Annotations to the “Summary of Empowerment”

༄༅༅། ། རྒྱ་གར་སྐད་དུ། ས་ཀོད་དེ་ཤ་ཊི་པྱ་ཎི། བོད་སྐད་དུ། དབང་མདོར་བསྟན་པའི་མདོར་བཤད། དཔལ་དུས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དྲི་མེད་སྟོང་པའི་རང་བཞིན་ཡུམ་དང་ནི། ། གཉིས་མེད་བདེ་བའི་རོ་ཡིས་གང་བའི་ སྐུ་ནི་ཁྱབ་བདག་སྟེ། ། རྒྱལ་བ་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་གང་ཞིག་གིས་བསྐྱེད་གྱུར་མངོན་སྐྱེད་པ། ། ལྷན་སྐྱེས་རྣལ་འབྱོར་རྣམ་དག་ཞི་བ་དེ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། ། དཔལ་ལྡན་བླ་མའི་ཞབས་པད་ལ། ། ཕྱག་བྱས་ནས་ནི་བདག་དྲན་ཕྱིར། ། དབང་མདོར་བསྟན་པའི་མདོར་བཤད་པ། ། དེ་ཡི་དྲིན་གྱིས་བྲི་བར་བྱ། ། འདིར་ངེས་པར་དཔལ་འབྲས་སྤུངས་ཀྱི་མཆོད་རྟེན་ཆེན་པོར། སྣ་ཚོགས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཐོས་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་རྣམས་ཀྱིས་གསོལ་བ་བཏབ་པར་གྱུར་པས། བཅོམ་ལྡན་འདས་དཔལ་ཤཱཀྱ་སེང་གེས་སྔགས་ཀྱི་ཐེག་པ་ཆེན་པོ་བསྟན་པར་གྱུར་ཏོ། ། དེར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ས་བཅུའི་དབང་ཕྱུག་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་ཕྱག་ན་རྡོ་རྗེའི་སྤྲུལ་པའི་སྐུ་རྒྱལ་པོ་ཟླ་བ་བཟང་པོས་མཆོག་གི་དང་པོའི་སངས་རྒྱས་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་གཉིས་པའི་རྒྱུད་ཆེན་པོ་གསོལ་བ་བཏབ་པར་གྱུར་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་སྐད་དུ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ ལུང་བསྟན་པ། ། བྱ་རྒོད་ཕུང་པོའི་རི་བོ་ཆེར། ། བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་བྱང་ཆུབ་གནས། ། ཤེས་རབ་ཕ་རོལ་ཕྱིན་ཚུལ་དུ། ། ངེས་པར་སྟོན་པའི་གནས་ཡིན་ནོ། ། འཇིག་རྟེན་ཁམས་སོགས་དག་པ་ཡིས། ། སངས་རྒྱས་དུས་གསུམ་འཇུག་རྣམས་ཀྱི། གསང་སྔགས་ ཚུལ་ཆེན་རབ་གསུངས་པའི། ། གནས་ནི་དཔལ་ལྡན་ཆོས་དབྱིངས་སོ། ། སེམས་ཅན་མཆོག་གི་བསམ་པ་ཡིས། །

In the language of India: Sekanirdeśapañjikā. In the language of Tibet: dBang mdor bstan pa’i mdo bshad (A Commentary on the Summary of Empowerment). Homage to the glorious Kālacakra! Homage to that which is the pervasive lord, the body filled with the flavor of non-dual bliss and the nature of stainless emptiness in all its aspects; to that which is the birth-giver, the body by which the Victorious Ones are generated; to that innate yoga, pure and peaceful, I pay homage. Having prostrated at the lotus feet of the glorious guru, for the sake of my own recollection, I shall write this commentary on the Sekanirdeśa through the kindness of his grace. Here, at the great Dhānyakaṭaka Stūpa, at the request of those seeking to hear the various tantras, the Blessed One, the glorious Lion of the Śākyas, taught the Great Vehicle of Mantra. There, the Blessed One was requested by King Sucandra—the emanation body of the great bodhisattva Vajrapāṇi, the lord of the ten bhūmis—to teach the great tantra of the Paramādibuddha in twelve thousand verses. As it was prophesied by the Blessed One: "On the great mountain of Vulture Peak, the site of great awakening, the place where the way of the Perfection of Insight is definitively taught; the place where the great way of Secret Mantra is excellently spoken by the Buddhas who enter the three times through the purification of the world-systems and so forth—that place is the glorious Dharmadhātu. For the sake of the supreme intention of sentient beings..."

བྱེ་བྲག་སྨྲ་དང་མདོ་སྡེ་པ། ། གཟུངས་དང་རྟོག་པ་སྟོན་པ་གང་། ། དེ་གནས་དུ་མར་རྒྱལ་བས་གསུངས། ། བྱ་རྒོད་ཕུང་པོར་བྱམས་པས་ཀྱང་། ། ཤེས་རབ་ཕ་རོལ་ཕྱིན་ཚུལ་དང་། ། སངས་རྒྱས་སྔགས་ཚུལ་དག་པ་ནི། ། དཔལ་ལྡན་འབྲས་སྤུངས་སུ་སྟོན་འགྱུར། ། ཞེས་པའི་གསུང་ལས་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དཔལ་འབྲས་སྤུངས་ཁོ་ནར་སྔགས་ཀྱི་ཚུལ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། གནས་གཞན་རྣམས་སུ་སླར་ ཡང་། རྒྱུད་ལ་མོས་པའི་སྐྱེ་བོ་གང་ཡིན་པ་དེའི་བསམ་པས་སྡུད་པར་བྱེད་པ་པོ་ས་བཅུའི་དབང་ཕྱུག་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གཞན་དུའམ། དེ་ཉིད་དུ་རྒྱུད་རྒྱས་པར་སྟོན་པར་མཛད་པ་ཡིན་ནོ། ། ཟླ་བ་བཟང་པོ་ཞེས་པ་ལ། ཟླ་བ་ཡང་འདི་ ཡིན་ལ་བཟང་པོ་ཡང་ཡིན་པ་ནི་ཟླ་བ་བཟང་པོ་སྟེ། སྤྱི་བོར་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་ཟླ་བ་དྲི་མ་མེད་པ་ཐོབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། དབང་བསྐུར་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ཆུ་ལ་སོགས་པ་བདུན་དང་། བུམ་པ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་དང་། བླ་ན་མེད་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ ཤེས་རབ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབང་བསྐུར་བ་སྟེ་བཞི་པའི་དོན་ཏོ། ། འཇིག་རྟེན་འདས་པའི་དངོས་གྲུབ་ཕྱིར། ། ཞེས་པ་ནི། དེ་ལ་འཇིག་རྟེན་པའི་དངོས་གྲུབ་ནི། བརྟགས་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་འཁོར་ལོ་བསྒོམས་པ་ལས་འོག་མིན་གྱི་སྲིད་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་བདག་པོ་ཉིད་ དོ། ། འདས་པའི་དངོས་གྲུབ་ནི། རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་དང་། དམིགས་པ་མེད་པའི་སྙིང་རྗེ་དབྱེར་མེད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་བསྒོམ་པ་ལས།

The Vaibhāṣikas and Sautrāntikas, and whatever teaches the dhāraṇīs and kalpas, the Victor taught in many locations. At Vulture Peak, Maitreya also taught the method of the Perfection of Insight and the pure method of the Buddha-mantras at the glorious Dhānyakaṭaka. According to these words, the Blessed One taught the method of mantra only at Dhānyakaṭaka. In other locations, however, the compilers—those great bodhisattvas, lords of the ten bhūmis, who gathered [the teachings] according to the inclinations of beings devoted to the tantras—taught the tantras extensively elsewhere or in that very place. Regarding the name Sucandra: he is "Sucandra" because he is both the Moon and Excellent, for he has attained the stainless moon of bodhicitta at the crown of his head. Regarding "empowerment" and so forth: there are the seven [empowerments] such as water, the three such as the vase, and the unsurpassed, which is the supramundane empowerment of the wisdom of great insight; this is the meaning of the fourth. "For the sake of supramundane accomplishment" means that mundane accomplishment is the state of mastery reaching the limit of existence in Akaniṣṭha through meditating on the conceptual maṇḍala-cakra. Supramundane accomplishment is the meditation on the samādhi of the indivisibility of non-conceptual emptiness endowed with the supreme of all aspects and non-referential compassion.

ས་དང་པོ་ནས་བརྩམས་ཏེ་ཇི་སྲིད་ས་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་རྡོ་རྗེ་འཆང་ཆེན་ པོའི་གོ་འཕང་ཐོབ་པའོ། ། མདོར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་མདོར་བསྡུས་པའོ། ། དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་འབྱོར་བའི་ཕྱིར་རམ། བདུད་བཞི་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་སོ། ། དབང་བསྐུར་དོན་ཞེས་པ་ལ། དབང་བསྐུར་ཡང་དེ་ཡིན་ལ་དོན་ཡང་དེ་ཡིན་པ་ནི་དབང་ བསྐུར་དོན་ཏེ། དེ་ལ་ཆུ་ལ་སོགས་པ་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ན་དབང་བསྐུར་བ་ཡིན་ལ་ལུས་ལ་སོགས་པ་དག་པར་བྱེད་པའི་དགོས་པའི་དོན་ཡིན་ནོ། ། རྩའི་ཀུན་སྤྱོད་ཅེས་པ་ནི། ལ་ལ་ནཱ་དང་ར་ས་ནཱ་དང་ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱི་དང་བཤང་བ་དང་གཅི་བ་དང་ཁུ་བ་འབབ་པའི་སྟེང་དང་འོག་གི་རྩ་ རྣམས་སུ་སྲོག་དང་ཐུར་སེལ་གྱི་རླུང་དག་ཀུན་དུ་སྤྱོད་པའོ། ། ཡང་ན་རྩ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་དུ་སྤྱོད་པ་སྟེ། གནས་ཇི་ལྟ་བ་རྣམ་པར་གཞག་པའོ། ། དེ་སྐད་དུ་འདི་ཉིད་འཆད་པར་འགྱུར་བ་གསུམ་པོ། རྩ་འདི་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་སྤྱོད་པ། ། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ། རྩོལ་བ་ཞེས་པ་ནི་རྩ་ འདི་རྣམས་ཉིད་དུ་རླུང་འཇུག་པ་འགོག་པ་སྟེ། ཡ་མ་འགོག་པ་ཞེས་པའི་བྱིངས་འདི་ལས་སྔོན་དུ་ཨཾ་དང་གྷ་ཉའོ། ། རྩོལ་བ་ནི་རྩོལ་བ་སྟེ། འགོག་པའོ། ། དེ་སྐད་དུ་ཡང་དང་པོའི་སངས་རྒྱས་ལས། ལམ་གཉིས་པོ་ནི་བསྒྱེལ་བ་ཡིས་ཀྱང་སྲོག་རྩོལ་དུ་ནི་འགྱུར་ཏེ་དབུ་ མར་སྲོག་ནི་ཞུགས་པའོ། ། ཞེས་སོ། ། ཉོན་ཅིག་ཅེས་པ་ནི། འཆད་པར་འགྱུར་བའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་བསྟན་པའི་གཞུང་གི་དོན་ཐམས་ཅད་དོ། ། རྒྱས་པར་བཤད་པའི་རྒྱུད་ཡིན་ན། ཅི་ལྟར་མདོར་བསྟན་པ་ཡིས་བཤད། །

Starting from the first bhūmi, one attains the state of the Great Vajradhara, the sovereign of the twelve bhūmis. It is summarized in order to provide a brief presentation. He is the Blessed One (Bhagavān) because he is endowed with qualities such as sovereignty, or because he has conquered the four Māras. Regarding the phrase "the meaning of initiation" (abhiṣekārtha): it is both the initiation and the meaning; it is called "initiation" because water and so forth are bestowed, and it is the purposeful meaning of purifying the body and so forth. Regarding "the conduct of the channels" (nāḍīcāra): it is the movement of the prāṇa and apāna winds within the upper and lower channels of the lalanā, rasanā, and avadhūtī, as well as those through which feces, urine, and semen flow. Alternatively, it is the conduct of the channels, which is their establishment according to their respective locations. As will be explained in this very text in three parts, beginning with: "The conduct of these channels..." Regarding "effort" (yatna): it is the stopping of the entry of the winds into these very channels. From the verbal root yam (to restrain), with the prefix aṅ and the suffix ghañ, the word yatna is formed, meaning "effort," which is "stopping." As it is said in the Ādibuddha: "By collapsing the two paths, it becomes prāṇāyāma; the prāṇa has entered the central channel." Regarding "listen": it refers to the entire meaning of the source text (śāstra) taught by the verses that are about to be explained. If this is an explanatory tantra (vyākhyātantra), how is it explained by means of a brief presentation?

ཅེས་གསུང་ཞེས་པའི་དོགས་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར། མདོར་ བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་དྲུག་པོ་དེ་རྣམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་སོ་སོར་རྒྱས་པར་བཤད་པར་བྱའོ། ། བསྡུས་པ་དང་རྒྱས་པའི་རྒྱུད་ཐམས་ཅད་ཉིད་ནི་མདོར་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་དྲུག་གིས་ཡོངས་སུ་དག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དུ་དང་པོར་མདོར་བསྟན་པ་ དང་རྒྱས་པར་བཤད་པ་དག་གི་རྣམ་གསུམ་པོ་ལ། མདོར་བསྟན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་གཞན་ཞེས་པ་ནི་རྒྱས་བཤད་ཆེན་པོའོ། ། ད་ནི་མདོར་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོར་སྦྱར་བ་ཉིད་གསུངས་པ། མདོར་བསྟན་ཉིད་ནི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་ པ་སྟེ། དེ་ལ། མདོར་བསྟན་ཉིད་ནི་རྒྱས་བཤད་པའི། ། རྒྱུད་ནི་ཡང་དག་བསྡུས་པར་ཞེས་པ་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྣལ་འབྱོར་དང་། རྣལ་འབྱོར་མའི་རྒྱུད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཡང་དག་པར་བྱུང་ནས་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྗོད་པ་ནི་ཡང་དག་ བསྡུས་པའོ། ། དེ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཏེ། མདོར་བསྟན་པ་དང་། རྒྱས་པར་བཤད་པའི་དབྱེ་བས་སོ། ། དེ་ལ་གང་རྩ་བའི་རྒྱུད་མཆོག་གི་དང་པོའི་སངས་རྒྱས་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་གཉིས་པ་ལས། བསྡུས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་དུས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་སུམ་ཅུ་ལྷག་པའི་སྟོང་ཕྲེང་བ་འཛིན་ པའི་བྲྀཏྟས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྟན་པ་ཡང་དག་པར་བརྗོད་པ་ནི། མདོར་བསྟན་ཡང་དག་བསྡུས་པའོ། ། རྩ་བའི་རྒྱུད་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་གཉིས་པ་ཡང་དག་པར་བརྗོད་པ་ནི། རྒྱས་བཤད་ཡང་དག་བསྡུས་པའོ། །

In order to dispel the doubt regarding the statement "thus it was said," the definitions of those six [topics], beginning with the brief exposition, shall be explained in detail. To ensure that it is understood that all tantras, both concise and extensive, are completely purified by the six parameters beginning with the brief exposition, the threefold division of the brief exposition and the detailed explanation is first presented. Regarding the phrase "brief exposition" and so forth: "the other" refers to the great detailed explanation. Now, the specific application of the brief exposition and the others is stated: "The brief exposition itself..." and so forth. In that regard, "The brief exposition itself is the tantra correctly summarized from the detailed explanation" means that after the Blessed One had perfectly emanated the Yoga and Yogini Tantras and so forth, the Bodhisattvas and others' verbalization of them constitutes the "correct summary." That [summary] is of two types, distinguished by the brief exposition and the detailed explanation. In that context, from the twelve-thousand-verse Paramādibuddha, the root tantra, the Kālacakra, the king of summarized tantras, consisting of more than three thousand verses in the Vṛtta meter, was taught by the Blessed One. The verbalization of this is the "correct summary of the brief exposition." The verbalization of the twelve-thousand-verse root tantra itself is the "correct summary of the detailed explanation."

དེ་བཞིན་དུ་འདུས་པ་དང་ཀྱེ་རྡོ་རྗེ་དང་སྡོམ་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ ལ་ཡང་བསྡུས་པ་དང་རྒྱས་པའི་རྒྱུད་བསྟན་པའི་དབྱེ་བ་ལས་མདོར་བསྟན་པ་དང་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཡང་དག་པར་བསྡུས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། རབ་ཏུ་མདོར་བསྟན་དང་རྒྱས་བཤད། ། ཅེས་པ་ལ། དང་ཡིག་གིས་རབ་ཏུའི་སྒྲས་ནི་རྒྱས་བཤད་ལ་ཡང་ངོ་། ། མདོར་ བསྟན་ཚེ་དང་རྒྱས་བཤད་པ། ། ཞེས་པ་ལ། དང་ཡིག་གིས་ཆེན་པོའི་སྒྲ་ནི་རྒྱས་བཤད་ལ་ཡང་ངོ་། ། མངོན་ཤེས་ཐོབ་རྣམས་ཀྱིས་ནི། ས་བཅུའི་དབང་ཕྱུག་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཁོ་ནས་ཏེ། དེ་ནི་ཞེས་པ་ནི། ཡང་དག་པར་བསྡུས་པའི་དཀའ་འགྲེལ་གཉིས་དང་། རྒྱས་ འགྲེལ་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མིན་ཉིད་ནི། ། ས་མ་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། ། ད་ནི་དེ་ལྟར་ཞེས་བྱ་བ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་རྒྱུད་ལ་འཇུག་པ་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་མཐའ་དྲུག་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྟན་དང་། རབ་ཏུ་མདོར་བསྟན་པ་ དང་། མདོར་བསྟན་ཆེན་པོ་དང་། རྒྱས་བཤད་དང་། རབ་ཏུ་རྒྱས་བཤད་དང་། རྒྱས་བཤད་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། ། རྡོ་རྗེའི་རྣལ་འབྱོར་རྣམ་པ་བཞི་ནི། སད་དང་རྨི་ལམ་དང་གཉིད་མཐུག་དང་བཞི་པའི་གནས་སྐབས་རྣམས་སྤངས་པ་དབྱིབས་དང་སྔགས་དང་ཆོས་དང་རྣམ་ པར་དག་པའི་རྣལ་འབྱོར་སྒྲིབ་པ་མེ་པའི་སྐུ་དང་གསུང་དང་ཐུགས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རང་བཞིན་སྤྲུལ་པ་དང་ལོངས་སྤྱོད་རྫོགས་པ་དང་ཆོས་དང་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་སྐུའི་རང་བཞིན་རྣམས་སོ། ། རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་པ་བཞི་ནི།

Likewise, in the Guhyasamāja, Hevajra, Saṃvara, and so forth, one should understand that the concise and extensive tantras are correctly summarized through the divisions of the brief presentation and the detailed explanation. Regarding the phrase "the very brief presentation and the detailed explanation," the word "and" (dang) implies that the term "very" (rab tu) also applies to the detailed explanation. Regarding the phrase "the brief presentation and the extensive explanation," the word "and" implies that the term "great" (chen po) also applies to the detailed explanation. "By those who have attained the superknowledges" refers exclusively to the bodhisattvas who are lords of the ten stages (bhūmi). "That" refers to the two commentaries on the correct summary and the two types of extensive commentaries. "Not by the learned" refers to those who have not attained the stages. Now, with the two verses beginning with "In that way," the entry into the tantra is taught. Therein, "by the six limits" refers to the brief presentation, the very brief presentation, the great brief presentation, the detailed explanation, the very detailed explanation, and the great detailed explanation. The four types of vajra yoga are the abandonment of the states of waking, dreaming, deep sleep, and the fourth state; they are the yoga of form, mantra, dharma, and total purity, which are the nature of the unobscured body, speech, mind, and wisdom, and the nature of the nirmāṇakāya, saṃbhogakāya, dharmakāya, and mahāsukhakāya. The four awakenings are:

སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་དང་རྣམ་པ་ལྔ་དང་རྣམ་པ་ཉི་ཤུ་དང་སྒྱུ་འཕྲུལ་དྲ་ བས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པའོ། ། ཕུང་ཁམས་སྐྱེ་མཆེད་རིགས་དྲུག་རྣམས། ། ཞེས་པ་ལ། རྣམ་པར་སྣང་མཛད་དང་འོད་དཔག་མེད་དང་རིན་ཆེན་འབྱུང་ལྡན་དང་དོན་ཡོད་གྲུབ་པ་དང་མི་བསྐྱོད་པ་དང་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་རྣམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལས། གཟུགས་དང་ འདུ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་དང་འདུ་བྱེད་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་ཡེ་ཤེས་ཏེ་ཕུང་པོ་དྲུག་དང་། སྤྱན་མ་དང་མཱ་མ་ཀཱི་དང་གོས་དཀར་མོ་དང་སྒྲོལ་མ་དང་རྡོ་རྗེ་དབྱིངས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་མ་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་མ་རྣམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལས། ས་དང་ཆུ་དང་མེ་དང་རླུང་དང་ནམ་མཁའ་དང་ཡེ་ ཤེས་ཏེ། ཁམས་དྲུག་དང་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་སྒྲས་ནི་དབང་པོ་དང་དབང་པོའི་ཡུལ་དང་ལས་ཀྱི་དབང་པོ་དང་ལས་ཀྱི་དབང་པོའི་བྱ་བ་རྣམས་བཟུང་སྟེ། དེ་ལ་སྒྲིབ་པ་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་སེལ་བ་དང་འཇིག་རྟེན་དབང་ཕྱུག་དང་སའི་སྙིང་པོ་དང་ནམ་མཁའི་སྙིང་པོ་དང་ཕྱག་ན་རྡོ་རྗེ་དང་ཀུན་དུ་བཟང་པོ་རྣམས་རྣམ་པར་དག་པ་ ལས། ལུས་དང་ལྕེ་དང་མིག་དང་སྣ་དང་རྣ་བ་དང་ཡིད་དེ་དབང་པོ་དྲུག་དང་། དྲི་རྡོ་རྗེ་མ་དང་གཟུགས་རྡོ་རྗེ་མ་དང་རོ་རྡོ་རྗེ་མ་དང་རེག་བྱ་རྡོ་རྗེ་མ་དང་ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་ཀྱི་རྡོ་རྗེ་མ་དང་སྒྲ་རྡོ་རྗེ་མ་རྣམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལས། དྲི་དང་གཟུགས་དང་རོ་དང་རེག་བྱ་དང་ཆོས་ཀྱི་དབྱིངས་དང་སྒྲ་སྟེ་ཡུལ་ དྲུག་དང་། གཤིན་རྗེ་མཐར་བྱེད་དང་ཤེས་རབ་མཐར་བྱེད་དང་པདྨ་མཐར་བྱེད་དང་བགེགས་མཐར་བྱེད་དང་གཙུག་ཏོར་དང་གནོད་མཛེས་རྣམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལས།

Awakening is attained in a single instant, in five aspects, in twenty aspects, and through the Net of Magical Illusion. Regarding the phrase "the aggregates, elements, sense bases, and the six families": from the purification of Vairocana, Amitābha, Ratnasambhava, Amoghasiddhi, Akṣobhya, and Vajrasattva, there arise the six aggregates: form, perception, feeling, formations, consciousness, and wisdom. From the purification of Locanā, Māmakī, Pāṇḍaravāsinī, Tārā, Vajradhātvīśvarī, and Prajñāpāramitā, there arise the six elements: earth, water, fire, wind, space, and wisdom. By the term "sense bases," the sense faculties, their objects, the action faculties, and the activities of the action faculties are included. From the purification of Sarvanīvaraṇaviṣkambhin, Lokeśvara, Kṣitigarbha, Ākāśagarbha, Vajrapāṇi, and Samantabhadra, there arise the six faculties: body, tongue, eye, nose, ear, and mind. From the purification of Gandhavajrā, Rūpavajrā, Rasavajrā, Sparśavajrā, Dharmadhātuvajrā, and Śabdavajrā, there arise the six objects: smell, form, taste, touch, the expanse of reality, and sound. From the purification of Yamāntaka, Prajñāntaka, Padmāntaka, Vighnāntaka, Uṣṇīṣa, and Sumbharāja, there arise...

བཤང་ལམ་དང་རྐང་པ་དང་ལག་པ་དང་ངག་དང་ཉེར་གནས་དང་མཆོག་གི་དབང་པོ་སྟེ་ལས་ཀྱི་དབང་པོ་དྲུག་དང་། རེངས་བྱེད་མ་དང་རྒྱལ་མ་དང་རྨུགས་བྱེད་མ་དང་ཤིན་ཏུ་བརྩོན་འགྲུས་མ་དང་ཤིན་ཏུ་སྔོན་མོ་དང་དྲག་སྤྱན་མ་སྟེ་ཁྲོ་བོའི་ལྷ་མོ་རྣམས་རྣམ་པར་དག་པ་ལས། བརྗོད་པ་དང་ལེན་པ་དང་འགྲོ་བ་དང་བཤང་བ་འཛག་པ་དང་ཁུ་བ་འཕོ་བ་དང་གཅི་བ་འཛག་པ་སྟེ་ལས་ཀྱི་དབང་པོའི་བྱ་བ་དྲུག་རྣམས་ སོ། ། ལེའུ་ལྔ་ནི། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་དང་ནང་དང་མངོན་པར་དབང་བསྐུར་བ་དང་སྒྲུབ་པའི་ཐབས་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལེའུ་རྣམས་སོ། ། མཐའ་དྲུག་ལ་སོགས་པ་འདི་རྣམས་ཀྱིས་དག་པ་དང་ལྡན་ཞིང་། ཀུན་རྫོབ་དང་དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་གཉིས་ཡོངས་སུ་དག་པ་འཇིག་རྟེན་དང་ འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཡེ་ཤེས་མ་ལུས་པ་རྟོགས་པར་བྱེད་པ། ཕྱོགས་གཉིས་སུ་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་བྲལ་ཞིང་ཐོག་མ་དང་ཐ་མ་མེད་པ་ནི་དང་པོའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྒྱུད་དོ། ། ཀཱ་ཡིག་ལས་ནི་བྱེད་པ་བཞི། ། ལ་ཡིག་ལས་ཀྱང་འདིར་ཐིམ་ཉིད། ། ཙ་ཡིག་ལས་ནི་གཡོ་བའི་ སེམས། ། ཀྲ་ཡིག་རིམ་པ་བཅིངས་ལས་སོ། ། ཞེས་བྱས་ནས། དུས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་མངོན་རྗོད་བྱེད་དོ། །

The six faculties of action are the anus, feet, hands, speech, the organ of proximity, and the supreme faculty. These are purified as the wrathful goddesses: Stambhinī, Jayā, Māninī, Atibalā, Atinīlā, and Raudrākṣī. From the purification of these arise the six activities of the faculties of action: speaking, grasping, walking, excreting feces, emitting semen, and emitting urine. The five chapters are: the World Realm, the Inner, the Empowerment, the Means of Achievement, and the Wisdom chapters. Endowed with purity through these six parameters and so forth, and possessing the complete realization of all mundane and supramundane wisdom—the two truths of the conventional and the ultimate, which are utterly pure and free from the clinging of the two extremes, and without beginning or end—this is the Ādibuddha Tantra. Regarding the etymology: "From the letter kā come the four functions; from the letter la comes dissolution here; from the letter ca comes the moving mind; and from the letter kra, the stages are bound." Having said this, the Kālacakra is thus expressed.

ཆུ་དང་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་དགེ་བསྙེན་ལ་སོགས་པའི་སྡོམ་པ་བྱིན་པའི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་ཤར་གྱི་སྒོའི་ཕྱི་རོལ་དུ་སོ་ཤིང་བྱིན་པའི་བར་མ་ཆད་པར་དེ་བཞིན་གཤེགས་ པ་ལྔའི་རིགས་ཀྱི་མཚན་མས་མཚན་པའི་རྒྱལ་བའི་བུམ་པའི་སྟེང་དུ་མེ་ཏོག་དོར་བའི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་བྱང་དང་ལྷོ་དང་ཤར་གྱི་སྒོ་རྣམས་སུ་རྒྱས་འགྲེལ་དཔལ་དྲི་མ་མེད་པའི་འོད་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆུ་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་དབང་བསྐུར་བ་ གཉིས་གཉིས་སོ། ། ནུབ་ཀྱི་སྒོར་ནི་རྗེས་སུ་གནང་བའི་མངོན་པར་དབང་བསྐུར་བའོ། ། གཞན་པ་ཞེས་པ་ནི། ལུས་ལ་སོགས་པའི་དག་པ་རྣམས་ལས་ཏེ། ཁམས་དང་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་དག་པ་གཞན་ནོ། ། རྡོ་རྗེ་དྲིལ་བུ་ནི། རྡོ་རྗེ་དྲིལ་བུའི་དབང་བསྐུར་བ་སྟེ། དེ་ལ་རྡོ་རྗེ་ ནི་མི་འགྱུར་བའི་ཡེ་ཤེས་ཆེན་པོ་རྣམ་པར་དག་པ་ཡིན་ལ། དྲིལ་བུ་ནི་རྒྱུན་མི་འཆད་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐད་རྣམ་པར་དག་པ་སྟེ། གཞོམ་དུ་མེད་པའི་སྒྲ་རྣམ་དག་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། ཉི་ཟླ་གཅིག་ཉིད་སྦྱོང་བར་བྱེད། ། ཅེས་པ་ནི། རྡོ་རྗེ་དང་དྲིལ་བུ་འདི་དག་ཉིད་འཁྱུད་པས་ཐབས་དེང་ ཤེས་རབ་དབྱེར་མེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར་བྱེད་པའི་དོན་ཏོ། ། འདི་རྣམས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། མངོན་པར་དབང་བསྐུར་བ་བདུན་པོ་ནི། རྡུལ་ཚོན་གྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཁོ་ནར་སྦྱིན་པར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། རས་བྲིས་ལ་སོགས་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་དུ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྒྱུད་ རྣམས་སུ་མ་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། བུམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མདོར་བསྟན་པའི་ཚིག་རྣམས་ནི།

Regarding the phrase "water and so forth," immediately after bestowing the vows of a layman (upāsaka) and so on, and without interruption until the tooth-stick is given outside the eastern gate of the maṇḍala, one casts a flower upon the vase of the Victor (jina) marked with the symbols of the five Tathāgata families. Immediately thereafter, the water and other empowerments are bestowed at the northern, southern, and eastern gates of the maṇḍala in the manner taught in the extensive commentary, the Śrī Vimalaprabhā. There are two of each. At the western gate, the empowerment of authorization (anujñā) is bestowed. As for the term "other," it refers to the purifications of the body and so forth; that is, the other purifications of the elements (dhātu), aggregates (skandha), and so on. Regarding the "vajra and bell," this is the empowerment of the vajra and bell. In this context, the vajra is the pure, unchanging great wisdom (jñāna), and the bell is the pure, uninterrupted speech of the Buddha; the meaning is the pure, indestructible sound. The phrase "purifying the sun and moon as one" means that by embracing these very vajra and bell, it demonstrates the inseparability of method and wisdom (prajñā). Regarding the phrase "these and so forth," the seven empowerments are to be bestowed only in a colored powder maṇḍala (rajas-maṇḍala), and not in a painted cloth maṇḍala (paṭa-maṇḍala) and so on, because the Blessed One did not teach them as such in the tantras. The phrases beginning with "the vase" and so on are the words of the brief exposition.

ཤེས་རབ་ནུ་མར་ཡན་ལག་ནི། ། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་བསྐུར་བ་གསུམ་སྦྱིན་པའི་བྱ་བ་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཡིན་ལ། སླར་ཡང་ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མདོར་བསྟན་པའི་ཚིག་ནི་ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་བཞི་བའི་དོན་ཤེས་རབ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མངོན་པར་དབང་བསྐུར་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ། ད་ནི་འབྲས་བུ་བཤད་པའི་དེ་མ་ཐག་ཏུ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་ སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ལམ་གསུངས་ཏེ། འདི་ཞེས་པ་ནི། སྤྲོས་པ་ཐམས་ཅད་དང་བྲལ་བའི་སྐུ་བཞི་པོ་གཅིག་ཏུ་འདྲེམ་པར་གྱུར་པ་བླ་ན་མེད་པའི་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་རང་བཞིན་གྱི་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའི་འོ། ། ཤེས་རབ་གཟུགས་བརྙན་ནི། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་བླ་ན་མེད་པའི་ ཤེས་རབ་ཀྱི་རང་བཞིན་ཤར་བའི་རྣམ་པ་ཟླ་བ་དང་ཟླ་བའི་འོད་བཞིན་དུ་དབྱེར་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། ། དུ་སོགས་ཞེས་པ་ནི། སྒྲོན་མའི་མཐར་ཐུག་པའི་མཚན་མ་བཞི་ནི་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་ལ་སྟེ། ཕུག་པར་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་རྣལ་འབྱོར་པས་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། ། གཞན་འབར་བ་ལ་སོགས་པ་ནས་ཐིག་ལེའི་མཐར་ཐུག་པ་མཚན་མ་དྲུག་ནི། བླ་གབ་མེད་པ་ལ་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། ། དེ་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་པའི་གཟུགས་བརྙན་ནི། རྣམ་པར་མི་རྟོག་ཅིང་རྨི་ལམ་གྱི་སྣང་བ་ལྟར་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། ། ད་ནི་མིག་དག་མ་ཕྱེ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་ སུ་བཅད་པས་སྣ་ཚོགས་གཟུགས་བརྙན་བསྒོམ་པའི་རིམ་པ་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་རྗེས་བརྟག་མིན་པ་ནི་ཐོག་མ་དང་དབུས་དང་མཐར་རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པའོ། །

The lines beginning with "The limbs at the breast of insight" (prajñā-stana) and so forth provide a detailed explanation of the activity of bestowing the three empowerments, such as the vase empowerment and others. Furthermore, the summary verses beginning with "Again..." and so forth provide a detailed explanation of the supramundane fourth empowerment, the wisdom of great insight (mahāprajñā-jñāna), through the lines beginning with "The great mudrā" (mahāmudrā). Now, immediately following the explanation of the result, the lines beginning with "This" (idam) and so forth teach the path that accomplishes that [result]. "This" refers to Vajrasattva, whose nature is unsurpassed great bliss, in which the four bodies (kāya) free from all conceptual elaborations are merged into one. "The reflection of insight" refers to the aspect of the arising nature of unsurpassed non-conceptual insight, which is inseparable like the moon and its light. Regarding "smoke and so forth": the four signs, culminating in the lamp, are seen by the yogi through non-conceptual, inconceivable wisdom within a cave. The other six signs, from the blazing and so forth up to the drop (bindu), are seen in an open space. Then, the reflection of all aspects is seen as non-conceptual, like the appearances in a dream. Now, the verse beginning with "Without opening the eyes" and so forth teaches the stages of meditating on the various reflections. In that context, "not to be examined" means not being conceptually analyzed in terms of beginning, middle, or end.

དངོས་མེད་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་རྣམ་པར་རྟོག་པར་སེམས་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་གཙུབས་པའི་མཚན་ ཉིད་ཀྱི་བསྒོམ་པ་དགག་པ་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་དངོས་མེད་ནི་རང་བཞིན་མེད་པ་སྟེ། དོན་དམ་པ་བསྒོམ་པ་ན་རྣམ་པར་རྟོག་པ་མཐའ་དག་གི་རྙོག་པས་མཚོན་དུ་མེད་པའི་གཟུགས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། འདི་ཉིད་གསུངས་པ། དངོས་པོ་དངོས་མེད་སེམས་ཀྱིས་མིན། ། གཟུགས་བརྙན་ མ་བརྟགས་མཐོང་ཕྱིར་རོ། ། ཞེས་པའོ། ། ཅི་ལྟར་ན་དེར་རྣལ་འབྱོར་པས་སྣ་ཚོགས་པའི་གཟུགས་བརྙན་མཐོང་བར་འགྱུར་ཞེ་ན། དེའི་ཕྱིར་དཔེ་གསུངས་པ། པྲ་ཕབ་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། མེ་ལོང་རལ་གྲི་མཐེ་བོང་སྒྲོལ་མ་ཟླ་བ་ཉི། ། ཆུ་དང་མིག་སྟེ་པྲ་འབེབས་འཇུག་པ་བརྒྱད་ དུ་བཤད། ། དེ་ལ་འདིར་མེ་ལོང་གསུངས་ཏེ། པྲ་འབེབས་པ་ན་སྒྲུབ་པ་པོས་བསམ་པ་མ་ཡིན་པའོ། ། དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་མེ་ལོང་ལ་གཞོན་ནུ་མས་འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་གྱི་རྐུན་པོ་ལ་སོགས་པའི་རྫས་རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པར་སྣང་བ་དེ་ཁོ་ན་བཞིན་དུ་རྣལ་ འབྱོར་པས་ཀྱང་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྡུལ་དང་བྲལ་བའི་ནམ་མཁའ་དྲི་མ་མེད་པ་ལ་རྣམ་པར་མི་རྟོག་སྣ་ཚོགས་པའི་གཟུགས་བརྙན་མཐོང་ངོ་། ། འདི་ཉིད་ལ་གཞན་དུ་ནི། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་ཅེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། གཟུགས་བརྙན་འདི་ ཉིད་ལ་དོན་དམ་པ་ཉིད་དུ་མངོན་པར་ཞེན་པ་དགག་པའི་ཕྱིར། འདི་ལས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དཔེ་གསུངས་ཏེ། འདི་ལས་ནི་པྲ་ཕབ་པ་ལས་སོ། །

With the verse beginning "Non-entity" (abhāva) and so forth, the author teaches the refutation of meditation characterized by the repeated churning of the mind with conceptualization. In this context, "non-entity" means the absence of intrinsic nature (svabhāva), because when meditating on the ultimate, it is the very form (rūpa) that cannot be characterized by the turbidity of any conceptualization whatsoever. As it is said: "Entity and non-entity are not by the mind, because the reflection is seen without analysis." If one asks, "How does the yogi see various reflections there?" the author provides an analogy: "Mirror divination" (prāveśa) and so forth. It is explained that there are eight modes of mirror divination: the mirror, the sword, the thumb, Tārā, the moon, the sun, water, and the eye. Here, the mirror is mentioned; in mirror divination, the practitioner does not engage in intentional thought. The intended meaning is this: just as a young maiden sees the substances of past, future, and present thieves and so forth in a mirror without conceptualizing them, in that very same way, the yogi sees various non-conceptual reflections in the stainless sky that is free from the dust of all conceptualization. This very thing is elsewhere called "emptiness endowed with the supreme of all aspects." In order to refute the reification of this very reflection as being the ultimate itself, the author provides further analogies with the words "From this" and so forth. "From this" means from the mirror divination.

དངོས་པོ་སྣང་བཞིན་པ་ཉིད་ན་སྒྱུ་མ་བཞིན་དུ་རང་བཞིན་གྱིས་མ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་དངོས་པོ་ནི་དངོས་པོ་ མེད་པའོ། ། ཅི་ལྟར་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་གཞན་གྱི་དོན་མཛད་པར་འགྱུར་ཞེས་བྱ་བའི་དོགས་པ་དགག་པའི་ཕྱིར། མེད་པའི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དཔེ་གསུངས་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཡིད་བཞིན་གྱི་ནོར་བུ་རྟོག་པས་ཀྱང་སྟོང་ལ་སེམས་ཅན་གྱི་ དོན་ཡང་བྱེད་པ་དེ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཐམས་ཅད་དང་ཡང་བྲལ་ལ། སྟོབས་བཅུ་དང་མི་འཇིགས་པ་ལ་སོགས་པ་མཐའ་ཡས་པའི་ཡོན་ཏན་བརྙེས་པ་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་ཡང་མཛད་དེ་མི་འགལ་ལོ། ། ད་ནི་པྲ་ཕབ་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཡེ་ཤེས་ ཀྱི་མི་སླུ་བ་ཉིད་གསུངས་ཏེ། འདིར་ཇི་ལྟར་གཞོན་ནུ་མས་མེ་ལོང་དུ་རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པར་རྐུན་པོ་ལ་སོགས་པ་མཐོང་བར་འགྱུར་རོ། ། དེ་ཁོ་ན་བཞིན་དུ་ཉི་ཚེ་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་རྐུན་པོ་ལ་སོགས་པ་དེ་རྣམས་གཞོན་ནུ་མས་སྨྲས་པའི་གནས་རྣམས་སུ་སོང་ནས་རྙེད་ པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། ། དེ་ལྟར་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་ཀྱི་རྣལ་འབྱོར་པས་ཀྱང་རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པར་ཁམས་གསུམ་པ་མཐོང་སྟེ་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་དོན་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། ། ཅི་ཡང་ཡུལ་གྱི་རྣམ་པས་དངོས་པོ་གང་སྣང་བར་འགྱུར་བ་དེ་ཅི་ཡོད་པའམ་མེད་པ་ལས་འགྱུར་ཞེས་བྱ་བའི་མངོན་ པར་ཞེན་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར། གལ་ཏེ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། གལ་ཏེ་རེ་ཞིག་དངོས་པོ་ཡོད་པ་མཐོང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ན། དེའི་ཚེ་མེ་ལོང་ལ་ཉེ་བའི་གཞོན་ནུ་མའི་གདོང་པ་ཡོད་བཞིན་པ་ཉིད་ཡིན་ན།

While things appear, they are like illusions because they are by nature unarisen; therefore, things are non-things. In order to refute the doubt as to how the Blessed One can act for the benefit of others through non-conceptual wisdom, examples are taught by the words "non-existent" and so forth. Just as a wish-fulfilling jewel is empty of conceptual thought yet performs the welfare of sentient beings, likewise the Blessed One is also free from all conceptualization, yet he acts for the benefit of all sentient beings by having attained infinite qualities such as the ten powers and the fearlessnesses; thus, there is no contradiction. Now, by the words "like a mirror divination" and so forth, the non-deceptiveness of wisdom is taught. Here, just as a young girl sees thieves and the like in a mirror without conceptualizing them, in that very same way, even limited sentient beings will find those thieves and so forth after going to the places described by the young girl. Likewise, the yogi of suchness also sees the three realms without conceptualizing them and acts for the benefit of sentient beings. Furthermore, in order to eliminate the clinging that asks whether any entity that appears in the form of an object exists or does not exist, the words "if" and so forth are taught. If, for a moment, an existing entity were to be seen, then at that time, the face of the young girl near the mirror would have to be actually present.

ཅི་ལྟར་ན་མཐོང་བར་མི་འགྱུར་བ་ཡིན། མེད་པས་ཀྱང་མཐོང་ བར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ཏེ། ཤིན་ཏུ་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་རི་བོང་གི་རྭ་ལ་སོགས་པ་སྣང་བ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། ཡོད་པ་དང་མེད་པ་ལ་སོགས་པར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་བྲལ་བ་སྒྱུ་མ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་མཐོང་ཞིང་དོན་གྱི་བྱ་བ་ཡང་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ བྱ་བ་འདི་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། ། ད་ནི་མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོས་མཐོང་བར་མངོན་པར་ཞེན་པ་དགག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། གཞན་གྱི་མིག་གིས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། གཞན་གྱི་མིག་དང་དཔྲལ་བ་ལ་སོགས་པར་ཡོད་པ་དག་གིས་མཐོང་བ་ཡིན་ལ། རང་གི་མིག་ གིས་ཀྱང་མཐོང་བ་མ་ཡིན་ཏེ། མིག་རས་ཀྱིས་བཀབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། རྨི་ལམ་གྱི་མིག་གིས་མཐོང་བ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་ཞེན་པའི་རྟོག་པ་དང་བྲལ་བ་དང་། དངོས་པོ་མཐོང་བ་མི་འགལ་ལོ། མཐོང་བ་ནི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་འདི་ཉིད་ཀྱི་ དཔེ་གསུངས་ཏེ། སོ་སོར་སྡུད་དང་བསམ་གཏན་དང་། ། སྲོག་རྩོལ་དེ་བཞིན་འཛིན་པ་དང་། ། རྗེས་སུ་དྲན་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན། ། རྣལ་འབྱོར་ཡན་ལག་དྲུག་ཏུ་འདོད། ། ཅེས་པའི་གསུང་ལས་ན། འདི་ཉིད་ཀྱི་ནི་སྒྲུབ་བྱེད་བྱ། ། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནས། གཞོན་ནུ་མ་ཡི་བུ་ཇི་ བཞིན། ། ཞེས་པའི་བར་གྱིས་རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་པའི་གཟུགས་བརྙན་མཐོང་བའི་ཕྱིར། དོན་གྱིས་གོ་བས་སོ་སོར་སྡུད་པ་དང་བསམ་གཏན་དུ་བཤད་པའི་ཡན་ལག་གཉིས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། ད་ནི་སྲོག་རྩོལ་དང་འཛིན་པར་བཤད་པའི་ཡན་ ལག་གཉིས་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ།

How is it that one does not see? It is not that one sees because of non-existence, for things with the characteristic of absolute non-existence, such as the horns of a rabbit, do not appear at all. Rather, it is said that one sees things such as illusions—which are free from the conceptualizations of clinging to existence, non-existence, and so forth—and they also perform their functional purpose. Now, in order to refute the clinging to seeing by means of the sense faculties such as the eyes, it is said: "By the eyes of another," and so forth. This means that one sees by means of the eyes and forehead of another, and not even by one's own eyes, because [one's own eyes] are covered by an eye-cloth. The intended meaning is this: just as one sees with the eyes of a dream, there is no contradiction in seeing an object while being free from the conceptualization of clinging. With the words "Seeing..." and so forth, the example for this very point is stated: "Withdrawal and meditative concentration, breath control and likewise retention, recollection and absorption—these are held to be the six branches of yoga." According to this statement, one should establish this very point. From the words "Just as the son of a young maiden..." up to "...just as [the son of a young maiden]," because one sees the reflection of all aspects that is free from conceptualization, the two branches explained as withdrawal and meditative concentration are taught by implication. Now, the two branches explained as breath control and retention are to be described.

གཟུགས་བརྙན་མཐོང་ནས་ཏེ། རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཟུགས་བརྙན་མཐོང་བ་ཡོད་ནའོ། ། སྲོག་རྩོལ་ནི། ཟླ་བ་དང་ཉི་མའི་ལམ་དུ་སྲོག་གི་རླུང་འཇུག་པ་བསྒྱེལ་ནས་དབུ་མ་སྒྲ་གཅན་ལ་རབ་ཏུ་འཇུག་པའོ། ། གང་གི་ཚེ་ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱི་ཁོ་ནའི་སྲོག་ལྟེ་བ་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་ལོ་རྣམས་སུ་རིམ་གྱིས་འགོག་པ་ནི་དེ་བཞིན་དུ་འཛིན་པར་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། རྩ་རྣམས་སུ་ནི། ལ་ལ་ནཱ་དང་ར་ས་ནཱ་དང་ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱི་དང་བཤང་བ་དང་གཅི་བ་དང་ཁུ་བ་འབབ་མ་རྣམས་སུའོ། ། འགོག་པའི་ཕྱིར་ནི་ སྒྲིབ་པ་མེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ལ་ལ་ནཱ་ལ་སོགས་པའི་རྩ་རྣམས་ཁོ་ནའི་རང་བཞིན་གྱི་ཁྱད་པར་ཟླ་བ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་གྲངས་ཇི་ལྟ་བར་ཁོང་དུ་ཆུད་པར་བྱའོ། ། རིགས་ནི། འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྟེ། སྐྱེ་བའི་གནས་ ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། མུན་ཅན་ནི་དབུ་མ་སྒྲ་གཅན་གྱི་རྩའོ། ། ད་ནི། ཟླ་བ་ཐབས་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱིས་ཤེས་རབ་དང་ཐབས་དག་གི་སྐུ་དང་གསུང་དང་ཐུགས་ཀྱི་རིགས་ཀྱི་དབྱེ་བས་དེ་རྣམས་ཉིད་རིགས་དྲུག་ཏུ་རྟོགས་པར་བྱའོ། ། དེ་ལ་ཐབས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། ཁུ་བའི་ཁམས་ཀྱིའོ། ། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། རྡུལ་གྱི་ཁམས་ཀྱིའོ། ། འཆི་ལྟས་ཞེས་པ་ནི། འཆད་པར་འགྱུར་བའི་འཆི་ལྟས་ཀྱི་མདོར་བསྟན་པའི་ཚིག་གོ། ། ཉི་མ་ནི་སྲོག་གི་ནུས་པའོ། ། དུས་སྦྱོར་འཆར་བའི་མངོན་མཚམས་སུ། ། ཞེས་པ་ནི། ལ་ལ་ནཱ་དང་ ར་ས་ནཱ་དག་གི་དབུས་སུ་མཉམ་པ་སྟེ།

"Having seen the reflection" means that there is the seeing of the reflection of all aspects that are not conceptually constructed. "Prāṇāyāma" is the collapsing of the entry of the vital wind into the paths of the moon and the sun, and its thorough entry into the central channel, Rāhu. When the vital wind is gradually blocked within the avadhūtī alone at the navel and the other cakras, that should be described as "dhāraṇā" (retention). "In the channels" refers to the lalanā, rasanā, avadhūtī, and the channels through which feces, urine, and semen flow. "For the sake of blocking" means for the sake of making them free of obscuration. The specific natures of the lalanā and other channels should be understood according to their respective numbers through the two verses beginning with "moon" and so forth. "Family" refers to the aggregates of perception and so forth, because they are the very source of birth. "The dark one" is the central channel, Rāhu. Now, through the three verses beginning with "moon is method," one should understand those very channels as the six families through the division of the body, speech, and mind of wisdom and method. In that context, "of method" refers to the semen element. "Of wisdom" refers to the blood element. "Omens of death" is a term summarizing the omens of death that will be explained later. "The sun" is the power of the vital wind. "At the junction of the rising of the lagna" means that it is equal in the middle of the lalanā and rasanā.

རྐང་པ་དང་བཅས་པའི་ལྔ་བཅུ་རྩ་དྲུག་གི་དབུགས་ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱི་གཅིག་པུ་རབ་ཏུ་འབབ་པའོ། ། འདི་རྣམས་ཉིན་དང་མཚན་མོར་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་རྐང་པས་དམན་པའི་བདུན་བརྒྱའི་དབུགས་སུ་འགྱུར་རོ། ། འདིས་ཞེས་པ་ནི། རྐང་པས་དམན་པའི་བདུན་བརྒྱའི་ དབུགས་ཀྱིས་སོ། ། ཕྱོགས་གསུམ་དང་བཅས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ལོ་བརྒྱའི་ཉིན་ཞག་གི་ཕུང་པོས། རྐང་པས་དམན་པའི་བདུན་བརྒྱའི་དབུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་བསྒྱུར་བ་ལ་དྲུག་བརྒྱ་ལྷག་པའི་སྟོང་ཕྲག་ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་གི་དབུགས་ཀྱི་ཆས་ཐོབ་པ་ནི་ཉིན་ཞག་སོ་སོའི་ཚད་དོ། ། ཕུང་པོ་དེ་ ལས་ཀྱང་དྲུག་ཅུ་ལྷག་པའི་སུམ་བརྒྱའི་ཆས་ཐོབ་པ་གསུངས་པའི་ལྷག་མའི་ཉིན་ཞག་དང་བཅས་པ་ནི་ཕྱོགས་གསུམ་དང་བཅས་པའི་ལོ་གསུམ་སྟེ་དབུ་མ་ལས་བྱུང་བའོ། ། འདིར་རྣམས་དང་བྲལ་བའི་ལོ་བརྒྱ་ནི་ལ་ལ་ནཱ་དང་ར་ས་ནཱ་དག་ལས་བྱུང་བའོ། ། སྟེང་དུ་གཡོན་གཡས་ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། ལྟེ་བ་ལས་སྟེང་དུ་གཡོན་པ་གང་ཡིན་པ་ནི་ཟླ་བ་སྟེ། ལ་ལ་ནཱ་དང་ཨི་ཊཱི་མིང་ཅན་ནོ། ། གཡས་པ་གང་ཡིན་པ་ནི་ཉི་མ་སྟེ། སེར་སྐྱའི་མིང་ཅན་ནོ། ། གཞན་ཞེས་པ་ནི་ར་ས་ནཱའི་མིང་ཡང་ངོ་། ། ད་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་དང་གསུམ་གྱིས་ཆུ་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་ཡོངས་སུ་དག་ པ་ནི་ལ་ལ་ནཱ་ལ་སོགས་པ་རྩ་རྣམས་ཀྱི་དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་རིགས་དག་པར་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། དེ་ལ་པདྨ་འཛིན་ལ་སོགས་པ་ནི་འོད་དཔག་མེད་ལ་སོགས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། དབུས་ཀྱི་རྩ་ཞེས་པ་ནི། འོག་གི་ཆར་བཤང་བ་འབབ་མའོ། ། གཡོན་ནི་རྡོ་རྗེའི་རྩ་བར་གཡོན་དུ་གནས་པའི་གཅི་བ་ འབབ་མའོ། །

The fifty-six breaths, including the quarter, flow solely through the avadhūtī. These, over the course of a day and night, become seven hundred breaths minus a quarter. Regarding the phrase "with three fortnights" and so forth: the mass of days in a hundred-year lifespan, when multiplied by the mass of seven hundred breaths minus a quarter, and then divided by the portion of twenty-one thousand six hundred breaths, yields the measure of each individual day. From that mass, the remainder obtained by dividing by three hundred and sixty, together with the aforementioned days, constitutes the three years and three fortnights that arise from the central channel. The hundred years devoid of these arise from the lalanā and rasanā. Regarding the phrase "above, left, and right" and so forth: that which is to the left above the navel is the Moon, known by the names lalanā and iḍā. That which is to the right is the Sun, known by the name piṅgalā. "The other" refers to the name rasanā. Now, with two and a half verses, the purification of the elements such as water is to be explained as the purification of the tathāgata families of the channels such as the lalanā. In that context, "Padmadhara" and so forth should be understood as Amitābha and the others. Regarding the "central channel": in the lower portion, it is the one through which feces flow. To the left is the "vajra channel," which is the one situated on the left through which urine flows.

གཡས་ནི་དེ་ཉིད་དུ་གཡས་སུ་གནས་པའི་ཁུ་བ་འབབ་མའོ། ། རྡོ་རྗེ་འཛིན་སྒྲ་གཉིས་པས་ནི། དྲུག་པ་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའོ། ། ལྟེ་བའི་སྟེང་དུ་གནས་པའི་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་དང་སྒྲ་གཅན་གྱི་རྩ་རྣམས་ཁོ་ན་བཤང་བ་ལ་སོགས་པ་འབབ་པའི་བྱ་བ་དང་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་ན། བཤང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྩ་ རྣམས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཟླ་བའི་ལམ་གྱིས་བཤང་བའི་རྩ། ། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ལྟེ་བའི་སྟེང་དུ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ནི། ཁུ་བ་འབབ་མའི་མཐར་ཐུག་པར་ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱིའི་མིང་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། ལྟེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་ སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་ནི། ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱི་ལས་ཁམས་ལྔའི་རང་བཞིན་གྱིས་འབྱུང་བ་དང་འཇུག་པ་དག་བསྡུ་བ་དང་སྤྲོ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། དེ་ཁོ་ན་བཞིན་དུ་ལྟེ་གསང་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་ནི། ལུས་དང་ངག་དང་སེམས་ཀྱི་ ཆོས་ཀྱིས་དུང་ཅན་མ་ལས་འབབ་པའི་རིམ་པ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། འདི་རྣམས་ནི་ཁུ་བ་འབབ་མའོ། ། ཤེས་རབ་ཐབས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ནི། ལ་ལ་ནཱ་ལ་སོགས་པ་རིགས་དྲུག་གི་རྩ་རྣམས་ཀྱི་གཞན་གྱི་རིགས་ལ་འཁྱུད་པ་ལས་ཤེས་རབ་དང་ཐབས་སུ་གསུངས་པ་ ཡིན་ནོ། ། རྡུལ་འབབ་ཕྱིར་དེ་གཏུམ་མོ་སྟེ། ། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། བུད་མེད་རྣམས་ཀྱི་དུང་ཅན་མ་དང་ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱི་དག་ནི་རྡུལ་འབབ་པའི་བདེ་བ་ལས་རེ་ཞིག་གཏུམ་མོ་དང་གཡུང་མོའི་མིང་དུ་འགྱུར་རོ། ། སྐྱེས་བུ་ལ་ཡང་རྡུལ་དང་ཡང་དག་པར་སྦྱོར་བ་ཁོ་ན་ལས་ལུས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ན།

The right [channel] is the one in which the semen flows, situated to the right in that very [center]. By the second [mention of] "Vajradhara" and "sound," the sixth is Vajrasattva. Because the channels of the moon, sun, and Rāhu situated above the navel are engaged in the activity of flowing with feces and so forth, it is said: "They become the channels of feces and so forth." This should be understood from the verse beginning, "The channel of feces by the path of the moon." By the verse beginning with "Above the navel," the name Avadhūtī is stated to extend as far as the channel of the semen. By the two verses beginning with "The navel," it is stated that from the Avadhūtī, the emergence and entry of the five elements occur by way of the nature of gathering and radiating. Likewise, by the two verses beginning with "The navel and the secret," the sequence of the flow from the Śaṅkhinī by way of the dharmas of body, speech, and mind is stated. These are the channels of the semen. By the verse beginning with "Wisdom and method," it is stated that the channels of the six families, such as the lalanā and so forth, are designated as wisdom and method through their embracing of one another's families. Regarding the phrase, "Because it flows with dust, it is Caṇḍālī," and so forth: for women, the Śaṅkhinī and the Avadhūtī receive the names Caṇḍālī and Ḍombī respectively from the bliss of the flow of dust (rajas). For men as well, because the body arises solely from the perfect union with dust, [the channels are so designated].

ཉེ་བར་བརྟགས་ པ་ལས་མིང་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ། ། གཡོན་དུ་རྟག་ཏུ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ནི། གཡོན་དང་གཡས་ཀྱི་སྣའི་བུ་ག་དག་ཏུ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་དང་། ས་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་དང་། འདི་དག་གི་དབུས་སུ་ ཨ་ཝ་དྷཱུ་ཏཱི་ལས་དྲུག་པ་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་ཡང་མཚོན་པར་བྱའོ། ། ལྟེ་བའི་པདྨའི་འདབ་མ་ལ། དཀྱིལ་འཁོར་དྲུག་ཅུ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། ཉིན་དང་མཚན་མོའི་དཀྱིལ་འཁོར་དྲུག་ཅུའི་དབྱུ་གུ་སྟེ། དཀྱིལ་འཁོར་ལྔ་ལྔ་རྣམས་ཀྱིས་མི་མཉམ་པ་དང་མཉམ་པའི་དབྱེ་བས་ལུག་ལ་ སོགས་པ་དང་གླང་ལ་སོགས་པའི་དུས་སྦྱོར་སོ་སོའི་སྲོག་འཕོ་བ་ལས་ལྟེ་བ་དང་སྣའི་བུ་ག་དག་ཏུ་མཉམ་པ་དང་འཕོ་བ་བཅུ་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་དགོངས་སོ། ། རྩ་བ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ནི་སྲོགས་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་འབབ་པའི་གནས་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་རྩ་བ་ནི་སྣ་ བུག་གཉིས་ཀའི་འོག་གི་ཆའོ། ། གཡོན་ནི་གཉིས་ཀའི་དབུས་ཀྱི་སྣ་རྒྱུད་ཀྱི་ཕྱོགས་སོ། ། དེ་བཞིན་དུ་ཕྱི་དང་སྟེང་དང་དབུས་ཀྱི་ཆ་རྣམས་ནི་གཡས་ལ་སོགས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ལུས་ལས་ཞེས་པ་ནི་ལྟེ་བའི་གནས་ལས་སོ། ། འདབ་མའི་དབུས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས། སྣ་བུག་ གཡོན་པར་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་དང་པོར་ཤར་བའི་སྲོག་འབབ་པའི་རིམ་པ་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། ཤར་ནི་སྟེང་དང་གཞན་ནི་འོག་གི་ཆའོ། ། ནམ་མཁའ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་ནམ་མཁའ་ལ་སོགས་པའི་ཁམས་ རྣམས་ལས་འབྱུང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར།

Through close examination, two names arise. By the verse beginning with "Always to the left," the differentiation of the aggregates such as consciousness and the maṇḍalas of the elements such as earth within the left and right nostrils is shown; furthermore, in the center of these, the sixth maṇḍala of wisdom from the avadhūtī should also be indicated. Regarding "the sixty maṇḍalas on the petals of the navel lotus" and so forth, this refers to the sixty danda-measures of the maṇḍalas of day and night. Through the five maṇḍalas each, by way of the unequal and equal divisions, the shifting of the vital breath (prāṇa) in each of the zodiacal signs (lagna) such as Aries and Taurus results in the twelve equal shifts at the navel and the nostrils—this is the intended meaning. By the words "the root" and so forth, the locations where the flow occurs by the nature of the vital breath and so on are taught. In that context, "the root" is the lower part of both nostrils. "The left" is the direction of the nasal channel between the two. Likewise, the outer, upper, and middle parts should be understood as the right and so forth. "From the body" means from the location of the navel. By the words "the center of the petals" and so forth, the sequence of the flow of the vital breath that first arises in the left nostril by the nature of consciousness and so on is to be described. "East" is the upper part, and "the other" is the lower part. Regarding "space" and so forth, because the aggregates such as consciousness arise from the elements such as space, [they are so designated].

ཉེ་བར་བརྟགས་ནས་ཐ་དད་པ་མེད་པར་རབ་ཏུ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། ས་ལ་སོགས་པ་འདི་རྣམས་ཉིད་སྣའི་བུ་ག་དག་ཏུ་སྔར་གསུངས་པ་ནི་གཡས་པ་ས་ལ་སོགས་པའོ། ། གཞན་ནི་སྣ་གཡས་པའི་བུག་པའི་འོག་གི་ཆའོ། ། འདིར་ས་ལ་སོགས་པ་དང་པོར་ཤར་ བའི་སྲོག་འབབ་པ་ནི་འདི་ཉིད་དུ་ཤར་ལ་སོགས་པ་སྟེ། ཉི་མ་འཆར་བ་ཤར་དུ་འགྱུར་ཞིང་རི་དང་མཉམ་པར་བགྲོད་པ་ཞེས་པའི་གསུང་ལས་སོ། ། སྣ་བུག་གཡོན་པར་ནམ་མཁའ་ལ་སྲོག་གི་རླུང་འཆར་བའི་ཕྱིར། ཅི་ལྟར་ནམ་མཁའ་ཤར་བ་ཉི་མ་ཡིན་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། དེ་བཞི་པོའི་ དབུས་སུ་བྱས་ནས་ཤར་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་རོ། ། འདི་ཉིད་དུ་ཡིན་གྱི། དེ་ལ་སྣའི་བུག་པར་ནི་སྟེང་ལ་ཤར་དུ་བརྗོད་དོ། ། འབྱུང་བ་ཞེས་པ་ནི་སྤྲོ་བའོ། ། ད་ནི་གཞན་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་བཞིས་ས་དང་རླུང་དག་དང་མེ་དང་ཆུ་དག་དང་ནམ་མཁའ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ ཁམས་དག་དང་། མཐེ་བོང་དང་མིང་མེད་ལ་སོགས་པས་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱག་རྒྱའི་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ཕན་ཚུན་ཐབས་དང་ཤེས་རབ་ཉིད་དུ་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་མཐེ་བོང་དང་མཛུབ་མོ་དང་གུང་མོ་དང་མིང་མེད་དང་མཐེའུ་ཆུང་རྣམས་ནི། ས་དང་ཆུ་དང་མེ་དང་རླུང་དང་ནམ་མཁའ་ཡོངས་ སུ་དག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཕྱག་རྒྱ་བཅིང་བ་ལས་ཤེས་རབ་དང་ཐབས་རྣམ་པར་དག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། མི་འགྱུར་ཞེས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁམས་སོ། ། དཀྱིལ་འཁོར་བཅུ་པོ་ཡང་དག་སྦྱོར། ། ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དག་གཅིག་པ་ཉིད་དོ། ། རྩེ་གཅིག་ནི་རྡོ་རྗེ་རྩེ་གཅིག་པའོ། ། གྲི་གུག་དང་ བཅས་ནི།

Having closely examined [them], they are shown to be without distinction. These very elements, such as earth and so forth, which were previously mentioned in relation to the nostrils, are the right [nostril] as earth and so forth. The other is the lower part of the right nostril. Here, the flow of the vital breath (prāṇa) that first arises as earth and so forth is the east and so forth; this is because of the statement: "The rising of the sun is the east, and it moves level with the mountains." Because the vital wind (prāṇavāyu) arises as space in the left nostril, one might ask: "How is space the east?" It is not so; rather, the convention of "east" and so forth is applied by taking those four as the center. In this very context, the upper part of the nostril is called the east. "Arising" (bhūta) means emanation. Now, by means of the four verses beginning with "The other," the earth, wind, fire, water, space, and wisdom elements, as well as the thumbs, ring fingers, and so forth, which satisfy [the senses], are explained as being mutually method and wisdom (prajñā) through the knowledge of the mudrās. In that regard, the thumb, index finger, middle finger, ring finger, and little finger are the complete purity of earth, water, fire, wind, and space. Therefore, through the binding of the mudrās, one should understand the purity of wisdom and method. "Unchanging" refers to the wisdom element. "The ten maṇḍalas in perfect union" means the oneness of the aggregates and the elements. "Single-pointed" refers to the single-pointed vajra. "Together with the curved knife" (kartṛkā)...

ཤེས་རབ་དང་བཅས་པའི་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའི་མཚན་མ་སྟེ། ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་རྡོ་རྗེ་གསུམ་པོ་གཅིག་ཏུ་འདྲེས་པར་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་དུ་རྟོགས་པར་བྱེད་པའོ། ། ད་ནི་སྲོག་རྩོལ་དང་འཛིན་པ་དག་གི་མཚན་ཉིད་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་ཉེ་བར་བསྡུ་བའི་དོན་དུ་ཟླ་བ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་ཀྱིས་སྲོག་རྩོལ་རྒྱས་པར་བསྟན་ལ། སྒྲ་གཅན་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་ཀྱིས་ནི་འཛིན་པ་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ། འདི་རྣམས་གྲོལ་ན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་ཀྱིས་ལྡོག་པའི་སྐྱོན་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། ད་ནི་སྔར་མདོར་ བསྟན་པའི་འཆི་ལྟས་གཡོན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་གཉིས་ཀ་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཉིད་དོ། ། ལྔ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་ཉི་མའི་འཆི་ལྟས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་གསུངས་སོ། ། འདིར་དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ། སེམས་ཅན་རྣམས་ ཀྱི་ཁམས་མི་མཉམ་པ་ཉིད་ལས། གཡས་ཀྱི་སྣའི་བུག་པར་མཉམ་པའི་དུས་སྦྱོར་གྱི་གནས་ལ་གང་གི་ཚེ་ཉིན་མཚན་ལྔར་རྣམ་པར་བར་མ་ཆད་དུ་རླུང་འབབ་པ་དེའི་ཚེ་འཆི་ལྟས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ཏེ་ལོ་གསུམ་དུ་འཚོ་བ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། ། དེ་ནས་ཉིན་ཞག་སུམ་ཅུ་ལྷག་པའི་ཉིན་ཞག་བརྒྱ་ ཕྲག་གསུམ་དུ་ལྟེ་བའི་གནས་ཀྱི་ཁྱིམ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་བདག་ཉིད་ཀྱི་འདབ་མ་བཅུ་གཉིས་རྣམས་སུ་དཀྱིལ་འཁོར་བཅུ་ཡང་དག་པར་རྒྱུ་བ་ལ་སོགས་པ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པས། ལོ་གསུམ་ལས་དམན་པར་བྱས་ནས་ཕྱི་ནས་ཉིན་ཞག་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔ་ལྷག་པའི་ལོ་གཉིས་བཟུང་སྟེ། འདབ་མ་ གཉིས་པ་ལ་རླུང་ཡང་དག་པར་རྒྱུའོ། །

This is the sign of Vajrasattva together with insight, which brings about the realization of the nature of the aggregates, the elements, and the three vajras as having become one in a single fusion. Now, for the purpose of summarizing by way of explaining the characteristics of prāṇāyāma and dhāraṇā, the half-verse beginning with "the moon" and so forth extensively teaches prāṇāyāma, while the half-verse beginning with "Rāhu" and so forth explains dhāraṇā. The half-verse beginning with "when these are liberated" and so forth speaks of the faults of reversal. Now, the signs of death previously taught in brief are both explained extensively by the verse beginning with "the left" and so forth. The two verses beginning with "five" and so forth teach the characteristics of the signs of death of the sun. The intended meaning here is as follows: due to the imbalance of the elements of sentient beings, when the wind flows uninterruptedly for five days and nights in the right nostril at the position of the equalizing lagna, the signs of death have arisen, which indicates a lifespan of three years. Then, for three hundred and thirty days, as the ten maṇḍalas flow appropriately through the twelve petals that constitute the twelve houses of the navel center, the lifespan is reduced by three years, and subsequently, for two years and twenty-five days, the wind flows correctly through the second petal.

དེ་ནས་འདབ་མ་དེ་ཉིད་ལ་གཡས་ཀྱི་སྣའི་བུག་པར་ཉིན་མཚན་བཅུར་རྣམ་པར་མ་ཆད་པར་འབབ་སྟེ། དེ་ནས་ཉིན་ཞག་སུམ་ཅུ་རྩ་ལྔ་ལྷག་པའི་བརྒྱ་ཕྲག་གསུམ་དུ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པས་དམན་པར་བྱས་ནས་ཉིན་ཞག་བཅུ་དང་བཅས་པའི་ཟླ་ བས་ལྷག་པའི་ལོ་གཅིག་བཟུང་སྟེ། འདབ་མ་གསུམ་པ་ལ་ཡང་དག་པར་རྒྱུའོ། ། འདབ་མ་འདི་ལ་ཉིན་མཚན་བཅོ་ལྔ་འཆི་ལྟས་འབབ་སྟེ། དེ་ནས་ཉིན་ཞག་ལྔ་བཅུ་རྩ་ལྔ་ལྷག་པའི་ཉིན་ཞག་བརྒྱར་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པས་དམན་པར་བྱས་ནས་ཉིན་ཞག་ཉི་ཤུ་ལྷག་པའི་ཟླ་བ་ བདུན་བཟུང་སྟེ། འདབ་མ་བཞི་པ་ལ་ཡང་དག་པར་རྒྱུའོ། ། ཉིན་ཞག་ཉི་ཤུར་འཆི་ལྟས་འབབ་སྟེ། དེ་ནས་ཉིན་ཞག་གཉིས་ལྷག་པའི་ཟླ་བ་གཉིས་སུ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པས་དམན་པར་བྱས་ནས་ཉིན་ཞག་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་ལྷག་པའི་ཟླ་བ་བཞི་གཟུང་སྟེ། འདབ་མ་ལྔ་པ་ལ་ཡང་དག་པར་ རྒྱུའོ། ། ཉིན་ཞག་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔར་འཆི་ལྟས་འབབ་སྟེ། དེ་ནས་ཉིན་ཞག་གཉིས་ལྷག་པའི་ཟླ་བ་གཅིག་ཏུ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པས་དམན་པར་བྱས་ནས་ཉིན་ཞག་ལྷག་པའི་ཟླ་བ་གསུམ་གཟུང་སྟེ། འདབ་མ་དྲུག་པ་ལ་ཡང་དག་པར་རྒྱུའོ། ། ཉིན་ཞག་ཉི་ཤུ་རྩ་དྲུག་ཏུ་འཆི་ལྟས་འབབ་སྟེ། དེ་ནས་ཉིན་ ཞག་གཉིས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པས་དམན་པར་བྱས་ནས་ཉིན་ཞག་གསུམ་ལྷག་པའི་ཟླ་བ་གཉིས་གཟུང་སྟེ། འདབ་མ་བདུན་པ་ལ་ཡང་དག་པར་རྒྱུའོ། ། འདི་ལ་ཉིན་ཞག་ཉི་ཤུ་རྩ་བདུན་དུ་འཆི་ལྟས་འབབ་པའོ། ། དེ་ནས་འདབ་མ་བརྒྱད་པ་དང་དགུ་པ་དང་བཅུ་པ་དང་བཅུ་གཅིག་པ་རྣམས་ སུ་ཉིན་ཞག་བཅོ་ལྔ་དང་བཅུ་དང་ལྔ་དང་གསུམ་དུ་འཆི་ལྟས་མེད་པར་འབབ་སྟེ།

Then, on that very petal, it flows uninterruptedly through the right nostril for ten days and nights. Thereafter, having subtracted the flow as appropriate over three hundred and thirty-five days, one month and ten days are taken, and it correctly moves to the third petal. On this petal, the signs of death flow for fifteen days and nights; thereafter, having subtracted the flow as appropriate over one hundred and fifty-five days, seven months and twenty days are taken, and it correctly moves to the fourth petal. The signs of death flow for twenty days and nights; thereafter, having subtracted the flow as appropriate over two months and two days, four months and twenty-eight days are taken, and it correctly moves to the fifth petal. The signs of death flow for twenty-five days and nights; thereafter, having subtracted the flow as appropriate over one month and two days, three months and [extra] days are taken, and it correctly moves to the sixth petal. The signs of death flow for twenty-six days and nights; thereafter, having subtracted the flow as appropriate over two days, two months and three days are taken, and it correctly moves to the seventh petal. On this [seventh petal], the signs of death flow for twenty-seven days and nights. Then, on the eighth, ninth, tenth, and eleventh petals, the signs of death flow without interruption for fifteen, ten, five, and three days and nights respectively.

བདུན་པ་ལ་སོགས་པ་འདབ་མ་ལྔ་འདོར་བ་ན། ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པ་ནི་མེད་དོ། ། དེ་ནས་འདབ་མ་བཅུ་གཉིས་པ་ལ་གཡོན་གྱི་སྣའི་བུག་པར་ཉིན་ཞག་གཉིས་འབབ་པོ། ། ཉིན་ཞག་གཅིག་གི་ཟེའུ་འབྲུ་ལའོ། ། གང་ ཡང་འཆི་ལྟས་ཀྱིས་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ལོ་གསུམ་གྱི་ཉིན་ཞག་ཚོགས་བརྒྱད་ཅུ་ལྷག་པའི་སྟོང་ཕྲག་ལ་ཉིན་ཞག་སུམ་ཅུ་རྩ་ལྔ་པའི་བརྒྱ་ཕྲག་གསུམ་ལ་སོགས་པ་འདབ་མ་སོ་སོ་འདོར་བའི་རིམ་པ་ལས། དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་འདབ་མ་དྲུག་པོ་རྣམས་ལ་འཆི་ལྟས་ཀྱི་ཉིན་ཞག་ལྔ་ལ་སོགས་པ་ནི་ དང་པོ་ཁོ་ནར་འབར་བ་ཡིན་ནོ། ། ཕྱི་ནས་ཉིན་ཞག་འདི་རྣམས་ཀྱི་འབབ་པ་གཞན་དུ་གསུངས་ཏེ། ཉིན་ཞག་སུམ་ཅུ་ལྷག་པའི་བརྒྱ་ཕྲག་གསུམ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། དེ་སྐད་དུ་ཡང་དཔལ་དང་པོའི་སངས་རྒྱས་སུ། འཆི་ལྟས་ཀྱི་ཉིན་ཞག་དང་ བཅས་པའི་འདབ་མ་སོ་སོ་ལ་ཆོས་ཉིན་ཞག་འདོར་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ། ཉི་མའི་ལོ་གསུམ་དག་ལས་དང་པོར་ཉིན་ཞག་ཚོགས་ནི་མདའ་དང་མེ་དང་འཇིག་རྟེན་འདོར་བར་བྱེད། ། དེ་ལས་རྒྱུ་བ་དང་བཅས་ངེས་པར་མདའ་དུས་རྩེ་མོ་ཅན་དང་མཁའ་རི་ཟླ་བ་གསུམ་པ་ལའོ། ། མིག་དང་ཀླུ་དང་རི་དང་མདའ་སྟེ་ནོར་དང་ལག་པ་བཞིན་དུ་འབབ་པ་ལ་ནི་རྒྱུ་བ་ཡང་། ། དེ་ལས་ཚེས་ལ་སོགས་པའི་ཉིན་ཞག་ཚོགས་རྣམས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ནི་གང་ཞིག་ཟེའུ་འབྲུ་ཇི་སྲིད་ཉིད། ། ཅེས་པའོ། ། གང་ཡང་གསུམ་གཉིས་གཅིག་ལ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གང་གསུངས་པའི་ཚེའི་ལོ་དང་ ཟླ་བ་ལ་སོགས་པ་དེ་ནི་རིགས་པའི་ཚད་ཡིན་ནོ། །

When the five petals beginning with the seventh are discarded, there is no flow according to the [usual] pattern. Then, for two days and nights, the flow occurs in the left nostril at the twelfth petal. For one day and night, it is at the pericarp. Furthermore, regarding the sequence of discarding each petal over the three years indicated by the signs of death—consisting of three hundred and eighty-one days and nights, and so forth, up to three hundred and thirty-five days and nights—the five days and nights of the signs of death and so forth first blaze forth in the six petals beginning with the first. Subsequently, the flow of these days and nights is taught differently; one should understand that they flow according to the appropriate pattern over the three hundred and thirty days and nights, and so forth. As it is said in the Śrī Paramādibuddha: Regarding the explanation of the discarding of the dharma-days on each petal together with the days of the signs of death, there is this verse: "From the three years of the sun, first the collection of days and nights is discarded: five, three, and seven. Then, with the movement, it is certain: five, six, and three; and five, seven, and one. Then, five, eight, and five; and five, two, and four. Then, the movement of the entire collection of days and nights, such as the lunar days, is until the pericarp." Furthermore, the years, months, and so forth of the lifespan mentioned in the passage beginning with "three, two, and one" are the measure of the [remaining] lifespan.

གསུངས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས་སླར་ཡང་དེའི་ཕྲ་མོའི་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ཉི་མའི་འཆི་ལྟས་ཀྱི་བཤད་པའོ། ། ད་ནི་རྩ་བ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཕྱེད་དང་བཅས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ཟླ་བའི་འཆི་ལྟས་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་ སྣ་བུག་གཡོན་པར་མི་མཉམ་པའི་དུས་སྦྱོར་གྱིས་གནས་ལ་གང་གི་ཚེ་ཉིན་མཚན་དུ་རྣམ་པར་མ་ཆད་པར་རླུང་འབབ་པ་དེའི་ཚེ་ཟླ་བའི་འཆི་ལྟས་སྐྱེས་པ་ཡིན་ཏེ། ལོ་གསུམ་དུ་འཚོ་བ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། ། དེ་ནས་འཆི་ལྟས་ཀྱི་ཉིན་ཞག་གིས་དམན་པའི་ཟླ་བ་དང་པོ་གཉིས་པ་ལ་ ཇི་ལྟར་རིགས་པར་དཀྱིལ་འཁོར་བཅུ་ཡང་དག་པར་རྒྱུ་བས་འབབ་པའོ། ། དེ་ནས་ཟླ་བ་གསུམ་པ་ལ་འཇུག་པ་ན་འཆི་ལྟས་ཉིན་ཞག་གཉིས་འབབ་པོ། ། དེ་ནས་ཉིན་ཞག་གཉིས་ཀྱིས་དམན་བའི་ཟླ་བ་གསུམ་པ་དང་བཞི་པ་ལ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པོ། ། དེ་ནས་ཟླ་བ་ལྔ་པ་ལ་ འཇུག་པ་ནས་འཆི་ལྟས་ཉིན་ཞག་གསུམ་འབབ་པོ། ། དེ་ནས་ཉིན་ཞག་གསུམ་གྱིས་དམན་པའི་ཟླ་བ་ལྔ་པ་དང་དྲུག་པ་ལ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པོ། ། ལྟེ་བའི་གནས་ཀྱི་ཁྱིམ་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་བདག་ཉིད་ཀྱི་འདབ་མ་བཅུ་གཉིས་ལས་འདབ་མ་དང་པོ་འདོར་བར་བྱེད་དོ། ། ལོ་ གསུམ་ལས་ཟླ་བ་དྲུག་དོར་ནས་གཞན་ཟླ་བ་སུམ་ཅུ་པོ་རྣམས་གཟུང་ནས་འདབ་མ་གཉིས་པ་ལ་ཡང་དག་པར་རྒྱུའོ། ། ཟླ་བ་བདུན་པ་དང་བརྒྱད་པ་དང་དགུ་པ་ལ་འཇུག་པའི་དང་པོར་རིམ་པས་འཆི་ལྟས་ཉིན་ཞག་བཞི་དང་ལྔ་དང་དྲུག་འབབ་པོ། ། དེ་ནས་སོ་སོའི་ཟླ་བའི་དང་པོ་ལས་ འཆི་ལྟས་ཀྱི་ཉིན་ཞག་གིས་དམན་པའི་ཟླ་བ་གསུམ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པས་དམན་པར་བྱས་ནས་ཟླ་བ་ཉི་ཤུ་རྩ་བདུན་རྣམས་གཟུང་སྟེ།

From the Explanatory Commentary (Vyākhyā), one should further understand its subtle divisions. This concludes the explanation of the solar signs of death. Now, the lunar signs of death are taught by the half-verse beginning with "The channels" (nāḍī) and so forth. In that regard, when the wind flows without interruption day and night through the left nostril by means of the uneven lagna (ascendant), the lunar signs of death have arisen; this indicates a lifespan of three years. Then, in the first and second months, diminished by the days of the signs of death, the ten maṇḍalas flow in their proper order. Then, upon entering the third month, two days of the signs of death flow. Then, in the third and fourth months, diminished by those two days, they flow in their proper order. Then, upon entering the fifth month, three days of the signs of death flow. Then, in the fifth and sixth months, diminished by those three days, they flow in their proper order. From the twelve petals that constitute the twelve rāśi (houses) of the navel center, the first petal is discarded. Having discarded six months from the three-year period and taken the remaining thirty months, the wind flows correctly into the second petal. Upon entering the seventh, eighth, and ninth months, four, five, and six days of the signs of death flow respectively. Then, from the beginning of each respective month, the three months diminished by the days of the signs of death flow in their proper order; having thus diminished them, twenty-seven months are taken.

འདབ་མ་གསུམ་པ་ལ་ཡང་དག་པར་རྒྱུའོ། ། འཆི་ལྟས་ཉིན་ཞག་གསུམ་འཕེལ་བའི་རིམ་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཟླ་བ་ གསུམ་དམན་པར་བྱས་ནས་འཆི་ལྟས་ཀྱི་ཉིན་ཞག་ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་རྣམས་ཀྱི་འདབ་མ་བདུན་པའི་མཐར་ཐུག་པར་འདོད་པར་བྱེད་དོ། ། དེ་ལ་དོར་བྱའི་ཟླ་བ་གསུམ་ལ་འཇུག་པའི་དང་པོར་འཆི་ལྟས་ཀྱི་ཉིན་ཞག་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་དང་ཉི་ཤུ་རྩ་བདུན་དང་སུམ་ཅུ་དང་སུམ་ཅུ་རྩ་ གསུམ་གྱིས་དམན་པའི་ཟླ་བ་གསུམ་གསུམ་དུ་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པར་བྱས་ནས་འདབ་མ་བརྒྱད་པ་དང་དགུ་པ་དང་བཅུ་པ་དང་བཅུ་གཅིག་པ་རྣམས་འདོར་བར་བྱེད་དོ། ། དེ་ནས་འདབ་མ་དང་པོ་འདོར་བའི་ཟླ་བ་དྲུག་དང་འབྲེལ་པར་འབབ་པའི་ཉིན་ཞག་གསུམ་ལ་འཆི་ལྟས་ ཀྱི་ཉིན་ཞག་གཉིས་ནི་འདབ་མ་བཅུ་གཉིས་པ་ལ་གཡས་སྣ་བུག་ཏུ་འབབ་པའོ། ། ཉིན་ཞག་གཅིག་ནི་ཟེའུ་འབྲུ་ལ་སྟེ། རླུང་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་གཅོད་པར་འགྱུར་རོ། ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་གཞན་དུ་འགྲོ་སྟེ། ཟླ་བའི་འཆི་ལྟས་ཀྱི་བཤད་པའོ། ། དབུ་མ་ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་དང་གསུམ་གྱིས་དབུ་མའི་དུས་སུ་འཆི་བ་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་དང་འབྲེལ་བའི་ཟླ་ཕྱེད་དང་བཅུ་གཅིག་ལྷག་པའི་ལོ་དགུ་བཅུ་རྩ་དྲུག་གི་སྟེང་ནས་སྣ་བུག་གཡོན་པ་ལ་ཉི་མ་གཅིག་རྣམ་པར་མ་ཆད་པར་དུས་ཀྱིས་བྱིན་གྱིས་ བརླབས་པའི་དུས་འབབ་པོ། ། དེ་ནས་དཀྱིལ་འཁོར་བཅུ་ཡང་དག་པར་རྒྱུ་བས་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་འབབ་པས་ཉིན་ཞག་གཅིག་འབབ་པོ། ། དེ་ནས་གཡས་ཀྱི་སྣ་བུག་ཏུ་ཉིན་ཞག་གཉིས་རྣམ་པར་མ་ཆད་པར་འབབ་པོ། ། དེ་བཞིན་དུ་སླར་ཡང་ཉིན་ཞག་གཉིས་རྣམ་པར་མ་ཆད་ པར་འབབ་པོ། །

It flows correctly into the third petal. By this very sequence of increasing the death-omens for three days, after subtracting three months, the death-omens are intended to reach the end of the seventh petal over twenty-one days. Regarding that, at the beginning of the entry into the three months to be discarded, the three months are respectively diminished by twenty-four, twenty-seven, thirty, and thirty-three days of death-omens, and thus the eighth, ninth, tenth, and eleventh petals are discarded. Then, in connection with the six months of discarding the first petal, for the three days of flow, two days of death-omens flow into the right nostril in the twelfth petal. One day flows into the pericarp, whereby all the winds are severed. Consciousness then departs to another world; this is the explanation of the lunar death-omens. With the half and two and a half verses beginning with "The central channel" (avadhūti), the death at the time of the central channel is taught. In that regard, from ninety-six years plus eleven and a half months associated with the moon and sun, for a period of time consecrated by time, the sun flows uninterruptedly for one day in the left nostril. Then, by the correct flow of the ten maṇḍalas, it flows for one day as appropriate. Then, it flows uninterruptedly for two days in the right nostril. Likewise, it flows again uninterruptedly for two days.

དེ་ལྟར་གཡོན་དང་གཡས་ཀྱི་སྣ་བུག་གི་གནས་སུ་གཡོན་དང་གཡས་དག་གི་མི་མཉམ་པ་དང་མཉམ་པའི་དབྱེ་བ་ལས་ཉིན་ཞག་གསུམ་དང་བཞི་དང་ལྔ་དང་དྲུག་འབབ་སྟེ། གཡོན་དང་གཡས་དག་གི་ནམ་མཁའ་དང་སའི་དཀྱིལ་འཁོར་འདོར་བར་བྱེད་དོ། ། བཤད་པའི་རིམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་གཡོན་དང་གཡས་སུ་ཡང་དག་པར་རྒྱུ་བ་ལ་ཉིན་ཞག་བདུན་དང་བརྒྱད་དང་དགུ་དང་བཅུ་དང་གཅིག་དང་གཉིས་འབབ་སྟེ། དེ་ནས་རླུང་དང་ཆུའི་དཀྱིལ་འཁོར་འདོར་བར་བྱེད་དོ། ། དེ་ཁོ་ན་བཞིན་དུ་ཞག་བཅུ་གསུམ་དང་བཅུ་བཞི་དང་བཅོ་ལྔ་དང་བཅུ་ དྲུག་དང་བཅུ་བདུན་དང་བཅོ་བརྒྱད་ཀྱང་སྟེ། མེ་དང་མེའི་དཀྱིལ་འཁོར་འདོར་བར་བྱེད་དོ། ། དེ་བཞིན་དུ་ཉིན་ཞག་བཅུ་དགུ་དང་ཉི་ཤུ་དང་ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་དང་ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས་དང་ཉི་ཤུ་རྩ་གསུམ་དང་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་ཡང་སྟེ། ཆུ་དང་རླུང་གི་དཀྱིལ་འཁོར་འདོར་བར་བྱེད་དོ། ། དེ་ཁོ་ ན་བཞིན་དུ་ཉིན་ཞག་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔ་དང་ཉི་ཤུ་རྩ་དྲུག་དང་ཉི་ཤུ་རྩ་བདུན་དང་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་དང་ཉི་ཤུ་རྩ་དགུ་དང་སུམ་ཅུ་འབབ་པས་ས་དང་ནམ་མཁའི་དཀྱིལ་འཁོར་འདོར་བར་བྱེད་དོ། ། དེ་བཞིན་དུ་ཉིན་ཞག་སུམ་ཅུ་རྩ་གཅིག་དང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་ འབབ་པས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དཀྱིལ་འཁོར་འདོར་བར་བྱེད་དོ། ། དེ་ནས་གཡས་ཀྱི་སྣ་བུག་ལ་རྣམ་པར་མ་ཆད་པར་ཉིན་ཞག་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་འབབ་ལ། ཉིན་ཞག་གཅིག་ནི་ཟེའུ་འབྲུ་ལ་སྟེ། དེ་ནས་ཁམས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་ཆད་པར་འགྱུར་རོ། །

Thus, in the locations of the left and right nostrils, due to the distinction between the uneven and even [flows] of the left and right, the breath flows for three, four, five, and six days, thereby abandoning the space and earth maṇḍalas of the left and right. By that same sequence of explanation, as it flows correctly through the left and right, it flows for seven, eight, nine, ten, eleven, and twelve days, and then abandons the wind and water maṇḍalas. In that very same way, for thirteen, fourteen, fifteen, sixteen, seventeen, eighteen, and nineteen days, it abandons the fire and fire maṇḍalas. Likewise, for nineteen, twenty, twenty-one, twenty-two, twenty-three, and twenty-four days, it abandons the water and wind maṇḍalas. In that very same way, by flowing for twenty-five, twenty-six, twenty-seven, twenty-eight, twenty-nine, and thirty days, it abandons the earth and space maṇḍalas. Likewise, by flowing for thirty-one, thirty-two, and thirty-three days, it abandons the wisdom maṇḍala. Then, for thirty-three days, it flows uninterruptedly through the right nostril, and for one day through the pericarp; thereafter, all the elements become severed.

ཉིན་ཞག་སུམ་ཅུ་ རྩ་གསུམ་གྱི་མཐར་ཐུག་པས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་འབབ་པའི་ཉིན་ཞག་གི་ཕུང་པོ་ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས་ལྷག་པའི་བརྒྱ་ཕྲག་བཅུ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། ། གཡས་ཀྱི་སྣ་བུག་ལ་རྣམ་པར་མ་ཆད་པའི་ཉིན་ཞག་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་དང་། ཟེའུ་འབྲུའི་ཉིན་ཞག་དང་བཅས་པ་ནི། ཉིན་ཞག་ལྔ་ བཅུ་རྩ་དྲུག་ལྷག་པའི་བརྒྱ་ཕྲག་བཅུ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། ། དབུ་མ་ལས་དུས་སུ་འཆི་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། འཆི་ལྟས་མཚན་ཉིད་ཤེས་ནས་ནི། ། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་འཆི་ལྟས་སླུ་བའི་མན་ངག་གསུངས་ཏེ། མན་ངག་དེ་ཡང་བླ་མའི་ཞལ་ ཁོ་ན་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། འདི་ལས་ནི་དེའི་ཁྱད་པར་རྟོགས་པར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ། ། རྣལ་འབྱོར་པའི། འདི་ནི་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱིས་འགྱུར། ། ཞེས་སྨྲས་ན་དགའ་བ་དེ་གང་ཡིན་ཞེས་འདྲི་ན། མཛོད་སྤུའི་པདྨར་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགའ་བ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་ གཞག་པ་གསུངས་ཏེ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པོ་འདིས་ཀྱང་དགའ་བའི་མཚན་ཉིད་བརྗོད་པ་ལས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡན་ལག་གསལ་བར་མཛད་དོ། ། རབ་ཏུ་མི་གནས་མྱ་ངན་འདས། ། ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཕྱེད་ཀྱིས་ནི། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཡན་ལག་ གསལ་བར་མཛད་དོ། ། རབ་ཏུ་མི་གནས་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི། དཔྲལ་བར་རབ་ཏུ་གནས་པ་མ་ཡིན་ཞིང་རྡོ་རྗེ་ལས་ཕྱིར་འགྲོ་བ་མ་ཡིན་པ་རྡོ་རྗེ་གསུམ་གཅིག་ཏུ་འདྲེས་པར་གྱུར་པ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་བདེ་བ་ཆེན་པོའོ། ། འདི་ལས་ཕྱི་མར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དུ་མ་རྣམས་ ཀྱིས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དག་ཁོ་ནའི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་རྗོད་པར་བྱེད་དོ། །

At the end of thirty-three days, the aggregate of days upon which virtue and non-virtue flow becomes one thousand one hundred and twenty-two. In the right nostril, the thirty-three uninterrupted days, together with the days of the anthers, become one thousand one hundred and fifty-six days. This is the explanation of timely death according to the central channel. Regarding the verse beginning with, "Having known the characteristics of the signs of death," the pith instructions for subduing the signs of death are taught; those pith instructions should be understood solely from the oral tradition of the Guru. From this, their specific distinctions are to be realized. Regarding the statement, "This becomes the joys of the yogi," if one asks what those joys are, the passage beginning with "In the lotus of the ūrṇā-kośa" explains the presentation of the joys. Through these two verses, the definition of joy is expressed, thereby clarifying the branch of recollection. Through the half-verse beginning with, "Non-abiding nirvāṇa," the branch of absorption is clarified. Non-abiding nirvāṇa is that which does not abide in the forehead and does not go outside the vajra; it is the great bliss of coemergent joy in which the three vajras have become merged as one. From this point onward, many verses express the specific distinctions of recollection and absorption alone.

ཁུ་བ་ཟླ་འཆར་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདིར་ཇི་ལྟར་ཕྱི་རོལ་དུ་ཚེས་གཅིག་ལ་སོགས་པ་ཚེས་ཀྱི་ཆ་འཕེལ་བའི་དབྱེ་བས་ཤར་བའི་ཟླ་བའི་ལྔ་པ་དང་བཅུ་པ་དང་བཅོ་ལྔ་པ་སྟེ་རྫོགས་ པ་གསུམ་ཡིན་ནོ། ། ཆ་བཅུ་དྲུག་པ་ཡང་། དཀར་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་མཐའ་དང་ནག་པོའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དང་པོར་དབུས་སུ་འཇུག་པ་སྟེ། བཅུ་དྲུག་པ་ནི་ཆ་མེད་པ་གང་ཡིན་པའོ། ། དེ་བཞིན་དུ་གསུང་ལས་སོ། ། དེ་བཞིན་དུ་ནང་དུ་གཙུག་ཏོར་དུ་ཤར་བའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་ཟླ་བའི་ དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་དཔྲལ་བ་དང་སྙིང་ག་དང་གསང་བའི་པདྨ་ལ་རིམ་གྱིས་ལྔ་པ་དང་བཅུ་པ་དང་བཅོ་ལྔ་པ་སྟེ་རྫོགས་པ་གསུམ་མོ། ། ཆ་བཅུ་དྲུག་པ་ནི་ཆགས་པའི་མཐའ་དང་ཆགས་བྲལ་གྱི་དང་པོར་དབུས་སུ་འཇུག་པ། རྡོ་རྗེ་ལས་སྟེང་དུ་འགྲོ་བས་ན་རབ་ཏུ་མི་གནས་ མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཚན་ཉིད་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དགའ་བའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། ། དེ་སྐད་དུ་ཡང་ཀྱེ་རྡོ་རྗེར་གསུངས་པ། བྱང་ཆུབ་སེམས་ནི་ཟླ་བར་འགྱུར། ། བཅོ་ལྔ་ཆ་ཡི་བདག་ཉིད་ཅན། ། བདེ་ཆེན་ཉིད་ནི་ཨཱ་ལིའི་གཟུགས། ། རྣལ་འབྱོར་མ་རྣམས་དེའི་ཆ་ཉིད། ། ཅེས་པའོ། ། ཉི་མ་ཞེས་པ་ནི་རྡུལ་གྱི་ཁམས་སོ། ། མཛོད་སྤུའི་གནས་ནི་དཔྲལ་བའི་པདྨའོ། ། དེའི་ཞེས་པ་ཉི་མ་རྡུལ་གྱིའོ། ། ཇི་ལྟར་སེམས་ཅན་རྣམས་འཁྲིག་པ་ན། གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལས་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ་འཆི་བའི་དུས་སུ་ཡང་ཡིན་ཏེ། ཟླ་བ་བདུད་རྩི་འོག་ཏུ་ཞེས་པ་ ལ་སོགས་པས་བསྟན་ཏོ། ། སྲིད་པའི་མཚན་ཉིད་ནི། ལས་ཀྱི་བག་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། །

Regarding the passage beginning with "The semen is the rising moon," the meaning is as follows: Just as externally, the moon that has arisen through the divisions of the increasing lunar phases—such as the first day and so forth—has three full phases, namely the fifth, the tenth, and the fifteenth; the sixteenth phase also enters into the center at the junction of the end of the white fortnight and the beginning of the black fortnight, and is that which is without parts. It is the same as stated in the Speech [Tantra]. Likewise, internally, the moon of the bodhicitta that has arisen at the uṣṇīṣa (crown protuberance) has three full phases through the divisions of joy and so forth, namely the fifth, the tenth, and the fifteenth, at the forehead, the heart, and the secret lotus respectively. The sixteenth phase enters into the center at the junction of the end of passion and the beginning of the absence of passion; because it moves upward from the vajra, it is the characteristic of non-abiding nirvāṇa, to be expressed by the term "innate joy" (sahajānanda). As it is said in the Hevajra: "The bodhicitta becomes the moon, Possessing the nature of fifteen parts; Great bliss itself is the form of the vowels (āli), And the yoginīs are its very parts." The "sun" refers to the element of rajas (passion-seed). The "place of the ūrṇā (hair-treasure)" is the lotus of the forehead. "Of that" refers to the sun, which is rajas. Just as for sentient beings during sexual union, there is a transformation due to the particularity of the state, so it is also at the time of death. This is taught by the passage beginning with "The moon, the nectar, below," and so forth. The characteristic of existence (bhava) is the characteristic that arises through the power of the latencies of karma.

དེ་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ནི། དེ་ལས་བཟློག་པ་བསྟན་ཏོ། ། དེ་དག་གི་ཞེས་བྱ་བ་ནི། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་ཟླ་བ་དང་ཉི་མ་རྡུལ་དག་ གིའོ། ། དོན་དེ་ཉིད་དཔལ་འཇིག་རྟེན་དབང་ཕྱུག་ཞབས་ཀྱིས་ཕྱག་གི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ། ཞབས་གཅིག་རྡོ་རྗེ་ནོར་བུར་རྡུལ་དང་ཉི་མ་དང་། ། གཉིས་པ་གཙུག་ཏོར་ཁུ་བ་རི་བོང་ཅན་ལ་ནི། ། རྟག་ཏུ་མི་ཆོས་དབྱེར་མེད་འདོད་པ་བཀོད་གྱུར་པ། ། འཇིག་རྟེན་གསུམ་གྱིས་ མཆོད་པའི་གཙོ་ལ་སྤྱི་བོས་འདུད། ། ཅེས་སོ། ། རབ་ཏུ་མི་གནས་མྱང་འདས་ལས། ། ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་འཛག་པ་མེད་པའི་བདེ་བ་ཆེན་པོ་ལས་སོ། ། ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འགྱུར་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། ཕུང་པོ་དང་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཏེ། རྣམ་པར་མི་རྟོག་ ཅིང་སྒྲིབ་པ་མེད་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་པ་ཉིད་དུ་འགྲོའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏེ། ། གཟུགས་གཞན་དེ་ནི་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ད་ནི་ནོར་བུར་ཐུགས་དང་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྐང་པ་དང་བཅས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས། ཡེ་ཤེས་རྡོ་རྗེ་རྣམ་པར་དག་པ་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་སྐུ་ལས་ ཐུགས་དང་གསུང་དང་སྐུ་རྡོ་རྗེ་རྣམ་པར་དག་པ་ཐབས་དང་འབྲེལ་པའི་ཆོས་དང་ལོངས་སྤྱོད་རྫོགས་པ་དང་སྤྲུལ་པའི་སྐུ་རྣམས་ལྟེ་བའི་འོག་ཏུ་སྤྲོ་བ་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་ཐབས་ཀྱི་ནི། ཕ་དང་འབྲེལ་པའི་བྱང་ཆུབ་སེམས་ཀྱིའོ། ། དེ་ཁོ་ན་བཞིན་དུ།

The verse beginning with "Therefore" and so forth teaches the opposite of that. "Of those" refers to the bodhicitta, the moon, the sun, and the [white and red] drops. This very point was expressed by the venerable Lord of the World (Lokanātha) through the gateway of his feet: "One foot is at the vajra-jewel, the dust and the sun; the second is at the uṣṇīṣa, the fluid and the moon. To the Lord who is worshipped by the three worlds, in whom the desire for the inseparable dharma is eternally established, I bow my head." "From the non-abiding nirvāṇa" means from the non-conceptual, non-leaking great bliss. "Will become perverted" and so forth refers to the aggregates, elements, and sense bases; the meaning is that they proceed toward the state of being non-conceptual, unobscured, and possessing all aspects, because it is said, "That other form." Now, by the verse and its quarter-line beginning with "In the jewel, the mind," and so forth, it is taught that from the body of great bliss—the purity of the wisdom-vajra—the pure vajras of mind, speech, and body, which are the dharmakāya, sambhogakāya, and nirmāṇakāya associated with the method, are emanated below the navel. In that regard, "of the method" refers to the bodhicitta associated with the father. Just so:

ཤེས་རབ་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་ སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྐུ་རྡོ་རྗེ་ཡོངས་སུ་དག་པ་སྤྲུལ་པའི་སྐུ་ལས་ལྟེ་བའི་སྟེང་དུ་གསུང་རྡོ་རྗེ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་དག་པ་ལོངས་སྤྱོད་རྫོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྐུ་རྣམས་ཀྱི་སྤྲོ་བ་གསུངས་ཏེ། ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི། མ་དང་འབྲེལ་པའི་རྡུལ་གྱི་ཁམས་ཀྱིའོ། ། དམིགས་ པ་མེད་པའི་སྙིང་རྗེ་ཐབས་ཀྱི་བདག་ཉིད་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དང་། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡང་རང་གི་གཙོ་བོའི་ཡོན་ཏན་ལས་གྲངས་བཞིན་དུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། སྤྲུལ་པ་ལ་སོགས་པའི་སོ་ སོར་སྤྲོ་བ་གསུངས་ཀྱི། སྐུ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དོན་དམ་པར་སོ་སོ་ཐ་དད་པར་འགྱུར་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། ལས་ཀྱི་ཕྱག་རྒྱ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ནི། ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་མོ་བསྒོམས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་བདེ་བ་ ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་འཕེལ་བར་འགྱུར་བའི་ཐབས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། ཡང་ན་ཕྱག་རྒྱ་གསུམ་དང་འབྲས་བུ་གསུམ་ཡང་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་སྐད་དུ་ཡང་དཔལ་དྲི་མ་མེད་པའི་འོད་ལས་གསུངས་པ། ལས་ཀྱི་ཕྱག་རྒྱའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེས་པའི་འབྲས་བུ་ནི། ། འདོད་པ་ན་སྤྱོད་པའི་དངོས་གྲུབ་བོ། ། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱག་རྒྱའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེས་པའི་འབྲས་བུ་ནི་གཟུགས་ན་སྤྱོད་པའི་དངོས་གྲུབ་པོ། ། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་མོའི་རྒྱུ་ལས་སྐྱེས་པའི་འབྲས་བུ་ནི། རྣམ་པར་མི་རྟོག་ ཅིང་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའོ། །

Regarding the phrase "by insight" and so forth, it is taught that from the completely pure nirmāṇakāya of the vajra body, the emanations of the completely pure saṃbhogakāya and other bodies, such as the vajra speech, are projected above the navel. "By insight" refers to the element of rajas associated with the mother. The non-referential compassion, which is the nature of method, is the wisdom of great bliss; and the emptiness endowed with the supreme of all aspects is the wisdom of insight. From their respective primary qualities, the emanations of the sahaja [body] and so forth, as well as the nirmāṇakāya and so forth, are taught to be projected individually. However, in the ultimate sense, the bodies and so forth do not become separate and distinct. By the verse beginning with "the action mudrā" and so forth, the method for increasing the non-conceptual wisdom of great bliss born from meditating on the mahāmudrā is taught. Alternatively, the three mudrās and the three results are also explained in detail. As it is said in the Śrī Vimalaprabhā: "The result born from the cause of the action mudrā is the accomplishment of the desire realm. The result born from the cause of the wisdom mudrā is the accomplishment of the form realm. The result born from the cause of the mahāmudrā—the non-conceptual emptiness endowed with the supreme of all aspects—is the non-conceptual omniscience."

འདི་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་བཅས་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ནི། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་སུ་འགྱུར་བ་ཡིན་ནོ། ། ལས་ཀྱི་ཕྱག་རྒྱ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱག་རྒྱ་དག་གི་འདོད་ཆགས་ཆེན་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་བསྒོམ་པའི་ཐབས་ ལ་མཁས་པ་ཙམ་བསྟན་པ་ཡིན་གྱི་དེ་དག་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། མི་འགྱུར་བ་དེ་ཞེས་པ་ནི། སྐུ་བཞི་པོ་གཅིག་ཏུ་འདྲེས་པར་གྱུར་པ་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་སོ། ། དེ་ལ་ཅི་འདི་འཕེལ་བའི་རང་བཞིན་ འཕེལ་བར་འགྱུར་རམ། མི་འཕེལ་བའི་རང་བཞིན་འཕེལ་བར་འགྱུར། གཉིས་ཀ་ལྟར་ཡང་མི་རིགས་ཏེ། དེ་ལྟར་ནི། འཕེལ་བའི་རང་བཞིན་གྱི་འཕེལ་བ་ནི་དོན་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། མི་འཕེལ་བའི་རང་བཞིན་གྱི་ནུས་པ་དང་མི་འབྱོར་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་རྒོལ་ན། དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྩོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་དུ། འཕེལ་བའི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། གལ་ཏེ་དེ་ལྟར་ན་སྐྱེ་བ་དང་འགག་པར་ཅི་ལྟར་འགྱུར་ཞེ་ན། རང་བཞིན་ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། རང་བཞིན་མེད་པའི་ཆོས་གང་ཡིན་པ་དེ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པ་དག་ནི་སྒྱུ་མ་བཞིན་དུ་རིག་པར་བྱའོ་ཞེས་པ་སྒྱུ་མའི་དཔེ་ལས་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པར་ཐམས་ཅད་མི་འགལ་ལོ། ། མ་སྐྱེས་པ་དང་མ་འགགས་པ་དང་དངོས་པོ་དང་དངོས་ པོ་མེད་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་མཐའ་གཅིག་ཏུ་ཕྱོགས་སུ་མངོན་པར་ཞེན་པ་དུམ་བུར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འབྱུང་རྣམས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །

This alone is the case: the very nature of conceptual thought itself becomes the non-conceptual wisdom of great bliss. The methods of meditation based on the great desire of the action seal (karmamudrā) and the wisdom seal (jñānamudrā) are merely taught as skillful means; they are not the actual producers of non-conceptual wisdom. Regarding the term "immutable," it refers to the non-conceptual wisdom of great bliss in which the four bodies (kāya) are merged into one. If one objects: "In that case, does that which is of a nature to increase increase, or does that which is of a nature not to increase increase? Neither is logical. For the increase of that which is already of a nature to increase is purposeless, and that which is of a nature not to increase lacks the capacity for increase," then, in order to understand that this dispute is not to be conducted from the perspective of ultimate truth, the three verses beginning with "increase" were spoken. If one asks: "If that is so, how can there be arising and ceasing?" it is said: "nature," and so forth. One should understand that the arising and disintegration of those phenomena that lack intrinsic nature are like an illusion. Thus, through the example of an illusion, nothing is contradictory within the conventional truth. In order to dismantle the fragmented, one-sided clinging to the various categories of the unarisen, the unceasing, existence, and non-existence, the passage beginning with "the elements" was spoken.

དངོས་དང་དངོས་མེད་མཚན་ཉིད་གཅིག། ཅེས་པ་ནི། དངོས་པོའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དང་དངོས་པོ་མེད་པ་ནི། སྟོང་པ་ཉིད་དང་ འོད་གསལ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། དེའི་ཕྱིར་ན་གཅིག་པ་སྟེ་ཐ་མི་དད་པའི་མཚན་ཉིད་དེ་རང་བཞིན་གང་གི་ཡིན་པ་དེ་ལ་དེ་སྐད་ཅེས་བྱའོ། ། དེ་ལྟར་ཡང་འཕགས་པ་ཀླུ་སྒྲུབ་ཞབས་ཀྱིས། དངོས་ལས་སྟོང་ཉིད་གཞན་མིན་ཏེ། ། དེ་དོར་ནས་ཀྱང་དངོས་ཡོད་མིན། ། དེ་ཕྱིར་རྐྱེན་ ལས་སྐྱེས་དངོས་རྣམས། ། སྟོང་པར་ཁྱོད་ཀྱིས་རབ་ཏུ་བསྟན། ། ཞེས་གསུངས་སོ། ། རང་གི་ཤེས་རབ་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། ལས་དང་ཡེ་ཤེས་དང་ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་མོ་ལ་ལྟོས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་ལས་ཀྱི་ཕྱག་རྒྱ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཕྱག་རྒྱ་བརྟགས་ཤིང་ བསྒོམས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་ཐིག་ལེ་དང་ཞིང་ཞུ་བ་རྡོ་རྗེའི་རྩེ་མོར་སོན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ཀྱི་འཛག་པ་ནི། དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་བསྒོམས་པ་ལས་འཛག་པ་མེད་པར་འགྱུར་རོ། ། ལུས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི། ལུས་དང་ངག་དང་ སེམས་ཀྱི་རང་གི་རྟེན་གྱི་རྩ་རྣམས་སུ་སྐུ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོར་བསྒོམ་པའི་ཡོངས་སུ་དག་པ་བསྟན་ཏེ། གང་གི་ཚེ་སླར་ཡང་དུང་ཅན་མར་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་བསྒོམ་པ་དེའི་ཚེ། འདི་ཉིད་དུ་སྐུ་རྡོ་རྗེ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་གཅིག་ཏུ་འདྲེས་པར་ གྱུར་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། ། མགོ་བོ་ནི་དཔྲལ་བ་ལས་ཏེ། རྫོགས་པའི་གནས་སུ་ནི་གསང་བའི་པདྨར་རོ། ། བཅིང་བ་ནི་བརྟན་པའི་དངོས་པོ་སྟེ། དོན་དམ་པ་ལས་ནི། ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་མོའི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་བསྒོམས་པ་ལས་སོ། །

"Existents and non-existents have a single characteristic" means that all aspects of existents and non-existents are emptiness and luminosity. Therefore, that which has the characteristic of being one—that is, inseparable—is so described. As the noble Nāgārjuna said: "Emptiness is not other than existents; without them, existents do not exist. Therefore, you have clearly taught that things born of conditions are empty." Regarding "one's own insight" and so forth, this is spoken in relation to the action seal (karmamudrā), the wisdom seal (jñānamudrā), and the great seal (mahāmudrā). In that context, the drop of bodhicitta produced from the examination and meditation upon the action seal and the wisdom seal, and its melting and reaching the tip of the vajra—its non-leaking through the meditation on ultimate truth occurs. By the terms "body" and so forth, the complete purity of meditating individually on the [Buddha] bodies and so forth within the channels that are the respective supports of body, speech, and mind is shown. When one further meditates on the coemergent wisdom in the śaṅkhinī channel, at that time, the Vajra Body and so forth become merged into oneness with the coemergent. "The head" is from the forehead; "the place of completion" is the secret lotus. "Binding" is the state of stability, which arises from meditating on the suchness of the great seal (mahāmudrā) from the ultimate perspective.

རྫོགས་པ་གང་ཞེས་པ་ནི། ཆ་བཅུ་དྲུག་པ་ལྷན་ ཅིག་སྐྱེས་པའི་དགའ་བའི་མཚན་ཉིད་དོ། ། དེ་ལ་སྐད་ཅིག་ཐམས་ཅད་རྫོགས། ། ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་ཕྱི་མ་རྣམས་དང་། རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པའི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ཐོག་མ་རང་བཞིན་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཏེ། དེ་སྐད་དུ་ཡང་། གང་གིས་དེ་ ཉིད་ལས་ནི་དངོས་གཅིག་མཐོང་། ། དེ་ཡིས་དངོས་ཀུན་དེ་ཉིད་ལས་མཐོང་ངོ་། ། ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། སྐད་ཅིག་ནི། འདིར་དབུགས་འབྱུང་བ་དང་རྔུབ་པའི་མཚན་ཉིད་དེ། དེ་ཡང་དྲུག་བརྒྱ་ལྷག་པའི་སྟོང་ཕྲག་ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་གི་གྲངས་ནི་སྐད་ཅིག་ ཐམས་ཅད་དུ་བརྗོད་དོ། ། དེ་ལ་དབུགས་བརྒྱ་ཕྲག་བཅོ་བརྒྱད་འགོག་པ་ལས། མཚན་མ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་གཅིག་ཏུ་འདྲེས་པར་གྱུར་པའི་རང་བཞིན་རྣམས་ཀྱིས་ས་གཅིག་ཐོབ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་རིམ་གྱིས་ས་བཅུ་གཉིས་སོ་སོར་ཐོབ་པ་ལས་སྐད་ཅིག་ཐམས་ཅད་ ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། ། འདིའི་ཞེས་པ་ནི། ཆ་བཅུ་དྲུག་པའི་རང་བཞིན་གང་ཡིན་པ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིའོ། ། ཆ་ཉམས་པ་ཞེས་པ་ནི། ཆ་བཅོ་ལྔ་ཁོ་ན་དོར་བ་ཡིན་གྱི་ཆ་བཅུ་དྲུག་པའི་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་འཆི་བའི་དུས་ཁོ་ནར་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ཡིན་ ནོ། ། ཉམས་པའི་ཞེས་པ་ནི། རྡུལ་གྱི་ཁམས་ཀྱིའོ། ། ཡེ་ཤེས་ཉམས་པ་མིན་ཞེས་པ་ནི། ཆ་བཅུ་དྲུག་པ་ཡོངས་སུ་དོར་བ་མིན་པའོ། ། འདིའི་ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དགའ་བའི་བདག་ཉིད་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིའོ། ། དངོས་པོ་བར་མ་གཞན་ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པ་དང་། ཆགས་བྲལ་དང་། དཀར་པོ་དང་། ནག་པོ་དང་།

What is "perfection"? It is the characteristic of the sixteenth part, the coemergent joy (sahajānanda). Regarding the statement, "In that, all moments are perfected," this is because the subsequent moments and the initial moment of non-conceptual coemergence are of a single nature. As it is said: "Whoever sees the reality of a single thing, sees the reality of all things," and so forth. Here, a "moment" (kṣaṇa) is defined by the inhalation and exhalation of breath; specifically, the count of twenty-one thousand six hundred breaths is designated as all the moments. In that regard, by arresting eighteen hundred breaths, one attains the first bhūmi through the nature of the signs and the coemergent wisdom (jñāna) becoming merged as one. Likewise, by gradually attaining each of the twelve bhūmis, one brings all moments to complete perfection. "Of this" refers to the coemergent wisdom, which is the nature of the sixteenth part. "The part is lost" means that only the fifteen parts are discarded, but the sixteenth part is not; that [sixteenth part] occurs only at the time of death. "Of the lost" refers to the element of rajas (passion). "Wisdom is not lost" means that the sixteenth part is not entirely discarded. "Of this" refers to the wisdom whose essence is coemergent joy. "Other intermediate entities" refers to attachment, detachment, white, black, and so forth.

དངོས་པོ་དང་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དོ། ། ཕྱོགས་གཉིས་ཞེས་པ་ནི། ཆགས་པ་དང་ཆགས་བྲལ་ལ་སོགས་པའོ། ། ཇི་ལྟར་ཆུ་བོའི་ཆུ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དཔེས། བདེ་བ་ཆེན་པོའི་ ཡེ་ཤེས་ལ་ཞུགས་པ་ན་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་རོ་མཉམ་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་ཏེ། དང་པོར་མངོན་དུ་བྱས་པའི་རྣལ་འབྱོར་པ་ནི་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་སོ་སོ་རང་རིག་པའི་བསམ་གཏན་ལས་ལངས་པ་ན། བདག་ལ་བདེ་བ་འདི་བྱུང་ངོ་ཞེས་ཇི་ལྟ་བའི་གཏམ་ བྱེད་དོ། ། ཀུན་ནས་རྫོགས་པའི་གནས་སྐབས་ཐོབ་པའི་རྣལ་འབྱོར་པ་ནི། དེ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་བདེ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། འདི་རྣམས་ཉིད་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། མཆེ་རྨའི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དཔེ་དང་དཔེ་ ཅན་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་རྫོགས་པའི་གནས་སྐབས་ནི་གཙུག་ཏོར་ཀྱི་གནས་སུའོ། ། སེམས་ནི་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་སུའོ། ། རྫོགས་ནས་ཞེས་པ་ནི་འཛག་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཇི་སྲིད་ཆ་བཅུ་དྲུག་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་ ནའོ། ། ཇི་ལྟར་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་རོའི་དཔེས་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་མོ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡེ་ཤེས་རབ་ཏུ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ལས་ཀྱི་ཕྱག་རྒྱ་བསྒོམ་པས་ན། ཐབས་ལ་མཁས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། གང་གི་ཚེ་ ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པར་ཡང་། རོའི་རེག་པ་ལ་སོགས་པས་འབུགས་པའི་ནུས་པ་འཇིག་རྟེན་པས་གཟུང་བར་མི་ནུས་པ་དེའི་ཚེ། དོན་དམ་པར་མཐའ་ཡས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཅི་ཞིག་ཅེས་པའོ། ། འདི་ལས་གསུངས་པ།

This is the definition of the positions of existence and non-existence. The "two positions" refer to attachment and detachment, and so forth. Through the analogy of the water of a river and so on, it is taught that when one enters the wisdom of great bliss (mahāsukha), all phenomena are of a single taste with the coemergent (sahaja). When a yogi who has first realized this arises from the concentration of non-conceptual self-cognition, they speak of it as it is, saying, "This bliss has arisen in me." However, a yogi who has attained the state of complete perfection is not like that, because for them, it is the nature of bliss in every respect. To facilitate the realization of these very points, the analogy of the "fang" and so forth is taught, illustrating the example and the exemplified. In this context, the "state of perfection" is at the location of the uṣṇīṣa. "Mind" refers to the non-conceptual bodhicitta. "Having perfected" means having attained the state where the sixteen parts are fully complete through the divisions of non-leaking and so forth. Through the two verses beginning with "Just as," it is taught that in order to thoroughly attain the wisdom born from the non-conceptual mahāmudrā by means of the analogy of taste, one meditates on the action seal (karmamudrā), which is skill in means. When even in the conventional truth the power of piercing through the touch of taste and so forth cannot be grasped by the worldly, then what need is there to mention the ultimate wisdom of infinite qualities? Regarding this, it is said:

ཅི་འདིར་ཞེས་པ་ལ་སོགས་ པའོ། ། དྲི་མ་རང་བཞིན་དུ་ལྷག་པར་གནས་ན། གྲུབ་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སེམས་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པས་ནི་དམ་བཅའ་བ་བཞི་ཉེ་བར་བསྟན་ལ། གལ་ཏེ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་ པ་གཉིས་ཀྱིས་ནི། དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། ། ཡེ་ཤེས་སྟོང་པ་ཉིད་དང་སྦྱོར་བ་ལས། ཅི་དེ་རང་བཞིན་ཆད་པའམ་རྟག་པར་འགྱུར་ཞེས་དོགས་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་ཟངས་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་ཀྱིས་དཔེ་དང་དཔེ་ཅན་གྱི་དབྱེ་བས་ ངོ་མཚར་བ་ཉིད་གསུངས་སོ། ། དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། དྲི་མ་དེ་ཟངས་ཀྱི་ཡིན་ན། དེ་ལས་ཐ་མི་དད་པའམ་ཐ་དད་པ་ཡིན། གལ་ཏེ་ཐ་མི་དད་ན། རོའི་སྦྱོར་བས་དྲི་མ་ཉམས་པ་ན། ཟངས་ཉམས་པར་འགྱུར་ཏེ། དེའི་བདག་ཉིད་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། ཐ་དད་ པ་ཡིན་ན་ཡང་། ཟངས་ཀྱིའོ་ཞེས་ཅི་ལྟར་ཐོབ་སྟེ། དེ་དང་འབྲེལ་པ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། དེས་ན་ཡང་ཇི་ལྟར་ཐ་དད་པ་དང་། ཐ་མི་དད་པར་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། དྲི་མ་ཉམས་པ་ལས་གསེར་དུ་སྣང་བ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའོ། ། དེ་ཁོ་ན་བཞིན་ དུ་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྦྱོར་བས་མི་ཤེས་པའི་དྲི་མ་དོར་བ་ལས། མཐའ་ཡས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས། འཁོར་བ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་རབ་ཏུ་མི་གནས་པ། རྨི་ལམ་དང་མཚུངས་པ། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་པའི་ཡེ་ཤེས་སོ། ། དེ་ལྟར་ཡང་ས་ར་ཧའི་ཞབས་ཀྱིས། རྟོག་པ་ཉམས་པ་བློ་ཉམས་པའི། ། བློ་ངན་རྗེས་སུ་རྟོག་བྱེད་ལོ། ། བློ་བཟང་རྣམས་ལ་འདི་ཉིད་ལས། །

Regarding the passage beginning with "What is this here," and so forth: in order to realize that if the stains were to remain as the very nature [of the mind], they could never be purified, the four theses are presented in the verse beginning with "In the mind," and so forth. The two verses beginning with "If," and so forth, establish those very points. To dispel the doubt as to whether, through the union with the wisdom of emptiness, that [nature] would become either annihilated or eternal, the two verses beginning with "Just as copper," and so forth, teach the marvelous nature through the distinction between the example and the exemplified. The intended meaning is as follows: If those stains belong to the copper, are they non-different or different from it? If they are non-different, then when the stains are removed by the application of the elixir, the copper itself would be destroyed, because it is of the same identity as them. If they are different, how could it be said to be "of the copper," since there would be no connection between them? Therefore, how can they be described as either different or non-different? That the copper appears as gold once the stains are removed is inconceivable. In exactly the same way, through the application of emptiness, when the stains of ignorance are discarded, there arises the non-conceptual wisdom of all aspects, which is the abode of an infinite collection of qualities, which does not abide in either saṃsāra or nirvāṇa, and which is like a dream. Thus, the venerable Saraha said: "Those of inferior intellect who follow after conceptualization are those whose thoughts and intellect have declined. For those of excellent intellect, from this very [state]..."

མཁའ་ལས་ལྷག་པར་ཅི་ཡང་འཆར། ། ཞེས་སོ། ། འགྱུར་མེད་བདེ་བ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་མི་རྟོག་ པའི་བདེ་བ་ཆེན་པོ་ལའོ། ། ཆགས་བྲལ་ཞེས་པ་ནི། འཁོར་བར་ཆགས་པའི་བག་ཆགས་ཀྱིས་འཕོ་བ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའོ། ། མི་བྱ་ཞེས་པ་ནི། རྗེས་སུ་གནས་པར་མི་བྱ་བ་སྟེ། ཅིའི་ཕྱིར་ན། ཆགས་པའི་བག་ཆགས་ཀྱིས་འཕོ་བ་ནི། འཁོར་ བ་འཕེལ་བའི་རྩ་བ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། འདི་ནི་འཕོས་པ་ལས་ནི་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་སོ། ། བདེ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་འཇིག་རྟེན་པས་ཀྱང་འཕོ་བའི་བདེ་བ་འདོད་ཅིང་རེ་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ན། དེ་ཅི་ལྟར་ན། དེ་ཁོ་ན་ཉིད་ཀྱི་རྣལ་འབྱོར་པས་འདོད་ པར་བྱ་བ་ཡིན་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཆགས་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། དེའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་འགྱུར་བ་མེད་པའི་རྣལ་འབྱོར་ཁོ་ན་ལས། མ་བརྟགས་པ་མཆོག་ཏུ་མི་འགྱུར་བའི་བདེ་བ་ཆེན་པོ་བསྒྲུབ་པར་ བྱ་བ་ཡིན་གྱི། བརྟགས་པའི་ཧཱུཾ་དང་། ཕཊ་ལ་སོགས་པའི་ཡི་གེ་འགྱུར་བའི་རྣལ་འབྱོར་ལས་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་ཁུ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། དོན་དམ་པའི་བདེན་པ་ལས་ནི། སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་དང་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་རྟོག་པ་ཡང་ཡོད་པ་མ་ ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་སེམས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། འདི་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་འགྱུར་བ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ལས་སྐྱེས་པའི་སྐུའི་ཧཱུཾ་ཡིག་ལ་སོགས་པ་བརྟག་ཅིང་འགྱུར་བའི་ས་བོན་ལས་སྐྱེས་པ་ནི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་ཡིན་པ་འགོག་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས།

"Whatever arises, it arises more than in space," it is said. Regarding "unchanging bliss," this refers to the non-conceptual great bliss. Regarding "free from attachment," this refers to the clinging to the transference [of consciousness] caused by the latencies of attachment to cyclic existence. Regarding "one should not do," this means one should not remain [in that state]. Why? Because the transference caused by the latencies of attachment is the very root of the increase of cyclic existence. This is taught by the passage beginning with "From that which has transferred..." Even worldly people who seek pleasure do not desire or hope for the pleasure of transference; so how could it be something to be desired by a yogi of suchness? This is taught by the passage beginning with "one who has attachment..." Therefore, the supreme unchanging great bliss is to be accomplished only through the yoga of the unchanging, non-conceptual bodhicitta, and not through the yoga of changing syllables such as hūṃ and phaṭ which are conceptually constructed. This is taught by the passage beginning with "the fluid..." From the perspective of ultimate truth, even the conceptualization of a means of accomplishment and an object to be accomplished does not exist. This is taught by the passage beginning with "the mind..." This very point clearly refutes the notion that suchness is produced from conceptually constructed and changing seed-syllables, such as the hūṃ syllable of the body [deity] produced from the non-conceptual, unchanging primordial wisdom (jñāna). The Blessed One [said]:...

འགྱུར་མེད་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། ད་ནི་སྟོང་པ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་གཉིས་སུ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པས་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུའི་དངོས་པོ་གསུངས་ཏེ། སྟོང་པ་ལས་ བྱུང་ནི། རང་བཞིན་མེད་པ་ལས་སྐྱེས་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་པའི་གཟུགས་སོ། ། འགྱུར་མེད་ལས་སྐྱེས་ནི། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་པ་ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་མོའི་ཡེ་ཤེས་ལས་སྐྱེས་པའོ། ། (སྙིང་,སྟོང་)ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པ་ཁོ་ནའི་དོན་ཏེ། མིང་གཞན་གྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པའོ། ། སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་གཟུགས་བརྙན་དང་། མི་འགྱུར་བའི་ཡེ་ཤེས་དག་ལ་ཆད་པ་དང་རྟག་པ་ཉིད་དུ་དོགས་པ་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བྲལ་བའི་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སེལ་བར་བྱེད་དོ། ། ཅི་ལྟར་ན་ཆད་པ་དང་རྟག་པའི་ སྐྱོན་དུ་མི་འགྱུར་ཞེས་བྱ་བའི་ལན་ནི། དངོས་མེད་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ། དངོས་མེད་ལས་བྱུང་མཚན་ཉིད་ཕྱིར། ། ཞེས་པ་ནི། རྣལ་འབྱོར་པ་སོ་སོ་རང་གིས་རིག་པ་རང་བཞིན་མེད་པ་ལས་བྱུང་བ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་པ་སྣང་བཞིན་པ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ ཕྱིར་རོ། ། དངོས་པོ་ལས་བྱུང་མཚན་ཉིད་ཕྱིར། ། ཞེས་པ་ནི། གདོད་མ་ནས་མ་སྐྱེས་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་པ་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། འདི་ཉིད་ནི། དངོས་མེད་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། གཟུགས་དང་གཟུགས་མིན་རྣམ་དེས་གྲོལ། ། ཞེས་ པ་ནི། རྟག་པ་དང་ཆད་པ་དང་དངོས་པོ་དང་དངོས་པོ་མེད་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པ་དང་བྲལ་བའོ། ། ད་ནི།

The passage beginning with "immutable" and so forth has been taught. Now, by means of the passage beginning with "emptiness" and so forth, the causal and resultant entities of non-conceptual, non-dual wisdom are explained through the conventional truth. "Arisen from emptiness" refers to the form possessing all aspects, which is born from the lack of intrinsic nature. "Arisen from the immutable" refers to that which is born from the wisdom of Mahāmudrā, which is non-conceptual and possesses all aspects. This is the very meaning of what was taught by the passage beginning with "emptiness" and so forth; it is clarified by means of another name. The apprehension of the reflection of emptiness and immutable wisdom as being either nihilistic or eternal is dispelled by the passage beginning with "nirvāṇa, free from [extremes]" and so forth. As for the answer to the question, "How is it that the faults of nihilism and eternalism do not occur?", it is taught by the passage beginning with "non-entity" and so forth. In that regard, "Because of the characteristic of arising from non-entity" means that it is because the yogi’s individual self-cognition, which arises from the lack of intrinsic nature, is the very appearance of all aspects. "Because of the characteristic of arising from entity" means that it is because it arises from that which is primordially unborn and possesses all aspects. This very point is what was taught by the passage beginning with "non-entity" and so forth. "Liberated from the aspects of form and non-form" means being free from the grasping at permanence, nihilism, entity, non-entity, and so forth. Now,

ཤེས་རབ་ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྔར་གསུངས་པའི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་དག་མ་བརྟགས་ཤིང་གཉིས་སུ་མེད་པའི་གཟུགས་ཉིད་དུ་གསུངས་ཏེ། ཤེས་རབ་ནི་རྣམ་ པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་དང་ལྡན་པའི་སྟོང་པ་ཉིད་དོ། ། རྒྱུ་ཡིད་དོ། ། རྒྱུའི་ནི། ཡོད་པ་དང་མེད་པ་དང་གཉིས་ཀ་དང་གཉིས་ཀ་མ་ཡིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། འབྲས་བུ་ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པ་མེད་པའི་སྙིང་རྗེའི་བདག་ཉིད་སངས་རྒྱས་ ཉིད་དེ། ། འགྲོ་བའི་དོན་བྱེད་པ་པོའོ། ། དེ་ལྟར་ཡང་འབུམ་ཕྲག་ལྔ་པའི་ཀྱེ་རྡོ་རྗེ་ལས། རྣམ་པ་ཀུན་གྱི་མཆོག་ལྡན་པའི། ། སྟོང་ཉིད་རྒྱུ་ནི་དང་པོར་ཏེ། ། ཕྱི་ནས་དམིགས་མེད་སྙིང་རྗེ་ཡིས། ། འགྲོ་བའི་དོན་བྱེད་འབྲས་བུའོ། ། ཞེས་སོ། ། དེའི་ཕྱིར་རང་ བཞིན་གྱིས་མ་གྲུབ་པའི་རྒྱུའི་འབྲས་བུ་ནི། རྒྱུ་ལས་སྐྱེས་པར་མི་འགྱུར་རོ། ། འབྲས་བུ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས། རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་ཡོད་ན་རྒྱས་གདབ་པར་བྱ་བ་དང་རྒྱས་འདེབས་པ་པོར་འགྱུར་ན། གང་གི་ཚེ་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་རང་བཞིན་མ་གྲུབ་པ་དེའི་ཚེ་ཅི་ལྟར་ ན་དེར་འགྱུར་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། དེ་ལ་ཅི། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་ཉིད་དུ་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུའི་དངོས་པོ་མེད་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདིར་སྨྲས་པ། རྒྱུ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། འདིའི་དགོངས་པ་ནི། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་པར་འབྱུང་བའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ རྒྱུ་དང་འབྲས་བུའི་དངོས་པོ་སྒྱུ་མ་ལ་སོགས་པའི་བདེན་པར་བསྒྲུབ་པ་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པར་ཡོད་པ་ཁོ་ནའོ། ། དེའི་ཕྱིར་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པར་རྟོག་པ་དང་བྲལ་བ། ཤེས་རབ་དང་ཐབས་ཀྱི་བདག་ཉིད་ཟུང་དུ་འཇུག་པའི་གཟུགས།

By the words "insight" and so forth, the previously mentioned cause and effect are taught to be the very form of non-duality when left unexamined. Insight is emptiness endowed with the supreme of all aspects; it is the cause. As for the cause, it is because its characteristic is existence, non-existence, both, or neither. "Effect" refers to the state of buddhahood, the nature of non-referential compassion, which acts for the benefit of wandering beings. Thus, the Five Hundred Thousand Verse Hevajra states: "Emptiness endowed with the supreme of all aspects is the first cause; subsequently, through non-referential compassion, the effect is the acting for the benefit of wandering beings." Therefore, an effect that is not established by way of its own nature does not arise from a cause. By the words "the effect" and so forth, it is taught that if cause and effect existed, there would be that which is to be sealed and the sealer; however, when their very nature is not established, how could that be? Thus it is said. If one asks, "Is the entity of cause and effect then non-existent in every respect?" it is said here: "The cause" and so forth. The intention here is that the entity of cause and effect, characterized by dependent origination and established as being like an illusion and so forth, exists solely as conventional truth. Therefore, the form of the union of insight and method, free from conceptualization such as cause and effect, is the [ultimate reality].

བདེ་བ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ ཤེས་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཤར་བར་གྱུར་པའོ། ། འདི་ཉིད་ནི། ཕན་ཚུན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། དེ་ལྟར་ཡང་ས་ར་ཧའི་ཞབས་ཀྱིས་གསུངས་པ། བྱེད་པ་དང་བྲལ་འགྲོ་ལ་རྟག་ཏུ་ཤར། ། གང་ཞིག་དུས་སུ་ངེས་པར་གསུངས་ པ་ན། ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའང་ཚིག་གིས་དབུལ་འགྱུར་བ། ། བདེ་བའི་རྒྱལ་པོ་གཅིག་པུ་རྒྱལ་གྱུར་ཅིག། ཅེས་པའོ། ། གལ་ཏེ་རེ་ཞིག་ཆོས་རྣམས་མ་སྐྱེས་ཤིང་མ་འགགས་པ་ཡིན་ན། དེ་ལ་ཅི་ལྟར་ན། ཤེས་བྱ་དང་ཤེས་པའི་རྣམ་པས་ཐ་སྙད་དུ་གྲུབ་ པར་འགྱུར་ཞེ་ན། དེའི་ཕྱིར། དེ་ནི་རང་སེམས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཏེ། རྨི་ལམ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་མ་སྐྱེས་པའི་ཤེས་བྱ་མཐོང་བ་ཡང་འདི་ལྟ་བུའོ། ། དེ་ལྟར་ན། རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྨྲ་བའི་དོན་དམ་པར་ཡོད་པའི་མཚན་ཉིད་དོ་ཞེ་ན། དེའི་ཕྱིར་བདག་ གིས་བདག་ཉིད་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས། རྣམ་པར་ཤེས་པར་ཡོད་པ་ཡང་འགོག་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ། ། མོ་གཤམ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི། རྣམ་པར་མ་བརྟགས་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་པའི་གཟུགས་བརྙན་ལས་སྐྱེས་པའི་བདེ་བ་ཆེན་ པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཟུགས་དཔེ་དང་བཅས་པ་གསུངས་པའོ། ། དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཇི་ལྟར་རྨི་ལམ་དུ་རང་བཞིན་གྱིས་མ་སྐྱེས་པའི་སྣང་བའི་མོ་གཤམ་གྱི་བུ་མོ་དང་འགྲོགས་པས། སེམས་ཅན་ཅི་ཡང་རུང་བས་བདེ་བ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ། ། དེ་བཞིན་ དུ་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་ཀྱི་རྣལ་འབྱོར་པས། རང་བཞིན་གྱིས་མ་སྐྱེས་ཤིང་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་པའི་གཟུགས་བརྙན་དང་གཅིག་ཏུ་འདྲེས་པར་གྱུར་པ།

The wisdom of great bliss arises at all times. This very point is taught by the words "mutually" and so forth. As the venerable Saraha said: "Free from agency, it always arises for beings; When it is definitively taught at the proper time, Even the Omniscient One is rendered speechless. May the sole King of Bliss be victorious!" If, for a moment, phenomena are neither produced nor ceased, how is it that they are established conventionally through the aspects of the object of knowledge and the knowing consciousness? To address this, it is said, "That is one's own mind," and so forth; seeing the object of knowledge, which is unproduced by nature like a dream, is also like this. If it is then asked, "In that case, is the definition of the ultimate existence of consciousness [as asserted by the Vijñānavādins] not contradicted?"—to this, it is said, "I [perceive] myself," and so forth, which negates the existence of consciousness as well. By the words "barren woman" and so forth, the form of the wisdom of great bliss, which arises from the reflection of all aspects that is free from conceptual construction, is taught along with an analogy. The intended meaning is this: just as in a dream, by uniting with a barren woman’s son—an appearance that is unproduced by nature—any sentient being whatsoever may experience bliss; likewise, the yogi of suchness becomes one with the reflection of all aspects, which is unproduced by nature and free from conceptual construction.

མ་བརྟགས་པའི་བདེ་བ་ཆེན་པོ་མྱོང་བར་འགྱུར་རོ། ། ད་ནི་ཤེས་རབ་མ་ཡིན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་འདི་ཉིད་ཀྱི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་གསུངས་སོ། ། ད་ནི་རང་བྱུང་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གསུམ་གྱིས། སེམས་ཅན་གྱི་བསམ་པས། རྒྱུད་གཞན་དུ་གསུངས་པའི་བདེ་བ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་འདི་ཉིད་ཀྱི་མཐར་ཐུག་ པ་ཐོབ་པའི་སྣ་ཚོགས་པའི་མིང་མདོར་བསྟན་པའི་ཚིག་གསུངས་ནས། རྡོ་རྗེ་མི་ཕྱེད་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་མདོར་བསྟན་པའི་ཚིག་འདི་རྒྱས་པར་བཤད་པ་གསུངས་སོ། ། འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི། རྣམ་པར་མི་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་ཐུགས་དང་གསུང་ དང་སྐུ་ཡོངས་སུ་དག་པ། རྒྱུ་མཐུན་པ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་སྐྱེས་བུ་(བྱད་,བྱེད་)པ་དང་དྲི་མ་དང་བྲལ་བ་ཉིད་ཀྱི་བདག་ཉིད་ཅན། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་ཆོས་དང་ལོངས་སྤྱོད་རྫོགས་པ་དང་སྤྲུལ་པའི་སྐུའི་རང་བཞིན་རིགས་བཞི་ཡོངས་སུ་དག་པ། རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་དང་བྱང་ཆུབ་ སེམས་དཔའ་དང་སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་རྣམས་དམ་ཚིག་སེམས་དཔའི་རང་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ། ། རིགས་བཞི་པོ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་རྒྱུད་གཞན་དུ་སྣ་ཚོགས་པ་རིགས་བཞིར་སྡོམ་པའི་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་མི་རྟོག་ པའི་ཡེ་ཤེས་དང་མེ་དང་ནམ་མཁའ་དང་ས་དང་རླུང་དང་ཆུའི་ཁམས་ཡོངས་སུ་དག་པ། ཡེ་ཤེས་དང་ཚོར་བ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དང་གཟུགས་དང་འདུ་བྱེད་དང་འདུ་ཤེས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་བདག་ཉིད་ཅན། སེར་སྣ་ཆེན་པོ་དང་། འདོད་ཆགས་ཆེན་པོ་དང་། ཞེ་སྡང་ཆེན་ པོ་དང་། གཏི་མུག་ཆེན་པོ་དང་།

One will experience the great bliss of non-examination. Now, with the words "not wisdom" and so forth, the specific qualities of this very wisdom of non-conceptual great bliss are taught. Now, with the three verses beginning with "self-arisen," the various names for the attainment of the ultimate limit of this very wisdom of great bliss as taught in other tantras are briefly indicated. Then, with the words "indestructible vajra" and so forth, the detailed explanation of these brief indications is taught. The summarized meaning here is as follows: non-conceptual wisdom, the completely pure mind, speech, and body; the nature of the concordant cause, the ripened result, the person (agent), and the state of being free from stains; the four families completely pure in the nature of the innate, dharma, enjoyment, and emanation bodies; Vajrasattva, Bodhisattva, and Mahāsattva are taught to be the nature of the samayasattva. Through these four families, one should understand the divisions of the various four families summarized in other tantras. Likewise, non-conceptual wisdom and the completely pure elements of fire, space, earth, wind, and water; the nature of the aggregates of wisdom, feeling, consciousness, form, formations, and perception; great avarice, great desire, great hatred, and great delusion; and—

ཁྲོ་བ་ཆེན་པོ་དང་། འདོད་པ་ཆེན་པོ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་དང་། རིན་ཆེན་འབྱུང་ལྡན་དང་། མི་བསྐྱོད་པ་དང་། རྣམ་པར་སྣང་མཛད་དང་། དོན་ཡོད་གྲུབ་པ་དང་། འོད་དཔག་མེད་དེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ དྲུག་རྣམ་པར་དག་པ་རིགས་དྲུག་ཏུ་གསུངས་སོ། ། རིགས་བཞི་དང་རིགས་དྲུག་འདི་ཉིད་ཀྱི་རྣལ་འབྱོར་དང་རྣལ་འབྱོར་མའི་རྒྱུད་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པ་སྟེ། རིགས་བཞི་དང་རིགས་དྲུག་གི་དབྱེ་བ་ཁོ་ན་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། ། སྐུ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ ནི་དཀྱིལ་འཁོར་གསུམ་གསུངས་སོ། ། གསང་བའི་དབང་པོ་ནི་གསུང་རྡོ་རྗེའོ། ། ཟླ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཟླ་བ་བཟང་པོ་ལ་བོད་པའོ། ། དབང་མདོར་བསྟན་པའི་མདོར་བཤད་པ། ། བདག་གིས་བྲིས་ལས་དགེ་བ་གང་། ། ཐོབ་དེས་རྡོ་རྗེ་སེམས་དཔའ་ཡི། ། གོ་འཕང་སྐྱེ་ བོས་ཐོབ་པར་ཤོག། སཱ་ཧཱུ་པུ་ཏྲ་དཔལ་འཛིན་དགའ་བས་མཛད་པའི་དབང་མདོར་བསྟན་པའི་མདོར་བཤད་རྫོགས་སོ། ། ། ། རྒྱ་གར་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་པཎྜི་ཏ་ཆེན་པོ་གནས་བརྟན་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་ནགས་ཀྱི་རིན་ཆེན་གྱི་ཞལ་སྔ་ནས་དང་། ལོ་ཙཱ་བའི་ ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པ་གཞོན་ནུ་དཔལ་གྱིས། ཆོས་འཁོར་དཔལ་བསམ་ཡས་ཀྱི་དབེན་གནས་དམ་པ་མཆིམས་ཕུའི་དབེན་གནས་སུ་བསྒྱུར་བའོ། ། ། །

Great Wrath, Great Desire, and the completely pure Vajrasattva, Ratnasambhava, Akṣobhya, Vairocana, Amoghasiddhi, and Amitābha—these are taught as the six families, the purification of the six Tathāgatas. These four families and six families pervade all the Yoga and Yoginī Tantras; it is precisely the distinction between the four and six families that is explained. By the words "Body" and so forth, the three maṇḍalas are taught. The "secret faculty" is the Vajra Speech. "Moon" is an address to Sucandra. This is the brief commentary on the Sekoddeśa. Whatever virtue I have gained from writing this, by that may all beings attain the state of Vajrasattva. The Sekoddeśa-ṭīkā composed by the glorious Śrīdhara is hereby complete. It was translated at the sublime hermitage of Chimpu, a place of the glorious Samye Dharma Wheel, by the great Paṇḍita of Eastern India, the Elder Bodhisattva Vanaratna, and the translator, the youth Śrī, who served as his assistant. Svāhā. Puṭra. Śrīdhara. Joy. The brief commentary on the Sekoddeśa is finished. Translated by the great Paṇḍita of Eastern India, the Elder Bodhisattva Vanaratna, and the translator, the youth Śrī, at the sacred hermitage of Chimpu, the site of the glorious Samye Dharma Wheel. Translated. Translated. Translated.