A Commentary on the Difficult Points of [Nāgārjuna’s] “Five Stages”

#༄༅༅། ། རྒྱ་གར་སྐད་དུ། པཉྩ་ཀྲ་མ་པཉྩི་ཀཱ་ནཱ་མ། བོད་སྐད་དུ། རིམ་པ་ལྔ་པའི་དཀའ་འགྲེལ་ཞེས་བྱ་བ། སངས་རྒྱས་ཐམས་ཅད་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། དེ་ལ་དང་པོར་ནི་སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱི་ཞལ་སྔ་ནས་མཛད་པའི་རིམ་པ་དག་ལས་མདོར་བསྡུས་པའི་སྒྲུབ་ཐབས་ཇི་ལྟར་#བསྒོམ་པ་རིམ་པ་བཞིན་དུ་ཅུང་ཞིག་བཤད་དོ། ། དེ་ལ་དང་པོ་ཁོ་ནར་སྟན་འབོལ་པོ་ལ་སེམས་དཔའི་སྐྱིལ་མོ་ཀྲུང་དུ་བཅས་པས་འདུག་སྟེ། རང་གི་སྙིང་གའི་པདྨའི་#ཉི་མ་ལ་གནས་པའི་ཧཱུཾ་དཀར་པོའི་འོད་ཟེར་གྱིས་ནམ་མཁའ་ལ་བཞུགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྤྱན་དྲངས་ལ་མཆོད་པ་དང་ཕྱག་འཚལ་བ་ལ་སོགས་པ་བྱས་ནས། སྟོང་པ་ཉིད་དང་མཚན་མ་མེད་པ་དང་སྨོན་པ་མེད་པ་རྣམས་རིམ་གྱིས་#བསྒོམས་ཏེ། ཨོཾ་སྭ་བྷཱ་བ་ཤུདྡྷཿ#སརྦ་དྷརྨཱཿ#(ས་,སྭ་)བྷཱ་བ་ཤུདྡྷོ྅ཧཾ། ཞེས་བརྗོད་ཅིང་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་དམིགས་པས་ཐ་མལ་པའི་ང་བདག་བསལ་ཞིང་། བདག་ཉིད་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའི་སྐུར་སྐད་ཅིག་ཙམ་གྱིས་རྫོགས་པར་བྱས་ནས། བཛྲ་དྷྲྀཀ་ཅེས་བྱ་བའི་སྔགས་བརྗོད་དེ#། དེས་མི་བསྐྱོད་པ་བཏོན་ཏེ་བདག་ཉིད་ལ་བཅུག་པའི་རིམ་པས་བདག་ཉིད་ཞེ་སྡང་རྡོ་རྗེའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་གནས་ནས། གནས་བསྲུང་བ་ནི་བརྩམ་པར་བྱའོ། ། དེ་ནས་དང་པོར་ཁྲོ་བོ་བཅུ་པོ་རྣམས་སྤྲོས་ཏེ་གནས་སུ་དགོད་དོ། ། གཉིས་པར་གནོད་མཛེས་རང་གི་སྔགས་ཀྱིས་བཀའ་བསྒོ་བ་དང་སྔགས་ཀྱིས་བཀའ་བསྒོས་ནས་ཡང་སྔགས་དེ་ཉིད་ཀྱིས་གཉིས་པར་བགེགས་རྣམས་གནོད་མཛེས་ཀྱིས་ཕུར་པས་#ཐོབ་ཤིག་པར་བསྒོའོ། ། དེ་ནས་ཊཀྐི་#ཧཱུྃ་ཛཿ།

In the language of India: Pañcakrama-pañjikā-nāma. In the language of Tibet: Rim pa lnga pa'i dka' 'grel zhes bya ba (The Commentary on the Difficult Points of the Five Stages). Homage to all buddhas! First, I shall briefly explain, in successive order, how to meditate on the condensed sādhana composed by the great master Nāgārjuna from among his various stages. First of all, sit upon a soft cushion in the sattvaparyaṅka posture. From a white syllable HŪṂ situated upon a sun disk at the lotus of one's own heart, light rays emanate, inviting the Buddhas and other deities residing in space. Having performed the offerings, prostrations, and so forth, one should gradually meditate on emptiness, signlessness, and wishlessness. Reciting "OṂ SVABHĀVA ŚUDDHAḤ SARVA DHARMĀḤ SVABHĀVA ŚUDDHO 'HAṂ," and by focusing on emptiness, one eliminates the ordinary sense of self. Instantly completing oneself in the form of Vajrasattva, one recites the mantra "VAJRA DHṚK." Through this, Akṣobhya is summoned and absorbed into oneself. By means of this sequence, one abides in the samādhi of Dveṣavajra and should then begin the protection of the site. Then, first, the ten wrathful deities are emanated and stationed in their respective places. Second, Sumbharāja is commanded with his own mantra. Having been commanded with the mantra, one then instructs Sumbharāja with that same mantra to "strike the obstructors with the ritual stake." Then: "ṬAKKI HŪṂ JAḤ."

ཞེས་པའི་(སྔག་,སྔགས་)འདི་བརྗོད་པས་ལྕགས་དང་མེ་འབར་བ་དང་། རླུང་རྣམས་ཀྱི་འོབས་སུ་ཕུར་པ་གདབ་#པ་དང་ཕྱི་རོལ་དུ་བསམ་པར་བྱའོ། ། དེའི་ནང་དུ་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྡོ་རྗེའི་དྲ་བ་མཆོད་རྟེན་ལྟ་བུར་བྱས་ནས། ཡི་གེ་གསུམ་གྱི་གོ་ཆར་བྱའོ། ། ས་གཞི་ནི་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྣ་ཚོགས་རྡོ་རྗེར་ཀུན་དུ་བལྟས་ལ་དངོས་པོ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་དོན་གྱིས་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་བསམ་པར་བྱའོ། ། དེ་ནས་ཡཾ་ལས་སྐྱེས་པའི་རླུང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་གཞུའི་དབྱིབས་ཅན་#མཆོག་མ་དག་ལ་ཧཱུྃ#་ལས་བྱུང་བའི་རྡོ་རྗེས་མཚན་པའོ#། ། དེ་བཞིན་དུ་མེ་དང་ཆུ་དང་དབང་ཆེན་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡང་ངོ་། ། དེའི་སྟེང་དུ་ཡི་གེ་#བྷྲཱུྃ་ལས་སྐྱེས་པའི་གཞལ་ཡས་ཁང་བརྩེགས་པ་སྣ་ཚོགས་པདྨ་ལ་ཟླ་བ་དང་ཉི་མའི་གདན་རྣམས་དང་ལྡན་པའོ། ། དེ་ནས་ལྷ་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་། བདག་པོ་རྡོ་རྗེ་འཛིན་ཆེན་པོ་དང་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་#འཁོར་ལོ་རྣམ་པར་སྤྲུལ་ལོ། ། དེ་ནས་དཀྱིལ་འཁོར་པ་རྣམས་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས། བདག་པོའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཐིམ་པས་དོན་དམ་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་ཞུགས་པར་བལྟ་ཞིང་། ཨོཾ་ཤཱུ་ནྱ་ཏཱ་ཛྙཱ་ན་བཛྲ་སྭ་བྷཱ་བ་ཨཱཏྨ་ཀོ྅ཧཾ། ཞེས་བརྗོད་དོ། ། དེ་ནས་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་ཨོཾ་ཨཱཿདག་གིས་ཉི་མ་དང་ཟླ་བ་དང་པདྨ་དམར་པོ་#འདབ་མ་བརྒྱད་པ་དག་སྟེང་ནས་སྟེང་དུ་བརྩེགས་#མར་བྱས་ཏེ། པདྨའི་སྟེང་དུ་ཡི་གེ་གསུམ་པའོ#། ། དེ་ནས་ཐམས་ཅད་བསྡུས་པ་ལས་རང་གི་སེམས་ཙམ་གྱི་ཟླ་བ་བསམས་ལ། སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཟླ་བ་དེར་བཅུག་ལ།

By reciting this mantra, one should visualize the spikes being driven into the moats of iron, blazing fire, and wind. Within that, one should form a vajra net arising from the syllable HŪṂ, resembling a stūpa, and use the three syllables as armor. One should view the ground as a crossed vajra arising from the syllable HŪṂ and contemplate it as emptiness through the meaning of the words beginning with "non-existent entity." Then, from YAṂ, there arises a wind maṇḍala in the shape of a bow, marked by a vajra produced from HŪṂ. Likewise, there are the maṇḍalas of fire, water, and the great powerful earth. Above that is a tiered celestial palace arising from the syllable BHRŪṂ, complete with seats of moon and sun upon a multicolored lotus. Then, the nature of the thirty-two deities and the emanation of the maṇḍala circle with the Great Vajra Holder as the lord are manifested. Then, by the nature of the aggregates and so forth of the maṇḍala deities, they dissolve into the aggregates and so forth of the lord; one should view this as entering the ultimate maṇḍala and recite: OṂ ŚŪNYATĀ-JÑĀNA-VAJRA-SVABHĀVA-ĀTMAKO ’HAṂ. Then, with the syllables HŪṂ, OṂ, and ĀḤ, one arranges a sun, a moon, and an eight-petaled red lotus stacked one above the other, with the three syllables upon the lotus. Then, from the condensation of all these, one should contemplate the moon of one’s own mind alone, and cause all sentient beings to enter that moon.

ཨོཾ་དྷརྨ་དྷཱ་ཏུ་སྭ་བྷཱ་བ་ཨཱཏྨ་ཀོ྅ཧཾ་ཞེས་པའི་སྔགས་བརྗོད་དོ། ། དེ་ནས་ཡང་ཟླ་བ་ལ་ཡི་གེ་གསུམ་མོ། ། དེ་ལས་རྡོ་རྗེའོ། ། རྡོ་རྗེ་ལས་རྡོ་རྗེ་འཆང་ཆེན་པོ་དང་པོའི་མགོན་པོ་ཆེན་པོ་བསམས་ལ་མི་བསྐྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་བཅུག་ནས་དགོད་པར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི། དེ་ལ་ཨོཾ་ཨཱཿཧཱུྃ་སྭཱ་ཧཱ་ཞེས་པའི་ཡི་གེ་#ནི་མགོ་བོ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྣམ་པར་དགོད་དོ། ། གཏི་མུག་དགའ་མ་ལ་སོགས་པའི་སྔགས་རྣམས་ས་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོད་པར་བྱའོ། ། མིག་ལ་སོགས་པ་ལ་#ནི། ཐླིཾ་ཨོཾ་ཨོཾ་#ཧཱུྃ་མེཾ་སཾ་ཨཾ་རྣམས་དགོད་དོ། ། ལག་པ་ལ་སོགས་པ་དག་ལ་གཤིན་རྗེ་གཤེད་ལ་སོགས་པ་བདག་ཉིད་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་དག་དགོད་དོ། ། དེ་ལ་གཡས་གཡོན་གཉིས་ཀྱི་ལག་ངར་ལ་གཤིན་རྗེ་གཤེད་དང་གཞན་གྱིས་མི་ཐུབ་པའོ། ། ཁ་ལ་རྟ་མགྲིན་ནོ། ། གསང་བར་བདུད་རྩི་འཁྱིལ་པའོ། ། དཔུང་པ་གཡས་གཡོན་ལ་མི་གཡོ་བ་དང་འདོད་པའི་རྒྱལ་པོའོ། ། པུས་མོ་གཡས་གཡོན་ལ་དབྱིག་#པ་སྔོན་པོ་དང་སྟོབས་པོ་ཆེའོ། ། མགོ་བོར་གཙུག་ཏོར་འཁོར་ལོས་སྒྱུར་བའོ། ། རྐང་པ་དག་ལ་གནོད་མཛེས་སོ། ། དེ་བཞིན་དུ་སྐུ་དང་གསུང་དང་ཐུགས་ཀྱང་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པར་བྱ་བ་དང་། དམ་ཚིག་སེམས་དཔའི་སྙིང་གར་ཡེ་ཤེས་སེམས་དཔའ་ཕྱག་གཉིས་པ་མདོག་དམར་པོ་རྡོ་རྗེ་དང་དྲིལ་བུ་འཛིན་ཅིང་#སྙོམས་པར་ཞུགས་#པའོ། ། དེའི་ཐུགས་ཀར་ཡང་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་ཏིང་ངེ་འཛིན་སེམས་དཔར་བརྟགས་པ་#དགོད་དོ། ། དེ་ནས་ཕྱིའི་ལུས་ཅན་ནམ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱག་རྒྱའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་#སྦྱང་བ་དང་། རྡོ་རྗེ་དང་པདྨ་འདུས་བྱས་ལ་དེས་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་བྱའོ། །

One recites the mantra: oṃ dharmadhātu-svabhāva-ātmako ’ham. Then, upon the moon, there are the three syllables. From those, a vajra arises. From the vajra, one should visualize the Great Vajradhara, the Primordial Protector, and then insert and arrange Akṣobhya and the others. Regarding this, the syllables oṃ āḥ hūṃ svā hā are to be arranged on the head and so forth. The mantras of Moharatī and the others are to be arranged on the earth element and so forth. On the eyes and so forth, one arranges ṭhīṃ oṃ oṃ hūṃ meṃ saṃ aṃ. On the hands and so forth, one arranges the syllable hūṃ, which is the nature of Yamāntaka and the others. Specifically, on the right and left forearms are Yamāntaka and Aparājita. In the mouth is Hayagrīva. In the secret place is Amṛtakuṇḍalī. On the right and left upper arms are Acala and Takkirāja. On the right and left knees are Nīladaṇḍa and Mahābala. On the head is Uṣṇīṣacakravartin. On the feet is Sumbharāja. Likewise, the body, speech, and mind are to be blessed. In the heart of the samayasattva is the jñānasattva, two-armed, red in color, holding a vajra and bell, and in union. In his heart, one should also arrange the syllable hūṃ, visualized as the samādhisattva. Then, one should purify the aggregates and so forth of the external embodied being or the jñānamudrā. Having joined the vajra and lotus, one should enter into union with her.

དེ་ལ་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་ལས་རྡོ་རྗེ་རྩེ་ལྔ་པར་བྱས་ལ། དབུས་ཀྱི་རྩེ་མོ་ལ་ཨོཾ་མོ། ། ཡི་གེ་ཨ་ཡིས་ཆོས་འབྱུང་གི་ནང་དུ་པདྨ་དམར་པོ་འདབ་མ་བརྒྱད་པ་བསམ་མོ། ། དེ་ལྟར་རྡོ་རྗེ་དང་པདྨ་འདུས་བྱས་ནས་འོ་དང་འཁྱུད་པ་ལ་སོགས་པའི་རིམ་པ་དང་། རིན་ཆེན་འབྱུང་ལྡན་གྱི་ང་རྒྱལ་གྱིས་རྗེས་སུ་ཆགས་པར་བྱས་ལ། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་གནས་སྐབས་སུ་དོན་ཡོད་གྲུབ་པའི་ང་རྒྱལ་དུ་བྱའོ། ། དེ་ནས་སྲིད་པ་སྐྱེ་བའི་རིམ་པས་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་འཁོར་ལོ་སྤྲོས་ཏེ་གཞན་གྱི་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་#བྱའོ། ། དེ་ཡང་རྡོ་རྗེ་འཛིན་པ་མི་བསྐྱོད་པའི་ང་རྒྱལ་དང་ལྡན་པའི་པདྨའི་དབུས་སུ་མི་བསྐྱོད་པ་རྫོགས་པར་བྱས་ལ། བཛྲ་དྷྲྀཀ་ཅེས་བྱ་བས་བཏོན་ཏེ། བདག་ཉིད་ལ་དེ་བཞིན་དུ་བསྡུའོ། ། དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཡང་རྣམ་པར་སྣང་མཛད་ལ་སོགས་པའི་ང་རྒྱལ་གྱིས་རྣམ་པར་སྣང་མཛད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བཏོན་ཏེ་སོ་སོར་དགོད་དོ། ། ཕྱི་རོལ་གྱི་རིམ་པ་གཉིས་པའི་མེའི་མཚམས་ལ་སོགས་པ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་རྡོ་རྗེ་ལ་སོགས་པ་རྣམས། ཨོཾ་ཨཱཿསྭཱ་སྭཱ་ཧཱ་#སྔགས་ཀྱིས་དགོད་དོ། ། དང་པོ་ཉིད་ཀྱི་ངོས་དག་ཏུ་ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་དང་རེག་བྱ་#རྡོ་རྗེ་མའི་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་གིས་བཏོན་ལ་དགོད་དོ། ། ཡི་གེ་མཻཾ་ལ་སོགས་པ་ནི་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། ཡི་གེ་ཧཱུྃ་གིས་ཕྱོགས་མཚམས་དང་སྟེང་དང་འོག་གི་ཁྲོ་བོ་རྣམས་སོ། ། དེ་ནས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བཅུག་ལ་དབང་བསྐུར་ཏེ། དེའི་རྗེས་ལ་མཉེས་པར་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྐད་ཅིག་ཙམ་གྱིས་བསམ་མོ། ། དེ་ནས་རྡོ་རྗེ་བཟླས་པ་ལ་སོགས་པ་བྱས་ནས།

In that regard, from the syllable HŪṂ, one should visualize a five-pronged vajra, with the syllable OṂ at its central prong. With the syllable A, one should imagine an eight-petalled red lotus within the source of phenomena (dharmodaya). Having thus joined the vajra and lotus, one should perform the sequence of kissing, embracing, and so forth, and generate passion through the pride of Ratnasambhava. At the stage of the bodhicitta, one should adopt the pride of Amoghasiddhi. Then, through the sequence of the arising of existence, one should emanate the maṇḍala circle and accomplish the welfare of others. Furthermore, within the center of the lotus, possessing the pride of the Vajra-holder Akṣobhya, one should complete the form of Akṣobhya, extract him with the mantra VAJRA-DHṚK, and dissolve him into oneself in that same manner. Likewise, through the pride of Vairocana and the others, one should extract Vairocana and the rest from the aggregate of form and so forth, and arrange them individually. On the second outer rim, in the southeast and other directions, one should arrange the Form Vajrā and the others with the mantra OṂ ĀḤ SVĀ SVĀHĀ. On the very first side, one should extract and arrange the syllable HŪṂ of Dharmadhātuvajrā and Sparśavajrā. The syllables MAIṂ and so forth are Maitreya and the others. With the syllable HŪṂ, one arranges the wrathful deities of the cardinal and intermediate directions, as well as above and below. Then, having invited the wisdom circle and conferred empowerment, one should contemplate the acts of pleasing and so forth in a mere instant. Then, having performed the vajra recitation and so forth—

བསྐུལ་བ་དང་མཆོད་པ་དང་བསྟོད་པ་ལ་སོགས་པ་སྔོན་དུ་བྱས་ནས། ཏིང་ངེ་འཛིན་སེམས་དཔའི་བདག་ཉིད་#ཧཱུྃ་བརྗོད་པས་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་གཞུག་ཅིང་དཀྱིལ་འཁོར་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་ཏེ། རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་དེ་ཉིད་དུ་འགྲོ་བ་སྣ་ཚོགས་པ་འདི་རྣམས་སྐྱེས་པར་བལྟ་ཞིང་སྤྱོད་ལམ་ལ་འཇུག་པར་བྱའོ། ། མདོར་བསྡུས་པའི་སྒྲུབ་ཐབས་ཀྱི་རིམ་པ་གསལ་བར་བྱས་པ་སྟེ་དང་པོའོ། ། ། ། #སྔགས་ཀྱི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྔགས་བཏུ་བའི་རིམ་པས་དུས་གསུམ་གྱི་བདག་ཉིད་ཡི་གེ་གསུམ་འབྱུང་བ་དང་འཇུག་པ་དང་གནས་པའི་རླུང་གི་རང་བཞིན་དུ་སེམས་#པར་ཁོང་དུ་ཆུད་པར་བྱའོ། ། སྔགས་ལ་དམིགས་པའི་སེམས་དེ་ཉིད་ནི་དེ་བཞིན་འབྱུང་བ་དང་འཇུག་པ་དང་གནས་པར་བྱའོ། ། རླུང་རྒྱུ་བ་རྣམས་མི་ཤིགས་པར་བྱས་པས་ནི་ཕྱག་འཚལ་བ་ཡིན་ལ། ཕྲ་མོའི་སྦྱོར་བས་ཐམས་ཅད་རང་བཞིན་མེད་པར་གོ་བ་ནི་རྡོ་རྗེའི་#བཟླས་པ་བྱ་བའོ། ། དེ་ནས་སེམས་ལ་དམིགས་པ་ཐོབ་ནས་སེམས་དེ་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་བྱས་ལ། སྒྱུ་མ་ལྟ་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་གནས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། ། དེ་ནས་འོད་གསལ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པའི་ཕུང་པོ་ཐམས་ཅད་ཟད་པར་བྱའོ། ། དེ་ནས་ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་པ་དག་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ཟུང་དུ་འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་རྣལ་འབྱོར་པ་རྣམས་#གནས་པ་ཡིན་ནོ། ། སྣ་རྩེར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱིའི་རིག་མའི་པདྨའི་ལྟེ་བའི་རྩེ་མོར་མཚན་མ་ཡུངས་ཀར་ཙམ་མམ་ཐིག་ལེ་དག་སྣའི་ནང་དུ་བཀོད་ལ་སེམས་ཅན་སྐྱེད་པའི་གཞི་བོ། #།

Having first performed the exhortation, offerings, praise, and so forth, one should utter the syllable HŪṂ, which is the nature of the samādhi-sattva. By this, sentient beings are dissolved into the syllable HŪṂ, and the members of the maṇḍala are also gathered. One should then view these various transmigrating beings as arising within that very Vajrasattva and engage in the activities of daily life. This is the first section, which clarifies the stages of the concise sādhana. Regarding what is called "the suchness of mantra": through the sequence of extracting the mantra, one should understand that the three syllables, which are the nature of the three times, arise as the nature of the winds of emergence, entry, and abiding. That very mind focused on the mantra should likewise emerge, enter, and abide. By making the moving winds indestructible, one performs homage; by understanding all things to be without intrinsic nature through the subtle application, one performs the vajra-recitation. Then, having attained focus on the mind, one should make that mind emptiness and abide in the illusion-like samādhi. Then, by means of the wisdom of clear light, all the aggregates of afflictions are exhausted. Thereafter, yogis abide in the samādhi of union, in which the conventional and the ultimate have become one. Regarding "at the tip of the nose": one should place a sign the size of a mustard seed or a drop at the tip of the center of the lotus of the external consort within the nose, which is the basis for generating sentient beings.

སྣ་རྩེ་དང་རང་གི་རྡོ་རྗེའི་རྩེ་མོར་ཐིག་ལེ་འམ་མཚན་མ་ཡུངས་ཀར་ཙམ་པོ་ལ་རྒྱུ་བ་དང་མི་རྒྱུ་བའི་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་འམ་བརྟགས་#པའི་ལྷའི་སྦྱོར་བ་བསྐྱེད་པའི་རིམ་པའོ། ། སྣ་རྩེ་ནི་སྣའི་རྩེ་མོའི་སྒོའོ། ། ཡུངས་ཀར་ནི་རླུང་ལྔ་པོ་སྟེ། དེ་ལ་རྒྱུ་བ་དང་མི་རྒྱུ་བའི་ཡི་གེ་གསུམ་པོར་སེམས་ཡེ་ཤེས་རིག་པ་ལ་དམིགས་པའོ། ། ཡང་ན་ཡུངས་ཀར་ནི་ཁམས་ཕྲ་མོའི་ཡེ་ཤེས་གསུམ་པོ་རྟེན་དང་རྟེན་ཅན་རྒྱུ་#དང་མི་རྒྱུ་བ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་དུ་#ཤེས་པར་བྱའོ། ། གསང་བ་ནི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་བྲལ་བ་ཉིད་དོ། ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བརྟགས་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གནས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རླུང་དང་ལྡན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྐུའོ། ། མཆོག་ནི་རྣམ་པར་དག་པ་ཉིད་དོ། ། ཁ་དོག་སྣ་ལྔ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྔོན་དུ་བརྗོད་པའི་སྣའི་རྩེ་མོའི་སེར་པོ་ལ་སོགས་པའོ། ། རིན་ཆེན་ནི་རྡོ་རྗེ་ནོར་བུའི་ཐིག་ལེའོ། ། སྣའི་རྩེ་མོར་ནི་སྙིང་གའི་པདྨ་ལའོ། ། ཡུངས་ཀར་ནི་མི་ཤིགས་པའི་ཐིག་ལེའོ། ། #ཡེ་ཤེས་ལྔའི་ངོ་བོ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་མེ་ལོང་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ངོ་བོ་ཉིད་དོ། ། གོང་བུའི་གཟུགས་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་ཤིགས་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་སོ། ། འོད་ལྔ་ནི་#རླུང་རྣམས་མགྲིན་པ་དང་སྙིང་ག་དང་། ལྟེ་བ་དང་གསང་བའི་པདྨ་དང་། ལུས་ཐམས་ཅད་ཁྱབ་པར་གནས་པ་ལས་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པའོ། ། ཐུན་ཕྱེད་ནི་འཕོ་བ་རེ་རེའོ། ། གོ་རིམ་ནི་དེ་ལྟ་བུར་རྒྱུ་བའོ། ། གཡས་པ་ནས་ནི་འབྱུང་བའི་ཁམས། །

The generation stage is the application of the deity—either the Vajrasattva of the moving and non-moving or the imputed deity—upon a drop or a sign the size of a mustard seed at the tip of the nose or the tip of one’s own vajra. The "tip of the nose" refers to the opening at the tip of the nose. "Mustard seed" refers to the five winds; therein, the mind focuses on the three syllables of the moving and non-moving as the awareness of wisdom. Alternatively, "mustard seed" refers to the three wisdoms of the subtle elements; the "moving and non-moving" should be understood as the suchness of wisdom, the support and the supported. "Secret" is the state of being free from conceptual construction. "Imputed by wisdom" is by means of the utterly pure wisdom itself. The "abode of wisdom" is the wisdom body of consciousness conjoined with the winds. "Supreme" is the state of utter purity. "Five colors" refers to the yellow and so forth at the tip of the nose mentioned previously. "Jewel" is the drop at the vajra-gem. "At the tip of the nose" refers to the lotus of the heart. "Mustard seed" is the indestructible drop. "The essence of the five wisdoms" refers to the essence of the mirror-like wisdom and so forth. "In the form of a mass" means in the form of the indestructible. The "five lights" emerge and enter from the winds abiding pervasively throughout the throat, heart, navel, secret lotus, and the entire body. "Half a session" is each individual transition. "Sequence" is the manner of moving in that way. "From the right" refers to the emerging elements.

ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེའི་དཀྱིལ་འཁོར་མི་ཤིགས་པ་ལས་རབ་ཏུ་ལངས་ནས་གཡས་ངོས་ནས་བྱུང་#བ་དེ་ཉིད། ཡི་གེ་ཨོཾ་གྱིས་ནི་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ཡི་གེ་ཨཱཿས་#ནི་གནས་པར་བྱེད་པར་བསམ་མོ། ། དེ་དག་གི་སྟེང་དུ་གནས་པ་ནི་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་ལྡང་བའི་བདག་ཉིད་ཅན་དུ་རྣམ་པར་བརྟག་པར་བྱ་བ་སྟེ། དེ་ལྟ་བུར་ཐོག་མ་རྒྱུ་བ་ནས་ཐ་མ་རྫོགས་ཀྱི་བར་དུ་དམིགས་པ་ནི་སྣང་བ་མཐའ་ཡས་ཀྱི་#བཟླས་པའོ། ། དེ་ཁོ་ན་བཞིན་དུ་མི་ཤིགས་པ་ལས་ཆུའི་དཀྱིལ་འཁོར་བྱུང་བ་ལ་ཡི་གེ་ཨོཾ་བསྐྱོན་ཏེ་ཞུགས་པས། ཡི་གེ་ཨོཾ་ཡོངས་སུ་ཞུ་བས་ཡི་གེ་ཨཱཿ#ར་གྱུར་པ་ལ་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་ལྡང་བར་གནས་པ་ནི་རྡོ་རྗེ་མགོན་པོའི་བཟླས་པའོ། ། དེ་བཞིན་དུ་མི་ཤིགས་པ་ལས་ལངས་པའི་དབང་ཆེན་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་སྟེང་དུ་ཡི་གེ་གསུམ་པོ་སྤྲོ་བ་དང་བསྡུ་བས་བསྟིམ་པའི་བདག་ཉིད་ཅན་དུ་མཚོན་པ་ནི་རིན་པོ་ཆེའི་བཟླས་པའོ། ། དེ་བཞིན་དུ་མི་ཤིགས་པ་ལས་ལངས་པའི་རླུང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་འབྱུང་བ་དེའི་སྟེང་ཡི་གེ་ཨོཾ་བསྐྱོན་ཏེ་གཞུག་#པ་དང་། མཐར་ཨཱཿགནས་པ་དང་། ཡི་གེ་ཧཱུྃ་འཕྲོ་བ་ནི་དོན་ཡོད་པའི་བཟླས་པའོ། ། སྔགས་ཀྱི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་ནི་རྩ་བའི་རྒྱུད་ལས་གསུངས་པའི་ཨོཾ་ཨཱཿཧཱུྃ་ངོ་། ། དོན་རྟོགས་པའི་བཟླས་པ་ནི་རླུང་རྒྱུ་བ་རང་བཞིན་མེད་པའི་མི་ཤིགས་པ་#སེམས་ཀྱི་རྟོག་པ་ལ་བྱའོ། ། བཟང་པོ་ཞེས་པ་ནི་སྤྲོ་བའི་གཟུགས་ཀྱིས་སོ། ། དུས་གསུམ་སངས་རྒྱས་སུ་བརྟགས་#པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་གེ་གསུམ་པོའོ། ། སློང་མོ་ནི་ཡི་གེར་ཕྱེ་བ་སྟེ་#འདོན་པའོ། །

Regarding this: having arisen from the indestructible fire maṇḍala, that which emerges from the right side is the very thing. One should contemplate that the syllable OṂ causes it to enter, and the syllable ĀḤ causes it to abide. Above those, one should visualize the syllable HŪṂ as having the nature of arising. To focus in this manner from the initial movement until the final completion is the recitation of Amitābha. In the same way, when the water maṇḍala emerges from the indestructible [drop], the syllable OṂ is mounted and enters; through the complete melting of the syllable OṂ, it becomes the syllable ĀḤ, and the syllable HŪṂ abides as arising—this is the recitation of Vajrapāṇi. Likewise, when the great earth maṇḍala arises from the indestructible [drop], the three syllables are projected and withdrawn, dissolving into it; to represent this as having the nature of absorption is the recitation of Ratnasambhava. Similarly, when the wind maṇḍala emerges from the indestructible [drop], the syllable OṂ is mounted and enters, finally the syllable ĀḤ abides, and the syllable HŪṂ radiates—this is the recitation of Amoghasiddhi. The suchness of the mantra is the OṂ ĀḤ HŪṂ as taught in the Root Tantra. The recitation of realizing the meaning refers to the movement of the winds as the indestructible [drop], which is the conceptualization of the mind. "Excellent" refers to the form of the projection. "Imagined as the Buddhas of the three times" refers to the three syllables. "Begging" refers to the differentiation into syllables, which is the recitation.

དེ་ལྟ་བུ་ནི་སྔགས་པའི་བཟླས་པར་མི་འདོད་པས་མི་བྱེད་པ་ལའང་ཆགས་པར་མི་བྱའོ། ། དང་པོ་གཅིག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྡེ་ཚན་ཀུན་གྱི་ཐོག་མའི་ཨ་ཐུང་ངུའོ། ། དགུ་ནི་སྡེ་ཚན་དགུ་པོའོ། ། བཅུ་ཡིས་མ་བཅིངས་པ་ནི་སྡེ་ཚན་དགུ་ལས་མེད་དོ། ། དགུ་པོ་ཡང་དབྱངས་དང་གསལ་བྱེད་ཀྱི་སྡེ་ཚན་བརྒྱད་པོ་ལ། མ་ནིང་གི་སྡེ་ཚན་གྱིས་བསྣན་པས་གྲངས་དགུའོ། ། གྲངས་དགུ་པོ་དེའི་རྗེས་སུ་འཇུག་པ་ནི་ཨས་གྲངས་དགུ་ཆར་ལ་ཁྱབ་པར་འཇུག་པའོ། ། འབྱུང་པོའི་#མཐའ་ནི་མི་ཤིགས་པའི་ཡི་གེ་ཧའོ། ། ལྷག་མ་ནི་གསལ་ལོ། ། བཞི་ནི་ཡ་ར་ལ་ཝའོ། ། གསུམ་ནི་ཤ་ཥ་སའོ། ། ཐུང་ངུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་གེ་ཨ་ཐུང་ངུ་སྟེ། དེ་ནི་ངག་གོ་ཅོག་གི་ངོ་བོར་འགྱུར་རོ། ། དེ་ཉིད་གཅིག་དང་དུ་མ་དང་བྲལ་བའོ། ། ཡི་གེ་གང་ཞིག་རྗེས་བཤད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་གེ་ཁ་དང་ཚ་ལ་སོགས་པའོ། ། མངོན་པར་ཕྱོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་གེ་ཀ་དང་ཙ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། རྗོད་བྱེད་དེ་དག་ཀྱང་ཡི་གེ་གསུམ་གྱི་གཟུགས་སུ་བལྟའོ། ། དེས་ན་དེ་ནི་ཡོངས་སུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཞེས་པས་བསྟན་ཏོ། ། དེ་དག་ཀྱང་བློས་མི་ཤིགས་པར་སྦྱར་ཏེ། དེའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། སངས་རྒྱས་ནི་རྣམ་པར་སྣང་མཛད་ལ་སོགས་པའོ། ། དེ་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་ནི་ཡི་གེ་གསུམ་པོ་སྟེ་དེ་བརྗོད་ཅིང་རབ་ཏུ་བརྗོད་པའོ། ། དེ་ཉིད་ནང་གི་བཟླས་པ་རླུང་གི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་སྤྱིའི་རྣམ་པ་མི་ཤིགས་པ་སྟེ་ཆོས་ཀྱི་སྐུའི་རྒྱུའི་ཕྱིར་ན་སྤྲོ་ཞིང་བསྡུ་བ་ལ་སོགས་པ་#ཙམ་བྱའོ། ། སྦྱོར་བ་བཞི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དུས་ཚོད་བཞི་པོ་དེ་ཉིད་ལ་བརྗོད་པ་ཡིན་ཏེ།

Since such [recitation] is not intended as the mantra recitation of a practitioner of Secret Mantra, one should not be attached even to its non-performance. "The first one" refers to the short a at the beginning of all the consonant groups. "Nine" refers to the nine groups. "Not bound by ten" means there are no more than nine groups. Furthermore, those nine consist of the eight groups of vowels and consonants, to which the group of neutral letters is added, making nine in number. That which follows those nine numbers is the a that pervades all nine numbers. The "end of the elements" is the indestructible syllable ha. The remainder is clear. "Four" refers to ya, ra, la, va. "Three" refers to śa, ṣa, sa. "Short" refers to the short syllable a; it becomes the essence of all speech. That itself is free from being one or many. "The syllables which are explained subsequently" refers to kha, ca, and so forth. "Those which are directed toward" refers to ka, ca, and so forth; those expressive sounds should also be viewed as the forms of the three syllables. Therefore, this is indicated by the phrase "the form of total transformation." These too are joined by the intellect as being indestructible, for that is their very cause. "Buddhas" refers to Vairocana and the others. Their "bodies" are the three syllables, which are uttered and clearly articulated. That itself is the inner recitation, the indestructible general aspect of the reality of the winds; because it is the cause of the dharmakāya, one should perform only the emanation and absorption and so forth. "The four applications" refers to those very four times.

དུས་ཚོད་བཞི་པོ་ཐུན་མཚམས་བརྒྱད་དང་བཅས་པ་ལ་གོས་དཀར་མོ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོ་ལ་སྟོང་ཕྲག་ལྔ་ལྔ་དང་བཞི་བརྒྱ་བཞི་བརྒྱ་སྟེ། ཐུན་ཚོད་བཞི་པོར་དབུགས་དབྱུང་བ་བགྲངས་#པའོ། ། སོ་སོར་འབྱུང་བ་བསྲེས་པའི་གྲངས་ནི་གོ་སླའོ། ། ཡན་ལག་མ་ཉམས་པ་ནི་ཡི་གེ་#རང་བཞིན་གྱིས་མཚོན་པར་བྱས་པའོ། ། གྲངས་འབུམ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཆི་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་བཟླས་པ་ཙམ་ལ་བརྗོད་ཀྱི་གྲངས་ལ་མི་བྱའོ། ། དེ་ལྟ་བུའི་རྡོ་རྗེ་རྣལ་འབྱོར་པ་ནི་གླང་པོ་སྔོན་དུ་རྙེད་པ་དང་འདྲ་བ་ཡིན་ན་དེ་ཀོ་#གླང་པོ་ཆེའི་#རྗེས་ཇི་ག་ཚོལ། སྤྱན་དྲངས་ཏེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་གེ་ཨོཾ་མོ། ། མྱུར་བ་ཡི་ནི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡི་གེ་ཧཱུྃ་ངོ་། ། གཉི་ག་མིན་པས་ཞེས་བཞུགས་སུ་གསོལ་བ་ནི་ཡི་གེ་ཨཱའོ#། ། དེ་ནས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་འདོད་པའི་དབང་གིས་བསྒྱུར་#བའི་རྣལ་འབྱོར་གཞན་སྟོན་ཏེ་དེ་ལ་དང་པོའི་ཡི་གེ་ནི་སྡེ་#ཚན་རྣམས་ཀྱི་དང་པོ་ཨཱ་#སྟེ་ཡི་གེ་ཨོཾ་དང་གཅིག་ཏུ་སྦྱར་བས་འབྱིན་པར་བྱེད་དོ། ། བརྒྱད་པའི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་ཧཱུྃ་གིས་རྔུབ་པར་བྱེད་པར་སྟོན་#པ་སྟེ། རྣལ་འབྱོར་པས་#ཅི་དགར་བཟླས་པ་བྱེད་པ་#བསྟན་ཏོ། ། ཡའི་དོན་གྱི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་རླུང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་གང་ཞིག་བསད་#པ་དང་། བསྐྲད་པ་དང་། མེའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་ནི་དགུག་པ་ལ་སོགས་པ་བྱའོ། ། ཆུ་ལ་ཞི་བ་ལ་སོགས་པ་བྱའོ། ། དབང་ཆེན་ལ་རྒྱས་པ་ལ་སོགས་པ་བྱའོ། ། ཐུན་ནི་ཕྱེད་ཕྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་འཕོ་བ་རེ་རེ་དང་བསྲེས་པའི་རླུང་གཉིས་གཉིས་སོ། ། ཡེ་ཤེས་གསུམ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྣང་བ་ལ་སོགས་པའོ། །

Regarding the four periods of time together with the eight intervals: for each of the deities such as Pāṇḍaravāsinī and the others, there are five thousand and four hundred [breaths] each; this is the counting of the exhalations during the four periods. The number resulting from mixing the individual elements is easy to understand. "Unimpaired limbs" is symbolized by the nature of the syllables. The term "one hundred thousand" refers merely to the recitation of the nature of immortality and is not to be taken as a literal count. A vajra yogi of such a kind is like one who has already found the elephant; why then would he search for the elephant's tracks? "Inviting" refers to the syllable OṂ. "Swiftly" refers to the syllable HŪṂ. "Neither of the two" refers to the syllable Ā, which is the request to remain. Then, with the words "thereafter" and so forth, other yogas transformed by the power of desire are shown; therein, the first syllable is Ā, the first of the classes, which, when joined with the syllable OṂ, performs the exhaling. With the words "of the eighth" and so forth, it is shown that one inhales with HŪṂ, thereby demonstrating that the yogi performs the recitation as he pleases. With the words "for the sake of the meaning of YA" and so forth, it is shown that on the wind maṇḍala one should perform killing and expelling, while on the fire maṇḍala one should perform summoning and so forth. On water, one should perform pacifying and so forth. On the great earth, one should perform enriching and so forth. "Each half-period" refers to the two winds mixed with each individual transition. "The three wisdoms" refers to appearance and the others.

རྡོ་རྗེ་བཟླས་པའི་ལེའུ་དང་པོའི་འགྲེལ་པའོ། ། ། ། ཡེ་ཤེས་གསུམ་པོ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་གཉིས་པ་བརྗོད་དེ། དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་བཞི་པོས་ནི་སྟོང་པ་བཞི་ལ་ཕྱག་འཚལ་བར་བརྗོད་དེ། རང་གི་ངོ་བོའི་དབང་དུ་བྱས་ན་ནི་བསྟོད་པར་#བྱ་བ་དང་སྟོད་#པར་བྱེད་པ་མེད་པས། ཇི་ལྟར་ཆུ་ལ་ཆུ་བཞག་པ་#ཐིམ་པ་ཉིད་བཞིན་དུ་རང་གི་སེམས་ཉིད་སྣང་བ་ལ་སོགས་པའི་རིམ་པར་མཐོང་བ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བར་བརྗོད་དོ། ། ཡེ་ཤེས་དེ་རྣམས་ནི་བླ་མ་མཉེས་པར་བྱས་པ་ལས་ངེས་པར་འཐོབ་པ་ཡིན་ནོ། ། རྒྱུའི་རིམ་པ་རྣམ་དག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་རྒྱུ་ལ་འབྲས་བུར་འགྱུར་བའོ། ། སྣང་བ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཇི་སྐད་དུ་གསུངས་པའི་སྟོང་པ་རྣམས་དང་མིག་འཕྲུལ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་བརྗོད་དོ། ། ཉེར་ལེན་ནི་གཟུང་བར་བྱ་བའོ། ། ཚོར་བ་ནི་ཇི་སྐད་དུ་བརྗོད་པའི་རང་བཞིན་རྣམས་ཚོར་ཞིང་རིག་པ་ཙམ་མོ། ། ཡེ་ཤེས་དེ་ལ་སྐྱེ་བ་པོའི་དགོངས་པས་རབ་ཏུ་ཕྱེ་སྟེ་བརྗོད་པའོ#། ། གང་ཚེ་སྣང་བ་ལྡན་གྱུར་ཅེས་བྱ་བ་ནི་སྣང་བ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་ཅར་དང་ངོ་། ། གང་དང་གང་གནས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྣང་བ་གསུམ་གྱི་བདག་ཉིད་གཞན་དང་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་གང་ཡང་རུང་བ་རླུང་དང་ལྡན་ན་དེ་དང་དེའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། ། དེ་ལ་ཤེས་རབ་དང་ཐབས་ཀྱི་དངོས་པོར་རྣམ་པར་བརྟག་གོ། ། གཉི་གའི་ཡན་ལག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཐབས་དང་ཤེས་རབ་གཉིས་པོ་གཅིག་གི་དངོས་པོ་སྟེ་སྣང་བ་ཐོབ་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། ། བུད་མེད་སྒྱུ་མ་ནི་བུད་མེད་ཉིད་དེའི་ཐབས་ཡིན་པ་ལ་བྱའོ། ། དེ་ཡང་ནུ་མ་ལ་སོགས་པའི་དབྱིབས་ཀྱི་བདག་ཉིད་ཅན་དེ།

This is the commentary on the first chapter, the Vajra Recitation. In order to clarify the three wisdoms, the second [chapter] is spoken. Regarding that, the four prostrations are said to be prostrations to the four emptinesses. From the perspective of their own essence, there is neither an object of praise nor a praiser; therefore, just as water poured into water dissolves, the seeing of one's own mind itself in the sequence of the appearances and so forth is called "prostration." Those wisdoms are definitely obtained by pleasing the guru. The phrase "the pure sequence of causes" refers to the extraordinary cause becoming the result. The "appearances" and so forth are described as having the nature of the aforementioned emptinesses and illusions and the like. "Appropriation" is that which is to be grasped. "Feeling" is the mere sensing and cognizing of the natures as they have been described. That wisdom is expressed by distinguishing it through the intention of the progenitor. "When it possesses appearance" refers to all three, appearance and the rest. "Whatever and wherever it abides" means that when the three appearances, in their various individual entities, are joined with the winds, they become the nature of those respective [winds]. In that regard, they are analyzed as the entities of wisdom and method. "The limb of both" refers to the single entity of both method and wisdom, which is the wisdom of the attainment of appearance. "The illusion of a woman" refers to the woman herself as the method, characterized by the shape of her breasts and so forth.

དེ་ཉིད་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་ནོ། ། སྣང་བ་ལ་སོགས་པ་ཡེ་ཤེས་གསུམ་པོ་ནི་དེས་མཚོན་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པ་བསྟན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཡེ་ཤེས་གསུམ་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྨོས་པས་གོ་བར་བྱའོ། ། གཉིས་པར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདྲེས་པའོ། ། ཡེ་ཤེས་གཉིས་ནི་སྣང་བ་དང་སྣང་བ་མཆེད་པ་གཉིས་སོ། ། མཉམ་པར་སྦྱོར་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པས་ཤེས་རབ་ལ་མཉམ་པར་སྦྱོར་བའོ། ། གང་ཞིག་ཅེས་བྱ་བ་ནི་རྣལ་འབྱོར་པ་སྟེ། དེས་ཕྱི་རོལ་གྱི་རྡོ་རྗེ་དང་ཆུ་སྐྱེས་སུ་སྦྱོར་བའོ། ། ཀུན་རྫོབ་ཏུ་ཡང་མེད་པ་ཡིན་ན་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་ལ་གང་ཞིག་ཇི་ལྟར་ཡོད། དེ་བས་ན་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལས་ལན་ཅིག་ཙམ་ཞིག་མྱང་#བ་ཡིན་ནོ། ། དབྱེ་བ་ཇི་བཞིན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི། ཕྱིའི་ཤེས་#རབ་ལས་སྣང་བ་ལ་སོགས་པ་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ནི། རང་བཞིན་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་རུ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་དང་འདོད་ཆགས་དང་། ཆགས་བྲལ་དང་། ཆགས་པ་བར་མ་དོ་ལ་འཇུག་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་གནས་པ་འཐོབ་#པའོ། ། དེའི་ནང་གི་བདག་ཉིད་ནི་ཕྱིའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་འཐོབ་#པའི་རང་བཞིན་དེ་རྣམས་ཉིད་ལ་ཡང་ནས་ཡང་དུ་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པ་དེས་ན། རང་བཞིན་དེ་ཉིད་སླར་ཡང་ནི། ། ཞེས་བྱ་བས་བསྟན་ཏེ། ནམ་མཁའ་ལྟ་བུ་ལ་ལོངས་སྤྱོད་#པས་ནམ་མཁའ་ལྟ་བུའི་ལུས་ལས་#སྒྱུ་མ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་རྣམས་ཐོབ་པ་ན། ཆགས་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་རྣམས་ཤེས་རབ་དང་ལྡན་པས་ནང་གི་སྣང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་མེ་ལོང་ལྟ་བུའོ། ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་འཁོར་ལོ་སྟོན་པར་བྱེད་དོ། ། རྡོ་རྗེའི་མཚན་མ་ནི་རང་གི་སེམས་ཉི་མའི་གཟུགས་ཅན་ནོ།

That itself is particularly exalted. Because it is taught that the three wisdoms, such as appearance and so forth, are indicated by that, one should understand this by the mention of "the three wisdoms" and so on. "In the second" means the mixture. The two wisdoms are appearance and increase. "Equal union" means the union with insight in the manner already explained. "Whoever" refers to the yogi; by him, there is the union of the external vajra and lotus. If it does not exist even conventionally, how could it exist in suchness? Therefore, it is experienced only once from the external meditative union. By the phrase "according to the divisions" and so forth, the differentiation of appearance and so forth from the external insight is understood to be the cause of the natures, and one attains the abiding wisdom that enters into passion, dispassion, and intermediate passion. Its internal nature is that very nature attained through external insight which is to be indicated again and again; thus, it is taught by the phrase "that very nature once again." When, by enjoying that which is like space, one attains the signs of illusion and so forth from the space-like body, these qualities such as non-attachment and so forth, being endowed with insight, are the mirror-like wisdom of internal appearance and so forth. This demonstrates the maṇḍala wheel of the characteristics of wisdom. The vajra sign is one's own mind in the form of the sun.

། སོགས་པའི་སྒྲ་ནི་གསལ་བ་ལ་སོགས་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་ཏེ། སེམས་དང་སྣང་བ་དང་སེམས་ལས་བྱུང་བ་དང་སྣང་བ་མཆེད་པའོ། ། དེ་དག་མཉམ་པར་འདུས་པ་ནི་སྣང་བ་ཉེ་བར་ཐོབ་པའོ། ། ལྷའི་གཟུགས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོང་པ་དང་ཤིན་ཏུ་སྟོང་པ་དང་ཆེན་པོ་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གཟུགས་སོ། ། དེ་ཕྱག་རྒྱ་བཞི་དང་ལྡན་པར་འཕྲོ་བའི་བདག་ཉིད་ཅན་དུ་བྱེད་ན་ས་བཅུའི་དབང་ཕྱུག་ཏུ་རྣལ་འབྱོར་པ་སྐྱེའོ། ། ཕྱག་རྒྱ་བཞི་ནི་སྐུ་དང་གསུང་དང་ཐུགས་དང་ཡེ་ཤེས་སེམས་དཔའི་བདག་ཉིད་དོ། ། ཡེ་ཤེས་དག་ནི་ཡེ་ཤེས་གསུམ་པོ་འོད་གསལ་བའི་གནས་སུ་ཐིམ་པར་བྱས་པའི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་དོ། ། དེ་བས་འོད་གསལ་དག་པ་ལས། ། ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཡེ་ཤེས་གསུམ་པོ་མངོན་དུ་བྱས་ནས་གང་གི་ཚེ་འོད་གསལ་བ་ལ་དམིགས་ཏེ། འོད་གསལ་བ་ལ་#ཡང་ཡེ་ཤེས་གསུམ་པོ་བྱུང་ནས། རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་གནས་པ་དེའི་ཚེ་རྣལ་འབྱོར་པ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པར་དེ་ནས་འགྱུར། ། ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་འགྱུར་རོ། ། རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུ་ནི་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་ཡིད་བཞིན་གྱི་ནོར་བུ་ལྟར་སེམས་ཅན་གྱི་དོན་སྤྱོད་པར་བྱེད་པ་ལ་བྱའོ། ། དེ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྤྱོད་ན་མཚམས་མེད་པ་ལྔ་བྱེད་པའི་རྣལ་འབྱོར་པ་ཡང་སེམས་ཅན་གྱི་དོན་དུ་རྣལ་འབྱོར་པ་#བསྐྱེད་པ་དང་ལྡན་པར་སྤྱོད་ན་དེ་བཞིན་གཤེགས་པར་བྱེད་པར་འགྱུར་བ་ནི། མཚམས་མེད་ལྔ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཡིན་ནོ། ། ཆགས་མིན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྒྱུད་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་གིས་འོད་གསལ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་#མཚན་ཉིད་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། ། ཆོས་འབྱུང་མངོན་པར་བྱང་ཆུབ་པའི། །

The word "and so forth" refers to the maṇḍalas of clarity and the rest, which are mind, appearance, mental factors, and the increase of appearance. The equal gathering of these is the "near-attainment of appearance." The "form of the deity" is the form of emptiness, great emptiness, and the emptiness of the great. If one causes that to be of a nature that radiates while possessing the four seals, the yogi is born as a lord of the ten grounds. The four seals are the nature of the body, speech, mind, and the wisdom-being. The "wisdoms" are the suchness of the three wisdoms having been dissolved into the state of clear light. Regarding the phrase "therefore, from the pure clear light," it means that having manifested the three wisdoms, when one focuses on the clear light and the three wisdoms arise within the clear light itself, at that time the yogi abides in the vajra-like samādhi; as it is said, "then one becomes omniscient." "Vajra-like" refers to acting for the benefit of sentient beings like a wish-fulfilling jewel through the illusion-like samādhi. If one acts accordingly, even a yogi who has committed the five crimes of immediate retribution will become a Tathāgata if they act with the generation of the yogi for the sake of sentient beings; this is the meaning of the passage beginning with "the five crimes of immediate retribution." The words of the tantras beginning with "not attached" describe the characteristics of the wisdom of clear light. "The source of phenomena, the manifest awakening..." [is the source of phenomena, the manifest awakening...]

ཆགས་སོགས་རོལ་མོ་རྒྱ་ཆེན་པོ། ། ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱིའི་ཤེས་རབ་མ་#ལ་བྱའོ། ། ཆོས་དབྱིངས་མངོན་པར་བྱང་ཆུབ་ཅན། ། ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་དག་ལ་སྤྱོད། ། ཅེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་རྙེད་པའི་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཉེ་བར་ལོངས་སྤྱོད་པའོ། ། བླ་མེད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་ནང་གི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་སོ། ། ཨ་གཟོད་#ནས་དག་པའི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་ཡེ་ཤེས་ལ་བསླབ་དགོས་པའི་ངོ་བོ་བརྗོད་དོ། ། དེ་ལ་ཨ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐབས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་རང་བཞིན་ནམ། པདྨའི་གནས་སམ་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་བསྐུལ་བའོ། ། དེ་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་གདོད་ནས་དག་ན་མི་དགོས་སོ་ཞེས་ཕྱོགས་སྔ་མའོ། ། གང་ཞིག་དེ་ལྟར་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་སྣང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཀུན་དུ་བསྒོམ་དགོས་པར་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། འཕགས་པ་རྡོ་རྗེ་ནི་བླ་མ་སྟེ། དེ་རབ་ཏུ་མཉེས་པར་བྱས་པ་ལས་དེ་བླ་ན་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ས་བཅུ་པའོ། ། རྒྱུད་ཐོས་པ་ནི་དེའི་དྲིན་ནོ། ། བྱང་ཆུབ་ལམ་ནི་འོད་གསལ་མངོན་དུ་བྱའོ#། ། རིམ་པ་གཉིས་པའི་བཤད་པའོ། ། ། ། བདག་ལ་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པའི་རིམ་པ་ནི། བདག་ཉིད་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པ་སྟེ#། ཤེས་རབ་ཀྱིས་བདག་ལ་ཡེ་ཤེས་སྐྱེ་བར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། ། བསྐྱེད་པའི་རིམ་པས་གསང་བའི་དབང་བསྐུར་བའི་མཐར་ཐུག་པའི་དབང་བསྐུར་བ་ཐོབ་པར་བྱས་པའི་སློབ་མས་#བླ་མ་མཉེས་པར་བྱས་པ་དེས་ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་པ་ལ་མོས་པར་བྱས་ན། རང་བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་རྐྱེན་ལས་ས་བརྒྱད་པ་ཐོབ་ཅིང་། འགྲོ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའི་མཐར་ཐུག་པ་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། །

"The vast music of attachment and so forth" refers to the external wisdom consort (prajñā). "Awakened to the sphere of phenomena (dharmadhātu), one enjoys whatever is found" means to fully enjoy all desired objects as they are encountered. "Unsurpassed" refers to the internal wisdom. The phrase "pure from the very beginning" and so forth expresses the nature of what must be trained in regarding primordial wisdom (jñāna). In that context, "A" refers to the nature of method and wisdom, the locus of the lotus, or the impelling of primordial wisdom. The opponent's position is that if such things are pure from the beginning, there is no need [for further training]. The phrase "whichever it may be" and so forth teaches that one must meditate universally through the divisions of appearance and so forth. The "Noble Vajra" is the guru; by thoroughly pleasing him, one attains the unsurpassed primordial wisdom of the tenth ground. "Hearing the tantra" is his kindness. The "path to enlightenment" is the actualization of clear light. This is the explanation of the second stage. Regarding the stage of self-consecration (svādhiṣṭhāna-krama): it is the consecration of oneself, meaning that wisdom causes primordial wisdom to arise within oneself. A disciple who has received the empowerments up to the secret empowerment through the generation stage (utpattikrama) and has pleased the guru, if they then develop devotion to the conventional and the ultimate, will attain the eighth ground through the condition of self-consecration, and all beings will also see the ultimate state of a bodhisattva.

དེའི་རྒྱུ་ནི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པའི་རྒྱུ་ནི་འོད་གསལ་བ་ཡིན་ལ། ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པ་ཡང་འོད་གསལ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པ་ལ་བྱ་སྟེ། སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་#བཅིངས་པ་དང་གྲོལ་# བའི་རང་བཞིན་དེ་ལྟ་བུར་གནས་པར་བརྗོད་དོ། ། དེ་ཡང་འོད་གསལ་བའི་རྗེས་ལས་རིམ་པ་བཞིན་དུ་སྣང་བ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་གྱི་རང་བཞིན་ནོ། ། དེ་རྣམས་ལས་རླུང་ངོ་། ། དེ་བཞིན་དུ་མེ་དང་དེ་ནས་ཆུ་དང་དེ་བཞིན་དུ་ས་དང་། དེ་ནས་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། འདི་དག་བཅིངས་པའི་མཚན་ཉིད་དུ་གནས་པའོ། ། དེ་ལྟ་བུའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲུབ་ཐབས་ཀྱི་རིམ་པ་#སྦྱངས་ནས་འོད་གསལ་བར་རོ། ། འོད་གསལ་བ་ལས་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུར་ཟུང་དུ་འཇུག་པ་སྟེ་དེས་གྲོལ་བའི་རང་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ། ། འདིས་ནི་གྲོལ་བར་འདོད་པ་རྣམས་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་བདག་ལ་བྱིན་གྱིས་བརླབས་པའི་རྣལ་འབྱོར་བསྒོམ་པར་བྱའོ། ། དེ་ནས་དེ་ཉིད་འོད་གསལ་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སེམས་གང་གིས་ནི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྨོས་ཏེ། དེ་ནི་ནང་གི་བདག་ཉིད་མེ་ལོང་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ལ་སྒྱུ་མ་ལྟ་བུས་མི་ཕྱེད་པར་བལྟའོ། ། རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའི་ང་རྒྱལ་གྱིས་མཚོན་#པར་བྱས་ན་བསྒྲུབ་བྱ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བའོ། ། ཕྱག་རྒྱ་#ཞེས་བྱ་བ་ནི་དམ་ཚིག་ལ་སོགས་པའི་ཕྱག་རྒྱ་ཀུན་དང་། མྱུར་བ་ལ་སོགས་པ་རླུང་གི་རང་བཞིན་ནོ། ། ཉོན་མོངས་པ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའོ། ། ལས་ལམ་ནི་དགེ་བ་བཅུ་པོའོ། །

Regarding the phrase "its cause": the cause of the relative truth is the clear light, and the relative truth is also the cause of the clear light; thus, the nature of the bondage and liberation of sentient beings is said to abide in that manner. Furthermore, following the clear light, there are the natures of the three—appearance and so forth—in successive order. From those comes wind; likewise fire, then water, and then earth; and from those, the five aggregates and so forth. These abide as the characteristics of bondage. Having purified the stages of the sādhana of such aggregates and so forth, one enters the clear light. From the clear light, the illusory-like union is attained, which is taught to be the nature of liberation. Therefore, those who desire liberation should meditate on the yoga of self-consecration through the illusory-like samādhi. Then, in order to demonstrate that very [union] as the clear light, the passage beginning with "By whatever mind..." is stated. One should view these five aggregates—the internal nature of the mirror-like [wisdom] and so forth, and the external forms and so forth—as indivisible from the illusory-like. "Vajrasattva" means that if one is characterized by the pride of Vajrasattva, the goal to be accomplished will be achieved. "Mudrā" refers to all mudrās such as the samaya and so forth, as well as the nature of the winds such as the "swift" and so forth. "Afflictions" are attachment and so forth. "Paths of action" are the ten virtues.

ལུས་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་པར་འབྱུང་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། ཕྱིར་ལྡོག་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སླར་ཡང་འཁོར་བར་ལྡོག་པར་གྱུར་པ་ལ་བྱའོ། ། རང་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པའི་རིམ་པའི་བཤད་པའོ། ། ། ། ཐམས་ཅད་སྟོང་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་འོད་གསལ་བའོ། ། དེ་ཉིད་ནི། བཞི་པ་མངོན་པར་བྱང་ཆུབ་པ། ། ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། དང་པོའི་སངས་རྒྱས་རྒྱུའི་རྡོ་རྗེ་འཛིན་པའོ། ། ཚོགས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ནི་#རྡོ་རྗེ་སྤུན་གྲོགས་ལ་སོགས་པ་སྟེ། དེ་རྣམས་དང་བཅས་པས་བླ་མ་མཉེས་པར་བྱས་པའོ། ། སྣང་བ་དག་ནི་བསྐྱེད་པར་བྱ། ། ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟླ་བ་ཤར་བའི་དུས་ལ་བྱ་སྟེ། སྲོད་དང་པོར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། ཆོ་ག་ཡིས་#ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྔགས་ཀྱི་སྐུ་ལ་སོགས་པ་དང་རང་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པའི་རྣལ་འབྱོར་གྱིས་སོ། ། བྱང་ཆུབ་སེམས་ནི་ཁུ་བ་སྟེ་ཀུན་དུ་ཆགས་པས་ཕྱུང་བའོ། ། ཉིན་པར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཟི་མདངས་སོ། ། རྒྱུ་དང་མི་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་དང་སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ནོ། ། རིལ་པོ་ནི་གོང་བུ་སྟེ། མིག་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་པའི་ལུས་པོར་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཙམ་དེ་ཉིད་འོད་གསལ་བར་ལེན་པར་བྱེད་པ་ནི་རིལ་པོར་འཛིན་པའོ། ། རྒྱུ་བ་དང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་སུ་འདོད་པའི་ལུས་དང་། གཟུགས་ཀྱི་རྡུལ་ཕྲ་རབ་རྣམས་ལ་སྟེང་དང་འོག་གི་ཆས་ཕྱེ་ན། ཕྱི་དང་ནང་གི་དངོས་པོ་གང་ལ་#ཡང་མེད་པའི་རིམ་པས་དབུ་མར་གནས་པའི་སེམས་རང་བཞིན་གྱིས་འོད་གསལ་བ་ནི་རྗེས་སུ་གཞིག་པའོ། །

The body is characterized by dependent origination. "Having turned back" refers to having turned back from returning to saṃsāra. This is the explanation of the stage of self-consecration. "All-empty" refers to the natural luminosity. That itself is the "fourth manifest awakening," which is the Primordial Buddha, the Causal Vajradhara. The "gathering maṇḍala" refers to vajra brothers and so forth; together with them, the guru is pleased. "The appearances should be generated" refers to the time when the moon rises, meaning at the beginning of the evening. "By the ritual" means by the yoga of the mantra body and so forth, and by the yoga of self-consecration. "Bodhicitta" is the seminal fluid, which is emitted through passion. "Daytime" refers to the radiance. "Moving and non-moving" refers to the world of sentient beings and the world of the vessel. A "pill" is a mass; the mere emergence of the body as a collection of the eyes and so forth, which takes up that very [body] as luminosity, is "total grasping." "Moving" refers to the body asserted as conditioned or unconditioned, and the subtle particles of form. When these are divided into upper and lower parts, the mind that abides in the middle—naturally luminous and without any external or internal entity—is "subsequent dissolution."

དབུགས་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་དབུགས་ཀྱི་རླུང་མེ་ལོང་ལ་ཁ་ཆུའི་ཟིལ་པ་དྲོད་དང་རླངས་པར་བཅས་པ་ཐིམ་པར་འགྱུར་བ་ཡིན་གྱི། ཤིང་ལ་སོགས་པ་གཞན་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། དེ་བཞིན་དུ་ཡང་དག་པའི་མཐའ་ལ་རབ་ཏུ་འཇུག་པར་བྱེད་ཀྱི། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། གཟུགས་བཅས་འོད་ཟེར་དེ་དང་དེ། ། ཞེས་བྱ་བ་#ལ་སོགས་པ་ནི་ཞི་བ་ལ་སོགས་པའི་རླུང་གིས་འགྲོ་བ་རྣམས་ལ་ཞི་བ་ལ་སོགས་པའི་ལས་རྣམས་ལ་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། ། སྒྱུ་འཕྲུལ་དྲ་བ་ནི་རྣལ་འབྱོར་པས་འོད་གསལ་བ་ལས་རང་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པའི་རྣལ་འབྱོར་དུ་བྱ་བའོ། ། རིགས་ལྔ་ནི་སངས་རྒྱས་ལྔའི་རང་བཞིན་རླུང་ལྔ་པོ་རྣམས་ཏེ། ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པར་བརྟགས་པས་སོ། ། རིམ་པ་བཞི་པའི་བཤད་པའོ། ། ། ། མགོན་པོ་རྒྱུ་དང་འབྲས་བདག་ཉིད། ། ཅེས་བྱ་བ་ནི། རང་བྱིན་གྱིས་བརླབ་པའི་ངོ་བོ་དང་། འོད་གསལ་བའི་ངོ་བོའི་བདག་ཉིད་གཅིག་གི་ངོ་བོར་གནས་པའི་མགོན་པོའོ། ། དངོས་པོ་རྣམས་བཅས་ཀུན་རྟོག་དང་། ཞེས་བྱ་བ་ནི་ནང་གི་ཤེས་པས་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་རྣམས་#སུ་ཀུན་རྟོགས་#པའོ། ། དངོས་པོ་མེད་པར་རྟོག་པ་དག། ཅེས་བྱ་བ་ནི། ནང་གི་བདེ་བ་#ཕྱི་རོལ་གྱི་དངོས་པོས་སྟོང་པར་རྟོགས་#པའོ། ། ཡང་དག་པར་ན་དེ་ལྟ་བུ་གཉི་ག་ཡང་བརྟགས་པ་ཡིན་པས་ན། གཉི་གའི་རང་བཞིན་རོ་གཅིག་པར་འདུག་པ་#ནི་མ་བཅོས་ཤིང་མ་བརྟགས་པ་སྟེ་མཐར་ཐུག་པའོ། ། གཟུང་བ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའོ། ། འཛིན་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། ལྷག་མར་བཅས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་ཙམ་ལས་གཞན་སྟོང་པའོ། །

Regarding the phrase "of the breath": just as the wind of the breath, along with the droplets of saliva, heat, and vapor, dissolves into a mirror but not into other things such as wood; likewise, it enters into the bhūtakoṭi (the limit of reality) but not into form and so forth. The passage beginning with "those various rays of light together with form" refers to the performance of activities such as pacification for migratory beings by means of the winds of pacification and so forth. "The Net of Magical Illusion" refers to the yogi’s practice of the yoga of self-consecration from within the clear light. The "five families" are the five winds, which are the nature of the five buddhas, as they are conceptualized as the mahāmudrā and so forth. This is the explanation of the fourth stage. Regarding the phrase "the Protector, the nature of cause and result": it is the Protector who abides as a single essence, the identity of the nature of self-consecration and the nature of the clear light. "Together with the conceptualization of things" refers to the internal consciousness conceptualizing external forms. "Conceptualizing the absence of things" refers to the internal bliss realizing that it is empty of external entities. In reality, since both of these are merely conceptualized, their nature as a single taste—which is uncontrived and non-conceptual—is the ultimate. "The apprehended" refers to external forms and so forth. "The apprehender" refers to the eye-consciousness and so forth. "With remainder" refers to being empty of anything other than the mere five aggregates.

ལྷག་མ་མེད་པ་ནི་ཐམས་ཅད་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ། ། དེ་བཞིན་དུ་གང་ཟག་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པའོ། ། བདག་མེད་པ་ནི་བརྟགས་པས་བདེན་#པ་ཉིད་དོ། ། དྲན་དང་དྲན་མིན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་ཟུང་དུ་འཇུག་པ་མངོན་དུ་བྱས་པའི་ཕན་ཡོན་བརྗོད་དོ། ། བྱ་བ་དང་ནི་བྱེད་པ་དག། ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་ཡང་ཟུང་དུ་འཇུག་པའི་མཉམ་པ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། ། སྒྱུ་འཕྲུལ་དྲ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་ཚིག་རེ་རེས་ཟུང་དུ་འཇུག་པ་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ། ། སྒྲ་གང་སྐྱེ་མེད་ལ་སོགས་པ། ། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ། འདི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟུང་དུ་འཇུག་པ་འདི་སྟོན་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་སྐྱེ་བ་མེད་པ་དང་། འགག་པ་མེད་པ་དང་། ཡོད་པ་མ་ཡིན་པ་དང་། མེད་པ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། ། སོགས་པའི་སྒྲས་ནི་དེ་འབའ་ཞིག་སྟོན་པ་ཡིན་གྱི། དེ་ལས་གཞན་འགའ་#ཡང་སྟོན་པ་མ་ཡིན་པར་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ། ། སློབ་བཞིན་པའི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་ཟུང་དུ་འཇུག་པ་བསྒོམ་པའི་རྣལ་འབྱོར་པའི་སྤྱོད་པ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། སྦས་པའི་བརྟུལ་ཞུགས་ནི་ཐམས་ཅད་མཉམ་པའི་རང་བཞིན་དུ་གནས་པ་ལ་བྱའོ། ། རིམ་པ་ལྔ་པའི་དཀའ་བ་བཏུས་པའི་བཤད་པའོ། ། སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་འཕགས་པ་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱིས་མཛད་པའི་རིམ་པ་ལྔ་པའི་དཀའ་འགྲེལ། སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་བྷ་བྱ་ཀཱིརྟིས་མཛད་པ་རྫོགས་སོ། ། ། ། རྒྱ་གར་གྱི་མཁན་པོ་ཆེན་པོ་རྒྱལ་བ་མཆོག་གི་ཞལ་སྔ་ནས་དང་། བོད་ཀྱི་ལོ་ཙཱ་#བ་དགེ་སློང་ཤཱཀྱ་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ཞུས་ཤིང་བསྒྱུར་ཏེ་གཏན་ལ་ཕབ་པའོ། ། ། །

The "remainderless" is the nirvāṇa in which everything is emptiness. Likewise, the "person" refers to the five aggregates and so forth. "Selflessness" is the very truth established through analysis. By the words "mindfulness and non-mindfulness" and so forth, the benefits of actualizing the union are described. By the words "action and agent" and so forth, the equality of the union is further shown. By the words "the net of illusion" and so forth, each individual term demonstrates the union. Regarding the words "whatever sounds, non-arising," and so forth: "this" refers to the words that demonstrate this union, such as "non-arising," "non-ceasing," "not existent," and "not non-existent." By the word "and so forth," it is intended that only these are shown, and that nothing other than these is being taught. By the words "while training" and so forth, the conduct of the yogi who meditates on the union is explained. "Secret conduct" refers to abiding in the nature of the equality of all things. This is the explanation of the Difficult Points of the Five Stages. The Commentary on the Difficult Points of the Five Stages, composed by the great master Ārya Nāgārjuna, is completed by the great master Bhavyakīrti. It was requested, translated, and finalized by the great Indian abbot, the presence of the Supreme Victor, and the Tibetan translator, the monk Śākya Brtson-’grus.