚོན་པའོ། ། དཔལ་ལྡན་སངས་རྒྱས་ཀུན་གྱི་བདག། རྡོ་རྗེ་འཆང་བ་ཀུན་གྱི་གནས། ། ཆོས་རྣམས་ཀུན་གྱི་ཆོས་ཉིད་དེ། ། སངས་རྒྱས་ཀུན་གྱིས་བསྒྲུབ་བྱའོ། ། སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་བསྟན་པ། ། རིམ་པ་གཉིས་ལ་ཡང་དག་གནས། ། བསྐྱེད་པ་ཡི་ནི་རིམ་ཉིད་དང་། ། རྫོགས་པའི་རིམ་པ་ཁོ་ནའོ། ། བསྐྱེད་པའི་རིམ་པ་རྣམ་པ་གཉིས། །

In some places, in the manner of Prajāpati; in some, in the manner of the Lord of Desire; in some, the supreme one free from desire; in some, abiding in the manner of peace; in some, abiding in the manner of wrath; in some, as rākṣasas, spirits, and so forth; in some, always sleeping; in some, constantly running; in some, always speaking harsh words—these and others are infinite, emanated by the Great Yoga. By that means, in order to lead all sentient beings to the single goal, one abides in such conduct. Having realized the seven applications in a single instant, for as long as one remains, possessing the eight characteristics of the savor, one gains mastery over authentic wisdom. One becomes a great lord of activity, having reached the far shore of the limits of saṃsāra. The great yoga of the non-dual truths, having laid down the burden, finds the welfare of oneself; it is the taming of the great elephant, the omniscient one who has shaken out all thorns. The Tathāgata, the Blessed One, is known as the Saṃbhogakāya, the Dharmakāya, and the Nirmāṇakāya. The supreme maṇḍala of body, speech, and mind, the universal form of immeasurable emanations, is the Lord Vajradhara, symbolized by the Muktātilaka. The glorious lord of all Buddhas, the abode of all Vajradharas, the dharmatā of all phenomena, is that which is to be accomplished by all Buddhas. The Dharma taught by the Buddhas perfectly abides in the two stages: the generation stage itself and the completion stage alone. The generation stage is of two types.

དེ་བཞིན་རྫོགས་པའི་རིམ་པའོ། ། རིམ་པ་གཉིས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་གིས། ། སྔགས་ཀྱི་སྐུ་དང་ཡེ་ཤེས་སྐུ། ། ཡེ་ཤེས་སྐུ་ལ་ཡེ་ཤེས་དང་། ། རྣམ་པར་དག་པའི་སྐུ་གཉིས་སོ། ། རྣམ་པར་དག་པ་སྦྱོར་བ་བདུན། ། རྫོགས་པའི་རིམ་པའི་རྫོགས་རིམ་སྟེ། ། རྣམ་པ་ཀུན་གྱི་མཆོག་ལྡན་པ། ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་བླ་མེད་འགྱུར། ། དོན་འདི་གནས་པའི་རྣལ་འབྱོར་ཆེ། ། བསྐྱེད་པའི་རིམ་པ་ཞལ་གཅིག་དང་། ། ཞལ་གསུམ་ནག་པོ་ལ་སོགས་པ། ། གང་དད་པ་ཡིས་ཉེས་མི་འགྱུར། ། སྣ་ཚོགས་རྣམ་པར་སྣང་གྱུར་པའི། ། དག་དང་མ་དག་ཆོས་རྣམས་ཀུན། ། གསང་བའི་དོན་གྱི་དེ་ཁོ་ནའོ། ། རྡོ་རྗེ་སེམས་ལས་བྱུང་ཕྱིར་རོ། ། དེ་བས་དེ་ཉིད་དོན་དམ་པ། ། རྣལ་འབྱོར་གང་གིས་རྟོགས་འདོད་པས། ། དེ་ཤེས་བླ་མ་མཉེས་བྱས་ཏེ། ། ཇི་བཞིན་དོན་ནི་ཡང་དག་བླང་། ། ཤེས་རབ་དྲི་མེད་མ་ལུས་སེལ་བྱེད་པས། ། རྣམ་པར་བཤད་པ་བདག་འདྲས་མི་དཔོགས་ཀྱང་། ། སྐྱེས་བུ་དམ་པ་འགའ་ཞིག་གིས་བཟུང་ནས། ། བཅིངས་པ་གྲོལ་འདོད་ཕྱིར་ན་བདག་གིས་ཀྱང་། ། དེ་ལྟར་བྱས་པ་ལས་བྱུང་དགེ་བ་དེས། ། འགྲོ་སེམས་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ལས་བཟློག་བྱས་ཏེ། ། སངས་རྒྱས་ཡེ་ཤེས་དཀྱིལ་འཁོར་འཁོར་ལོ་ཡི། ། ལམ་གྱིས་རྡོ་རྗེ་འཛིན་པའི་སར་འགྲོ་ཤོག། གྲོལ་བའི་ཐིག་ལེ་ཞེས་བྱ་བ་དཀྱིལ་འཁོར་ཆེན་པོའི་རྡོ་རྗེ་སློབ་དཔོན་སངས་རྒྱས་དཔལ་ཡེ་ཤེས་ཞབས་ཀྱི་ཞལ་སྔ་ནས་མཛད་པ་རྫོགས་སོ། ། ། ། རྒྱ་གར་གྱི་མཁན་པོ་ཀ་མ་ལ་གུ་ཧྱ་དང་། བོད་ཀྱི་ཞུ་ཆེན་གྱི་ལོ་ཙཱ་བ་ཆེན་པོ་མངའ་བདག་ལྷ་ཡེ་ཤེས་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་བསྒྱུར་ཅིང་ཞུས་ཏེ་གཏན་ལ་ཕབ་པའོ། །

Likewise, there is the completion stage. Through the distinction of these two stages, there are the mantra body and the wisdom body. Within the wisdom body, there are the wisdom [body] and the two pure bodies. The pure [body] consists of the seven applications; this is the completion stage of the completion stage. Endowed with the supreme of all aspects, one becomes the unsurpassed omniscient one. The great yogi who abides in this meaning—whether through the generation stage of one face, three faces, black [faces], and so forth—will not incur fault through whatever devotion they have. All phenomena, pure and impure, which appear in various ways, are the suchness of the secret meaning, for they arise from the vajra mind. Therefore, any yogi who wishes to realize that ultimate reality should please the guru and correctly adopt the meaning just as it is. Although an explanation such as this is beyond the reach of one like me, since stainless insight clears away everything without exception, and because some noble beings have upheld it, I too have composed this for the sake of those wishing to be liberated from bondage. By the virtue arising from having done so, may the minds of wandering beings be turned away from error, and may they proceed to the stage of the Vajra Holder via the path of the maṇḍala wheel of Buddha-wisdom. This concludes the Drop of Liberation, composed by the presence of the great maṇḍala vajra master, Buddhajñānapāda. It was translated, edited, and finalized by the Indian abbot Kamalaguhyapa and the great Tibetan editor-translator, the sovereign Lha Ye-shes rgyal-mtshan.