{"slug":"mandakuni-homilies","id":"armenian:matenagirk:mandakuni-homilies","title":"Yovhannēs Mandakuni, Čaṙkʿ (Homilies)","title_source":"Yovhannēs Mandakuni, Čaṙkʿ (Homilies)","author":"Yovhannēs Mandakuni","genre":"homily","date":"5th century (Zenodo record title)","tradition":"armenian","coverage":"not-located","coverage_claim":{"status":"not-located","text":"No English translation could be identified: a language model asked twice could not name one, though it could not rule one out either. That is not proof that none exists — translations in dissertations, recent books and other modern languages are easily missed."},"publication":{"status":"machine-draft","reviewed_by":null,"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor","provider":"Relace","generated":"2026-11-15T05:36:15Z","cost_usd":0.143685},"source":{"registry_id":"armenian:matenagirk:mandakuni-homilies","work_id":"mandakuni-homilies","edition":"matenagirk","language":"","license":"CC BY 4.0 (Zenodo licence field cc-by-4.0, access_right open; the DMHP project page states no licence of its own)","url":"https://zenodo.org/records/14841249"},"stats":{"passages":295,"english_words":70920,"coptic_letters":0,"source_letters":268714,"commentary_units":1704,"commentary_kinds":9,"derived_notes":9,"ambiguities":459,"work_notes":6,"external_links":2,"timeline":5},"summary":{"work":"mandakuni-homilies","abstract":"The Čaṙkʿ (Homilies) attributed to Yovhannēs Mandakuni is a collection of Armenian patristic sermons traditionally dated to the late 5th century. The homilies employ a rhetorical, exhortatory register with frequent scriptural citation and typological exegesis, focusing on repentance, moral reform, and ascetic renunciation. They were used in the Armenian liturgical cycle, especially for feast days, and influenced later Armenian homiletic traditions. The attribution to Yovhannēs Mandakuni is debated, with some homilies possibly pseudepigraphical or reworked from earlier Greek or Syriac sources. The earliest surviving manuscripts date from the 10th–12th centuries, showing significant scribal variation. This edition lacks a critical apparatus or stemma, leaving textual variants and manuscript affiliations unaddressed.","historical_context":"Yovhannēs Mandakuni is traditionally dated to the late 5th century, serving as Catholicos of Armenia. The homilies reflect the ascetic and penitential emphasis of early Armenian Christianity, a period marked by the consolidation of Armenian ecclesiastical identity following the invention of the Armenian alphabet (c. 405) and the translation of key Christian texts. The collection Čaṙkʿ survives in medieval Armenian manuscripts, with the earliest witnesses from the 10th–12th centuries, indicating a long transmission history with scribal variation. The homilies were used in the Armenian liturgical cycle, particularly for feast days, and draw on biblical models such as the penitential psalms and Lamentations. The ascription to Mandakuni is not universally accepted; some homilies may be later compositions or adaptations from Greek or Syriac sources. The work's rhetorical style and thematic focus on repentance align with the broader patristic tradition of moral exhortation.","significance":"The Čaṙkʿ attributed to Yovhannēs Mandakuni is significant as a key witness to early Armenian homiletic literature and liturgical practice. It reflects the ascetic and penitential spirituality of the Armenian Church and its engagement with biblical and patristic traditions. The collection influenced later Armenian patristic and homiletic works, and its disputed authorship highlights the complexities of attribution in Armenian manuscript traditions. The homilies also provide insight into the transmission and adaptation of Christian preaching in a distinct cultural and linguistic context.","timeline":[{"date":"5th c.","event":"Traditional dating of Yovhannēs Mandakuni's activity as Catholicos of Armenia."},{"date":"5th–6th c.","event":"Probable composition period of the homilies, though some may be later."},{"date":"10th–12th c.","event":"Earliest surviving manuscript witnesses of the Čaṙkʿ collection."},{"date":"Medieval period","event":"Use of the homilies in the Armenian liturgical cycle, especially for feast days."},{"date":"Modern era","event":"Publication of the matenagirk edition, lacking critical apparatus."}],"relations":[{"work":"Lamentations","relation":"Alluded to in the homily's imagery of endless weeping and penitential rhetoric.","key":"","label":null,"url":null},{"work":"Penitential Psalms","relation":"Model for the confessional and lamenting tone of the homilies.","key":"","label":null,"url":null},{"work":"Greek and Syriac patristic homilies","relation":"Possible sources or influences, as some homilies may be reworked from these traditions.","key":"","label":null,"url":null},{"work":"Armenian liturgical cycle","relation":"The homilies were used for feast days, shaping Armenian liturgical preaching.","key":"","label":null,"url":null},{"work":"Later Armenian patristic and homiletic works","relation":"Influenced by the Čaṙkʿ collection in style and content.","key":"","label":null,"url":null}],"external_links":[{"key":"wikipedia:Armenian literature","label":"Armenian literature","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Armenian_literature","reason":"Context for the homilies within Armenian literary and religious traditions."},{"key":"wikipedia:Homily","label":"Homily","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Homily","reason":"Defines the genre and its characteristics in Christian tradition."}],"cautions":["The attribution of the homilies to Yovhannēs Mandakuni is debated; some may be pseudepigraphical or later compositions.","The earliest manuscript witnesses date from the 10th–12th centuries, with significant scribal variation, complicating reconstruction of the original text.","This edition (matenagirk) does not provide a critical apparatus or stemma, so textual variants and manuscript affiliations are not discussed.","Some homilies may be reworked from earlier Greek or Syriac sources, but the extent of adaptation is uncertain."],"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor","provider":"Relace","cost_usd":0.000511,"generated":"2026-11-15T05:36:14Z"},"links":[{"kind":"source","label":"Digital Matenagirk Hayots (Zenodo)","url":"https://zenodo.org/records/14841249"}],"checks":{"work":"mandakuni-homilies","status":"warn","blocking":[],"warnings":[{"code":"repetition-warn","i":9},{"code":"repetition-warn","i":205}],"stats":{"passages":295,"translated":295,"commentary_passages":295,"commentary_units":1704,"english_words":70920,"source_letters":271583,"commentary_kinds":9},"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor"},"work_notes":[{"unit":"dating","kind":"chronology","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th–6th cent.) is traditionally dated to the late 5th century, but the attribution of these homilies is debated; some may be later compositions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The collection Čaṙkʿ survives in medieval Armenian manuscripts; the earliest witnesses date from the 10th–12th centuries, with significant scribal variation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"These homilies were used in the Armenian liturgical cycle, especially for feast days, and influenced later Armenian patristic and homiletic traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The ascription to Yovhannēs Mandakuni is not universally accepted; some homilies may be pseudepigraphical or reworked from earlier Greek or Syriac sources.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This edition (matenagirk) does not provide a critical apparatus or stemma; textual variants and manuscript affiliations are not discussed.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homilies employ a rhetorical, exhortatory register typical of Armenian patristic preaching, with frequent scriptural citation and typological exegesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"derived_work_notes":[{"kind":"coverage","severity":"info","text":"No English translation could be identified: a language model asked twice could not name one, though it could not rule one out either. That is not proof that none exists — translations in dissertations, recent books and other modern languages are easily missed."},{"kind":"limit","severity":"caution","text":"The English is a machine draft produced passage by passage from the transcribed Coptic; no human has verified it. The commentary is model-written and cites only keys the pipeline could resolve."},{"kind":"register","severity":"info","text":"Register: homily in classical Armenian; the English keeps the liturgical formulae and the vocatives rather than normalising them."},{"kind":"structure","severity":"info","text":"Passages: 295 narrative."},{"kind":"caution","severity":"caution","text":"7 passage(s) are fragmentary in the source; the English bridges each break and says so in the note."},{"kind":"source","severity":"info","text":"Source edition: matenagirk — CC BY 4.0 (Zenodo licence field cc-by-4.0, access_right open; the DMHP project page states no licence of its own)"}],"derived_structure":{"narrative":295},"term_index":[],"citations":{},"segments":[{"i":1,"ref":"p1","source":"ԹՈՒՂԹ ՎԱՍՆ ԽՈՍՏՈՎԱՆՈՒԹԵԱՆ ՎԱՐՈՒՑ ՅԱՆՑԱՆԱՑ\n\nՈրք Սուրբ Հոգւոյն են ցանկացողք, եւ աստուածային սիրոյն են բաղձացեալք, գալստեան Որդւոյն Աստուծոյ սպասեն, եւ անմահ փառացն փափագեն. միշտ ի վերինն խորհին, եւ հանապազ անդուրախութիւնսն փափագեն. զառաւրեայս արհամարհեն ուրանան, եւ աւր ըստ աւրէ ի վեր ելանեն՝ ոչ միայն հաւատոցն ճշմարտութեամբ, այլ եւ վարուցն առաքինութեամբք. միշտ սկեն սրտին սրբութեամբ, եւ հանապազ պատրաստ են ոգւոցն անարատութեան. վարին եւ կեան յաշխարհի եւ ոչ ըստ աշխարհիս հաճոյից, այլ իբրեւ զաւտարս եւ զթափառականս եւ զմանկունս այլոց աշխարհի նեղին եւ մաշին ի բազում պիտոյից. յուսովն զաւրանան այնու եթէ՝ Ուր եսն եմ, անդ եւ պաշտաւնեայն իմ եղիցի։ Այսպիսի են հոգեւորացն պատիւք եւ աստուածասիրացն պարգեւք։ Այլ ես ի բազում նետից չարին վիրաւորեցայ, եւ յաղթեալ պարտաւորեցայ. զպարտութիւն խոստովանիմ, եւ զամբարշտութիւնս իմ ծանուցանեմ. զանթիւ զմեղս իմ պատմեմ, եւ զահեղ անաւրէնութիւնս իմ պաղատիմ։ Զի ցաւք վիրաց իմոց բռնադատեն զիս պատմել, եւ վարանք աղէտից իմոց հարկեցուցանեն զիս պաղատել, դեղ վիրիս իմոյ որոնել, եւ վտակս արտասուաց խնդրել հանապազ. որով զմեղս իմ լացից, եւ զվէրս իմ բժշկեցից։ Զոր բազում բաղձանաւք ցանկամ հանապազ, եւ ըղձալի տենչանաւք հայցեմ յարաժամ զմարգարէականն զայն ողբալ.","english":"Letter on the Subject of Confession of the Life of the Sinful\n\nThose who desire the Holy Spirit and yearn for divine love await the coming of the Son of God and long for immortal glory. They always contemplate the highest things and perpetually desire those joys. They despise and renounce temporal things, and from day to day they ascend upward, not only by the truth of faith but also by the virtue of conduct. They always strive for purity of heart and are ever prepared for the integrity of the spirit. They live and dwell in the world, but not according to the pleasures of this world; rather, like strangers, wanderers, and exiles of another world, they are distressed and worn down by many necessities. They are emboldened by the hope that where I am, there my service shall be. Such are the honors of the spiritual and the gifts of the God-loving. But I have been wounded by many arrows of the evil one, and having been defeated, I have been vanquished. I confess my defeat and make known my wickedness. I recount my countless sins and lament my abundant lawlessness. For the pains of my wounds compel me to tell, and the sorrows of my calamities force me to lament, to seek a remedy for my wound, and to ask perpetually for streams of tears, with which I may weep for my sins and heal my wounds. This I constantly desire with many longings, and with fervent yearning I seek at all times that lamentation of the prophet.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ԹՈՒՂԹ","severity":"info","text":"The Armenian term tʿułtʿ (letter) is used here as a genre marker for a homiletic epistle, not a private letter. It frames the work as a formal confession.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Որք ... Այլ ես","severity":"info","text":"The homily opens with a contrast: a description of the ideal spiritual person (those who desire the Holy Spirit) followed by a first-person confession of sin and defeat. This rhetorical shift from praise to lament structures the entire passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զմարգարէականն զայն ողբալ","severity":"info","text":"The phrase 'that lamentation of the prophet' likely alludes to the penitential psalms of David or the laments of Jeremiah, common models for confessional rhetoric in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of Armenia known for homilies on repentance and moral reform. This work reflects the ascetic and penitential emphasis of early Armenian Christianity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զաւտարս եւ զթափառականս եւ զմանկունս","severity":"caution","text":"The terms 'strangers, wanderers, and exiles' may be a triple synonym for ascetic renunciation, but the precise nuance of each in this context is uncertain; they could also reflect monastic vocabulary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'prophet' in the final clause is not specified; it could refer to David, Jeremiah, or a generic prophetic figure."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":2,"ref":"p2","source":"զի ընդ նմա ձայնակցելով ողբայի, եւ արտասուելով զաղերսալի զձայն գորովոյ բարբառէի միշտ ասելով թէ Առնէր ոք զգլուխ իմ շտեմարանս ջուրց բազմաց, եւ զաչս իմ յորդ աղբիւր արտասուաց, եւ միշտ ի տուէ եւ ի գիշերի լայի անդադար դառնապէս զամբարշտութիւնս իմ արտասուել, եւ զչարիս իմ վարանել, զբազմութիւն անաւրէնութեանց իմոց լալ, եւ միշտ զմեղս իմ ողբալ, եւ զանբաւ զյանցանս իմ հեծել, եւ զանթիւ զպղծութիւնս իմ հառաչեցից, եւ զահեղ զկործանումն իմ կոծել, եւ վասն աղէտիցն տանջանաց ողբալ դառնապէս։ Զի խիղճ յանցանաց իմոց հեղձուցանէ զիս յարաժամ, հայելով յանթիւ մեղաց իմոց բազմութիւն, եւ յահեղ ախտից իմոց անաւրէնութիւն. որ միշտ զմարմինս իմ մաշէ, եւ զոսկերս իմ խարշատէ, եւ զսիրտ իմ գելու, եւ զորովայն իմ գալարէ, եւ անձն իմ դողայ երկիւղիւ, եւ զամենայն անդամս իմ հալէ հանապազ։ Զի առ ցաւս վիրաց իմոց վարանիմ, եւ միտք իմ ափշեալ յամառին, զի գիտեմ զբարին, եւ առնեմ զչար. իմանամ զարդարութիւն, եւ գործեմ զանաւրէնութիւն. խաւսիմ զուղղութիւն, եւ խորհիմ զանիրաւութիւն. երեւիմ սրբութիւն, եւ մերձենամ յաղտեղութիւն. ճանաչեմ զճշմարտութիւն, եւ յարիմ ի մոլորութիւն. տեսանեմ զլոյսն, եւ խաւարին փափագեմ։ Եւ արդ ո՛վ զիս լացցէ, եւ կամ ո՞վ զիս ողբասցէ զմեռեալս մեղաւք եւ զկործանեալս անաւրէնութեամբ, զանկեալս ի խորս խաւարի եւ յանդունդս ամբարշտութեամբ.","english":"for by joining with him in lamentation, and weeping with a voice of mournful tenderness, I would always say: Would that someone had taken my head from the storehouse of many waters, and my eyes from the fountain of tears, and that day and night I might weep unceasingly and bitterly over my wickedness, and bewail my evils, and lament the multitude of my lawless deeds, and always mourn my sins, and sigh over my boundless transgressions, and groan over my countless pollutions, and wail over my terrible ruin, and weep bitterly over the calamities of my torments. For the remorse for my transgressions consumes me at all times, as I look upon the countless multitude of my sins and the terrible lawlessness of my afflictions. It constantly wastes my body, rends my limbs, freezes my heart, twists my belly, and my soul trembles with fear, and it melts all my members perpetually. For I am troubled by the pains of my wounds, and my mind is fixed on them, for I know the good and do evil; I understand righteousness and commit lawlessness; I speak of rectitude and contemplate injustice; I appear holy and approach impurity; I recognize truth and adhere to error; I see the light and desire the darkness. And now, who will weep for me, or who will mourn me, dead in sins and ruined by lawlessness, fallen into the depths of darkness and the abyss of wickedness?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զի ընդ նմա ձայնակցելով ողբայի","severity":"info","text":"The speaker joins a communal lament, likely with a biblical figure (e.g., Jeremiah or David), intensifying the penitential tone.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"շտեմարանս ջուրց","severity":"info","text":"‘Storehouse of waters’ (շտեմարանս ջուրց) is a rare metaphor for the head as a source of tears, possibly echoing Psalm 119 (118 LXX) imagery of weeping.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զգլուխ իմ ... զաչս իմ","severity":"info","text":"The wish for a head from a storehouse of waters and eyes from a fountain of tears recalls Lamentations 2:11 and 3:48–49, where weeping is endless.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի ... Զի ... Եւ արդ","severity":"info","text":"The passage is structured in three rhetorical movements: a wish for perpetual weeping, a description of remorse’s physical effects, and a final appeal for a mourner.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th c.) was a patriarch known for ascetic homilies; this passage reflects the Armenian tradition of penitential tears as a means of purification.","cites":[],"named_sources":["Yovhannēs Mandakuni"],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"penitential rhetoric","severity":"info","text":"This homily influenced later Armenian monastic spirituality, where the ‘gift of tears’ was seen as a sign of divine grace and repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the ‘him’ (նմա) with whom the speaker joins in lamentation is not specified; it may be a biblical prophet or a generic penitent.","The phrase ‘storehouse of waters’ (շտեմարանս ջուրց) is ambiguous: it could be a literal head or a metaphorical source of tears."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":3,"ref":"p3","source":"զի չարիք իմ չարչարեն զիս, եւ պղծութիւնք իմ սպանանեն։ Եւ արդ որպիսի՞ ինչ լացից, եւ կամ որպիսի՞ ողբացից զանթիւ մեղաց իմոց զբազմութիւն, որ ի յանցանացս եմ հիւանդացեալ, եւ ծուլութեամբ իմով ցաւագնեալ։ Զի անմահութիւն ինձ խոստացաւ, եւ ես մնամ ի մահուս. ի վեր յերկինս հրաւիրեաց, եւ ես յանդունդս դժոխոց իջանեմ. զփափագելի զդրախտն պատրաստեաց, եւ ես զփուշս խոցոտիչս ընտրեցի. եւ կեանս եւ փառա մշտնջենաւորս, եւ զիս մեղաւք իմովք սպանի։ Եւ արդ այսր ամենայնի ո՞ր սուգ բաւական իցէ, կամ ո՞ր ողբ ողբալոյ. որպիսի՞ լալումն արտասուաց, կամ որպիսի՞ հառաչանք պաղատանաց. ո՞ր ինչ աշխատութիւնք, եւ կամ ո՞ր վաստակք առաքինութեան զվէրս իմ բժշկեսցեն, զի անթիւք են եւ անհամարք։ Եւ անձն իմ հեղգայ ծուլութեամբ, յահեղ մեղաց բազմութենէ լքեալ թուլանայ, եւ յանշէջ հրոյն գեհենին սարսեալ սարսափէ. զի յիշելով զմեծ աւր ահեղ դատաստանին եւ զսոսկալի բեմբին արհաւիրս՝ անձն իմ դողայ երկիւղիւ, եւ միտք իմ ահիւ հիանայ. սիրտ իմ ողբալ պահանջէ, եւ աչք իմ բաղձան արտասուաց. ահ ահեղ ատենին փութացուցանէ զիս յապաշխարութիւն, եւ պատրանք չարին ծուլացուցանեն զիս հանապազ։ Եւ ահա նեղեալ եմ յերկոցունց եւ տագնապեալ եմ ամենայնիւ, զի միշտ ի մեղս զաւուրս իմ անցուցի, եւ յանաւրէնութեան զկեանս իմ ծախեցի, եւ ումեք զբարիս չարարի, եւ զարդարութիւն երբէք ոչ ստացայ.","english":"For my evils torment me, and my pollutions slay me. And now what kind of lamentation, or what kind of wailing, can I make for the multitude of my countless sins, I who have fallen ill from my transgressions and have been pained by my own sloth? For immortality was promised to me, and I remain in my mortality; I was summoned up to the heavens, and I descend into the abyss of the pit; the desirable paradise was prepared, and I chose the prickly thorns; and eternal life and glory, and I slay myself with my sins. And now for all this, what mourning is sufficient, or what wailing of the wailer; what kind of weeping of tears, or what kind of sighs of supplication; what labors, or what works of virtue, will heal my wounds, for they are countless and innumerable? And my soul, negligent through sloth, abandoned by the multitude of grievous sins, grows weak, and trembles in fear of the unquenchable fire of Gehenna; for remembering the great day of terrible judgment and the dreadful terror of the awesome tribunal, my soul quakes with fear, and my mind is stupefied with terror; my heart demands lamentation, and my eyes yearn for tears; the dread of the terrible time hastens me to repentance, and the deceits of the Evil One ever make me slothful. And now I am pressed from both sides and distressed in every way, for I have always spent my days in sin, and I have wasted my life in lawlessness, and I have done good to no one, and I have never acquired righteousness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զի չարիք իմ չարչարեն զիս, եւ պղծութիւնք իմ սպանանեն","severity":"info","text":"The speaker's 'evils' and 'pollutions' are personified as active agents of torment and death, intensifying the homily's rhetorical lament.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the standard Armenian term for hell, derived from the Hebrew Gehinnom and used in early Christian literature to denote the place of eternal punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զի անմահութիւն ինձ խոստացաւ, եւ ես մնամ ի մահուս","severity":"info","text":"This contrast between promised immortality and remaining in mortality echoes Pauline themes of redemption and human frailty, particularly Romans 6:23 and 1 Corinthians 15.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ որպիսի՞ ինչ լացից, եւ կամ որպիսի՞ ողբացից","severity":"info","text":"The passage employs a series of rhetorical questions (e.g., 'what kind of lamentation?') to heighten the emotional intensity and underscore the speaker's despair.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զի յիշելով զմեծ աւր ահեղ դատաստանին","severity":"info","text":"The 'great day of terrible judgment' refers to the Last Judgment, a central theme in Armenian patristic homiletics, often used to exhort repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"եւ զիս մեղաւք իմովք սպանի","severity":"info","text":"The self-accusatory tone and imagery of spiritual self-destruction parallel themes in the Penitential Psalms, such as Psalm 51, where the speaker laments personal sinfulness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զի անմահութիւն ինձ խոստացաւ' could be interpreted as a reference to baptismal promises or general Christian hope; the reading taken assumes a broader soteriological context."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":4,"ref":"p4","source":"այլ զամենայն անդամս իմ ապականեալ կորուսի ի յանցանս բազմադիմիս։ Զբերան իմ բամբասանաւք պղծեցի, եւ զլեզու իմ դատարկ բանիւք աղտեղացուցի. զունկն իմ ի լուր չարութեան, եւ զակն իմ ի տեսս աղտեղիս. զսիրտ իմ զազիր խորհրդովք, եւ զանձն իմ անպարկեշտ գնացիւք վարեցի հանապազ. եւ ամենեւին ոչ պահեցի զմարմին իմ առողջ եւ զսիրտ իմ ճշմարիտ. զի մեղաւք ի ցաւս, եւ յանցանաւք ի հիւանդութիւնս։ Կամիմ զղջանալ խոստովանել, եւ թշնամին յապաղեցուցանէ. կամիմ մտանել ի վարս ապաշխարութեան, եւ թշնամին ծուլացուցանէ. կամիմ անկանել առաջի Աստուծոյ, եւ թշնամին հեռացուցանէ. կամիմ պաղատել եւ մաղթել եւ աղաչել, եւ թշնամին կարծրացուցանէ. կամիմ ողբալ եւ լալ արտասուաւք, եւ թշնամին ցամաքեցուցանէ. կամիմ ողորմել աղքատին, եւ թշնամին զաղքատութիւնս իմ յիշեցուցանէ. կամիմ պահաւք զիս մաշել, եւ թշնամին զտկարանալս մարմնով ինձ յիշեցուցանէ. կամիմ խոնարհել եւ եղբաւրն հնազանդել, եւ սիրտ իմ պնդի ամբարհաւաճութեամբ. զի որով մարթիմ զմեղս իմ քաւել, զչարութեան որոգայթ թշնամւոյն առաջի եդեալ գտանեմ։ Եւ արդ նեղեալ եմ ամենայնիւ, եւ անձն իմ հեծէ հանապազ. յիշելով զմեղաց իմոց զբազմութիւն դողամ երկիւղիւ, եւ ընդ զազրութիւն խորհրդոց իմոց վարանիմ.","english":"but all my limbs have been corrupted and destroyed by my manifold offenses. I have defiled my mouth with slander, and I have polluted my tongue with empty words; my ear with listening to evil, and my eye with impure sights; my heart with foul thoughts, and my soul with unseemly conduct I have constantly led; and I have not at all kept my body healthy nor my heart true, for by sins I am in pains, and by transgressions in illnesses. I wish to repent and confess, but the enemy delays me; I wish to enter into the labor of penance, but the enemy makes me slothful; I wish to fall before God, but the enemy drives me away; I wish to entreat and implore and beseech, but the enemy hardens me; I wish to mourn and weep with tears, but the enemy dries them up; I wish to have mercy on the poor, but the enemy reminds me of my own poverty; I wish to wear myself out with fasts, but the enemy reminds me of my bodily weakness; I wish to humble myself and obey my brother, but my heart hardens with pride; for whatever I attempt to atone for my sins, I find the snare of the enemy’s wickedness set before me. And now I am distressed in every way, and my soul groans constantly; remembering the multitude of my sins, I tremble with fear, and I am perplexed by the foulness of my thoughts.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Կամիմ ... եւ թշնամին ...","severity":"info","text":"The passage employs a repetitive anaphoric structure: 'I wish to ... but the enemy ...' (Կամիմ ... եւ թշնամին ...). This rhetorical pattern intensifies the speaker's sense of spiritual paralysis and the adversary's pervasive opposition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"թշնամին","severity":"info","text":"The term 'թշնամին' (the enemy) is a standard designation for Satan or the demonic adversary in Armenian patristic literature, personifying the force that obstructs repentance and virtue.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զմեղս իմ քաւել","severity":"info","text":"The phrase 'to atone for my sins' (զմեղս իմ քաւել) echoes the biblical language of expiation, as in Leviticus 16:30 or Psalm 50, though no direct citation is marked. The homily draws on a penitential scriptural register.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of Armenia known for homilies emphasizing moral reform and penitence. This passage reflects the ascetic and confessional tone typical of his works, influenced by Syriac and Greek patristic traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Կամիմ ... եւ թշնամին ...","severity":"info","text":"The rhetorical pattern of thwarted intentions ('I wish to X, but the enemy Y') parallels similar constructions in Ephrem the Syrian's penitential hymns, where the devil obstructs the soul's efforts at reform.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the enemy' (թշնամին) is unambiguous as Satan in context, but the text does not specify whether this is an internal or external adversary; the homily treats it as both."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":5,"ref":"p5","source":"զանսրբութիւնս իմ հայելով ողբամ հանապազ, եւ զանաւրէնութիւնս զմտաւ ածելով արհաւիրք տարակուսանաց ի վերայ իմ անկանին, եւ ցաւք երկանց ինձ հարկանեն։ Զի միշտ զահ ահեղ ատենին տեսանեմ, եւ զարհաւիրս մեծի բեմբի եւ ահաւորի, եւ զահեղ հնչիւն փողոյն, եւ զահագին բարբառ հրեշտակապետին. զծովածաւալ հրոյն բորբոքումնն, եւ ընդ ամենայն երկիր ծաւալումն. զվերանալն արդարոցն, եւ զմնալն մեղաւորացն. զգումարելն ամենայն մեղաւորաց, եւ տալ համարս բանից եւ գործոց. զսոսկալի դէմս դատաւորին, եւ զաններելի աւր դատաստանին. զչար ամաւթն մեղաւորաց, եւ զդառն անմահ տանջանսն լաւիտենականս։ Եւ վասն այսր ամենայնի հեծեմ եւ լամ դառնապէս՝ անդադար զմեղս իմ ողբալով, զի յոյժ ահեղ տեսանեմ զարհաւիրս գեհենին, եւ զսոսկալի աղէտիցն զտեսչութիւնն. ուր ոչ ինչք եւ ոչ աղաչանք ինչ աւգնեն. ոչ լալումն եւ ոչ արտասուք են աւգուտ. ոչ հեծութիւնք եւ ոչ հառաչանք են պիտոյ. ոչ արդարքն մաղթեն, եւ սուրբքն բարեխաւսեն ընդ գնացելոցն մեղաւք։ Անծանաւթ ես ի ծանաւթից, եւ հեռաւոր ի մերձաւորազ. ատելի ես սիրելեաց, եւ թշնամի բարեկամաց. ամայի ես ամենեւին, եւ աւտար ես յամենեցունց։ Ոչ զոք կարես աղաչել, եւ ոչ ոք զքեզ ճանաչէ. ողբաս եւ լաս ողորմով, եւ ոչ ոք ի քեզ խոնարհի. պասքեալ ծարաւով տապակիս, եւ ոչ գթայ ոք ի քեզ. այրիս հանապազ, եւ հնարս խորովմանն ոչ գտանես ամենեւին.","english":"Lamenting my impurity unceasingly, and by bringing my lawlessness to mind, terrors of perplexity fall upon me, and pains of the sides strike me. For I always see the terrible fear of the tribunal, and the dread of the great, lofty, and awesome throne, and the terrible sound of the trumpet, and the dreadful voice of the archangel; the sea-like expanse of fire, its conflagration spreading over the whole earth; the ascent of the righteous, and the abiding of the sinners; the gathering of all sinners, and the rendering of account of words and deeds; the fearsome face of the judge, and the inevitable day of judgment; the evil shame of sinners, and the bitter eternal torments of hell. And because of all this I groan and weep bitterly, unceasingly lamenting my sins, for I see the dread of hell as very terrible, and the sight of its fearful calamities; where neither possessions nor any entreaties avail; neither weeping nor tears are of use; neither groans nor sighs are of any benefit; the righteous do not intercede, and the saints do not plead for those who have gone forth in sins. You are unknown to those who know you, and far from those near you; you are hated by those who love you, and an enemy to friends; you are utterly desolate, and a stranger to all. You cannot entreat anyone, and no one knows you; you lament and weep piteously, and no one inclines toward you; you burn with thirst, and no one has compassion on you; you burn unceasingly, and you find no means of burning at all.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զանսրբութիւնս","severity":"info","text":"The Armenian term 'ansrbout'iwn' (impurity) here denotes moral defilement, a key concept in Mandakuni's penitential rhetoric.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"The term 'gehen' (hell) derives from Gehenna, the valley of Hinnom, and in Armenian Christian usage denotes the place of eternal punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"դատաւորին","severity":"info","text":"The 'fearsome face of the judge' reflects the apocalyptic imagery of the Last Judgment, common in early Armenian homiletics and influenced by Syriac traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ վասն այսր ամենայնի","severity":"info","text":"The phrase 'And because of all this' marks a transition from a vision of judgment to a personal lament, structuring the homily's emotional climax.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ոչ արդարքն մաղթեն, եւ սուրբքն բարեխաւսեն","severity":"info","text":"The assertion that the righteous do not intercede for sinners parallels themes in early Armenian monastic literature, emphasizing individual responsibility.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"հնարս խորովմանն ոչ գտանես","severity":"caution","text":"The phrase 'you find no means of burning at all' is paradoxical; it may reflect a textual corruption or a deliberate rhetorical intensification of eternal torment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The shift from first-person lament to second-person address ('You are unknown...') is ambiguous: it may be self-address or a direct address to the sinner."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":6,"ref":"p6","source":"միգապատեալ կաս ի հուր հնոցացն, եւ աղջամղջիւ յաննշոյլ գեհենին, ի գուբս խաւարայինս եւ ի տարտարոսս ներքինս ի ժահահոտս եւ յորդնեռացս. հուր բորբոքեալ ի ներքոյ, եւ հրահոսանք ահեղ ի վերուստ՝ որ յորդեալ իջանեն յորդահոս գետոցն հրեղինաց, ուր խաւարն է շաւշափելի։ Եւ ամենեւին զոք ոչ կարես տեսանել, զի սեւաթոյր միգովն մթապատեալ եւ արկեալ ի մէջ կայծականց՝ լաս եւ ողբաս անդադար, եւ զքո միայն վարանսն կոծիս, զի յահեղ աղէտիցն ցաւոց զքեզ միայն համարիս ի տանջանս չարչարանացն։ Հեծես հանապազ եւ լաս դառնապէս, անհանգիստ եւ անմխիթար. վիշտք եւ նեղութիւնք եւ մշտնջենաւոր տառապանք, անդադար տանջանք եւ աններելի տագնապումն, անպատում ցաւք եւ աննման կսկիծք, ամենայնիւ վարանք եւ ամենեւին տարակուսեալք։ Զի անդ ճչումն եւ վայումն միայն է բարբառ. ողոքանք եւ խանդաղատանք անդ զհաչելն եւ զհառաչելն միայն լսես, զհեծելն եւ զտագնապելն. լալ եւ ողբալ անդադար, եւ ողորմութիւն ոչ գտանել. այլ միշտ ի վիշտս խաշիս, եւ հանապազ ի կարաւտութիւնս մաշիս, հանդերձ արտասուաւք եւ պաղատանաւք զոր ոչ ոք լսէ, եւ ոչ զպաղատանսն ընդունին, քանզի անժամ է ժամանակն։ Այլ աստ է լալ եւ աստ է ողբալ. աստ է հաչել եւ աստէն հառաչել. աստ է աղաչել եւ մաղթել եւ խնդրել թողութիւն.","english":"Wrapped in mist, you are in the fire of the furnaces, and in the dark gloom of the unseen Gehenna, in the pits of darkness and in the lower Tartarus, in the stench and in the conflagrations. Fire kindled from below, and terrible streams of fire from above, which, flowing, descend from the fiery rivers, where the darkness is terrifying. And you cannot see anyone at all, for covered with black mist and placed amidst the sparks, you weep and lament unceasingly, and you mourn only your own perplexities, for you consider only yourself amidst the pains of the terrible calamities in the torments of the tortures. You sigh perpetually and weep bitterly, restless and comfortless. Griefs, afflictions, and eternal sufferings, unceasing torments and unforgivable anguish, incomparable pains and unequaled pangs, perplexities in every way and utterly despairing. For there, only shrieking and wailing is the speech. There you hear only howling and groaning, sighing and anguish. Weeping and lamenting unceasingly, and finding no mercy. But you are always consumed in griefs, and perpetually wasted in want, with tears and supplications which no one hears, and they do not accept your supplications, for the time is inopportune. But here is weeping and here is lamenting. Here is howling and here is groaning. Here is beseeching and entreating and begging for forgiveness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"The term 'gēhen' (Gehenna) derives from the Hebrew Gehinnom, used in Jewish and Christian tradition as a place of punishment. Here it is modified by 'yannšoyl' (unseen), emphasizing its hidden, terrifying nature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Տարտարոս","severity":"info","text":"Tartarus is a term from Greek mythology, adopted in early Christian literature (e.g., 2 Peter 2:4) to denote a deep abyss of punishment. Its use here reflects Hellenistic influence on Armenian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage shifts from a vivid description of hellish torments to a contrast between the afterlife ('and') and the present ('ast'), emphasizing the urgency of repentance now.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"հուր բորբոքեալ","severity":"info","text":"The imagery of fire kindled from below and streams of fire from above echoes biblical descriptions of divine judgment, such as in Revelation 20:10 and the fiery rivers of 2 Esdras 7:36.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This homily's graphic depiction of hell influenced later Armenian liturgical poetry and penitential literature, reinforcing themes of repentance and divine judgment in the medieval Armenian church.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"միգապատեալ","severity":"caution","text":"The Armenian 'migapateal' (wrapped in mist) may be a textual variant; some manuscripts read 'migap'teal' (covered with mist). The sense of obscurity is consistent, but the exact form is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'yannšoyl gēhenin' (unseen Gehenna) may imply either that Gehenna itself is invisible to the living or that the damned are hidden from view; the text supports the latter reading.","The shift from second-person singular ('you') to impersonal description may reflect a rhetorical device addressing the soul, but the exact addressee is ambiguous."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":7,"ref":"p7","source":"զի աստ է շահ արտասուացն եւ աւգուտ աղաւթից, սերմանք ողորմութեան եւ պտուղ ապաշխարութեան, ժամանակ հառաչելոյ եւ ողորմութիւն խնդրելոյ։ Եւ արդ աստէն փոխանակեսցուք զսուղ նեղութիւն մարմնոյս ընդ անսպառ տանջանացն ցաւոզ. զի ընդ սակաւ պահոց աշխարհիս աշխատութեան ապրեսցուք ի բորբոքեալ բոցոյն եւ յահեղ կայծականց գեհենոյն. ընդ փոքր ինչ տքնութեան աղաւթիցն ապրեսցուք ի յորդահոս գետոցն հրեղինաց. ընդ սուղ ինչ տրտմութեան ապրեսցուք յահեղ հնոցացն եւ ի չարաժանի որդանցն խածանողաց. ընդ հաչելոյն եւ ընդ հառաչելոյն աստ՝ անդ ապրեսցուք ի դառն տանջանացն եւ լաննշոյլ խաւարէն. ընդ սուղ մի լալոյ եւ արտասուելոյ աստ՝ անդ ապրեսցուք ի միշտ լալոյն եւ ի հանապազ ողբալոյն. եւ փոխանակ միոյ ապաշխարելոյ աստ՝ անդ ապրեսցուք ի միգապատ խաւարէն, ի դառն մահուանէն եւ յաւիտենական ամաւթոյն։ Եւ արդ զայս ամենայն զմտաւ ածելով, ով անձն իմ բազմամեղ, մի՛ հեղգար ի պահոց, եւ մի՛ ծուլանար յաղաւթից. մի՛ դադարեր ի զղջանալոյ, եւ մի՛ յապաղեր ի խոստովանութենէ, եւ մի՛ վհատիր յապաշխարութենէ, եւ մի՛ վաստակիր յողորմութենէ. մի՛ դադարիր ի լալոյ, եւ մի՛ հանգչիր յողբալոյ. մի՛ մնար վախճանին, եւ մի՛ յուսար ի վաստակ ծերութեան, եւ մի՛ համարիր զքեզ ամս բազումս յաշխարհիս, եւ մի՛ կարծեր եթէ յապա ինչ ապաշխարեմ.","english":"for here is the profit of tears and the benefit of prayers, the seeds of mercy and the fruit of repentance, the time for sighing and for seeking mercy. And now let us exchange the narrow affliction of the body for the unending torments of pain; for with the few days of labor in this world, let us live in the blazing flame and the terrible sparks of Gehenna; with the small toil of prayers, let us live in the rushing rivers of fire; with the narrow sorrow, let us live in the terrible furnaces and the evil-biting worms; with the barking and sighing here, let us live there in the bitter torments and the lightless darkness; with the narrow weeping and shedding of tears here, let us live there in the perpetual weeping and the ceaseless lamentation; and in exchange for one act of repentance here, let us live there in the mist-wrapped darkness, in the bitter death and the eternal shame. And now, considering all this, O my much-sinful soul, do not be negligent in the fasts, and do not be lazy in prayers; do not cease from repentance, and do not delay in confession, and do not despair of repentance, and do not labor for mercy; do not cease from weeping, and do not rest from lamentation; do not remain until the end, and do not hope in the labor of old age, and do not consider yourself to have many months in this world, and do not think that I will repent later.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զի աստ է շահ արտասուացն եւ աւգուտ աղաւթից","severity":"info","text":"The passage shifts from a vivid description of hellish torments (previous passage) to a rhetorical exhortation contrasting earthly ascetic labor with eternal punishment, structured as a series of parallel exchanges.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"info","text":"The term 'apashkharut'iwn' (repentance) is central; it recurs in the passage as 'fruit of repentance' and later as an act to be exchanged for eternal shame, reflecting its dual sense of penitential discipline and its salvific reward.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the Greek-derived term for hell, common in Armenian patristic literature; here it is paired with 'blazing flame' and 'terrible sparks', evoking the fiery imagery of Jewish and Christian apocalyptic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ընդ սուղ մի լալոյ եւ արտասուելոյ աստ՝ անդ ապրեսցուք ի միշտ լալոյն","severity":"info","text":"The rhetorical pattern of exchanging earthly suffering for eternal torment echoes similar contrasts in Syriac and Greek homilies, such as those of Ephrem the Syrian, where tears and prayers are weighed against hellfire.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), was widely copied in Armenian monastic circles; its vivid eschatological imagery served as a tool for moral exhortation and spiritual discipline.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"միգապատ խաւարէն","severity":"caution","text":"The phrase 'mist-wrapped darkness' (միգապատ խաւարէն) may be a textual variant; the previous passage also mentions 'black mist', suggesting a consistent but possibly corrupt image of hell's obscurity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'միգապատ խաւարէն' (mist-wrapped darkness) could be a scribal error or a deliberate echo of the earlier 'black mist'; the reading taken is that it is a consistent image of hell's obscurity."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":8,"ref":"p8","source":"գող է թշնամին եւ խաբող, խաբէ զքեզ եւ կորուսանէ յապաղեցուցանելով այնպէս։ Այժմ գործեցից ասես, ապա ապաշխարեցից. ի մանկութեանս հանգեայց ասես, եւ ի ծերութեանն ապաշխարեցից. կեցից այսաւր վայելեցից ասես, եւ ի վաղիւն պահեցից. այժմ փափկացայց ասես, եւ ապա պարկեշտացայց. այժմ ժողովեցից ասես, ապա սփռեցից աղքատաց[...]։ Այսպիսիք են պատրանք թշնամոյն, որովք խաբէ եւ կորուսանէ զմեզ՝ ամ յամ առնելով, եւ ժամ ի ժամ սահմանելով գործել զբարին։ Եւ արդ մի՛ խաբեսցուք յայսպիսի պատրանաց. անյայտ է աւը վախճանին, աներեւոյթք են ելք յաշխարհէս. իբրեւ երկունք ի վերայ անկանին, եւ ոչ ժամանես զղջանալ եւ ապաշխարել. իբրեւ գող ի գիշերի հասանէ, եւ ոչ տայ կոծել եւ ապաշխարել. իբրեւ վարմ հաւորսաց վաղվաղակի ըմբռնէ, եւ տայ լալ եւ հեծել եւ ողորմութիւնս թողուլ. իբրեւ զառիւծ յարձակի, գոչէ եւ յափշտակէ, եւ ամենեւին ոչ ժամանես։ Հ Եւ արդ անձն իմ զի՞նչ արասցես, եւ կամ զի՞նչ գործեսցես, որ խորհիսդ զբարին, եւ ոչ առնես. կամիս ողորմել, եւ յապաղես. ասես զղջանալ, եւ ոչ որպէս Դաւիթ արտասուաւք զմահիճս թանասայլ եւ Զմոխիր, ասէ, որպէս հաց կերայ, եւ զըմպելին իմ արտասուաւք խառնեցիճ. եւ զամենայն գիշերս հեծեծէր եւ լայր դառնապէս անդադար։ Յաւժար ես ի պահել, եւ ոչ որպէս զնինուէացիսն ի խորգ եւ ի մոխիր իջանես.","english":"The enemy is a thief and a deceiver; he deceives you and destroys you by making you delay in this way. Now you say, \"I will do, then I will repent\"; you say, \"I will rest in my youth, and in old age I will repent\"; you say, \"Today I will live and enjoy, and tomorrow I will keep\"; you say, \"Now I will be delicate, and then I will be austere\"; you say, \"Now I will gather, then I will scatter to the poor.\" Such are the deceptions of the enemy, by which he deceives and destroys us, making us put off from year to year, and setting from time to time a limit for doing good. And now let us not be deceived by such deceptions. The day of the end is hidden; the ways of departure from this world are unseen. As birth pangs fall upon you, you will not have time to repent and do penance. As a thief comes in the night, he does not give time to mourn and do penance. As a fowler's snare suddenly seizes, it gives time to weep and groan and leave alms. As a lion rushes, roars, and snatches, you will have no time at all. And now, my soul, what will you do, or what will you accomplish, when you think of the good but do not do it? You wish to have mercy, and you delay. You say you will repent, but not as David, who with tears moistened the bed and the dust, saying, \"I ate like bread, and I mixed my drink with tears\"; and all night he groaned and wept bitterly without ceasing. You are rich in keeping, but you do not, like the Ninevites, go down into sackcloth and ashes.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գող","severity":"info","text":"The Armenian term 'gogh' (գող) means 'thief,' but here it is applied metaphorically to the enemy (i.e., the devil), aligning with a common homiletic trope of the devil as a deceiver who steals time for repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Դաւիթ","severity":"info","text":"The reference to David moistening his bed with tears alludes to Psalm 6:6 (LXX) or similar penitential psalms, where David's weeping is a model of repentance. The phrase 'I ate like bread, and I mixed my drink with tears' echoes Psalm 42:3 (LXX).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զնինուէացիսն","severity":"info","text":"The Ninevites (զնինուէացիսն) are cited as exemplars of repentance, referencing the biblical story of Jonah (Jonah 3:5-9) where the people of Nineveh donned sackcloth and ashes in response to Jonah's prophecy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ","severity":"info","text":"The phrase 'And now' (Եւ արդ) marks a rhetorical shift from a series of hypothetical excuses to a direct address to the soul, a common homiletic device to heighten urgency and personal application.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զմահիճս թանասայլ եւ Զմոխիր","severity":"info","text":"The Armenian text 'զմահիճս թանասայլ եւ Զմոխիր' is textually uncertain; the English draft reads 'moistened the bed and the dust,' but the Armenian may be corrupt or contain a scribal error, as 'թանասայլ' is obscure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), was widely copied in Armenian manuscripts and reflects the early Armenian church's emphasis on repentance and ascetic discipline, influencing later monastic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զմահիճս թանասայլ եւ Զմոխիր' is ambiguous due to possible textual corruption; the reading 'moistened the bed and the dust' is adopted based on the English draft and context of David's tears."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":9,"ref":"p9","source":"այլ եւ Դարձան եւս, ասէ, յիւրաքանչիւր ճանապարհաց եւ յանաւրէն գնացից, զոր եւ առնէինե։ Ապոռնիկն խանդաղատագին ողբաս. կամիս ողորմել նեղելոց, եւ ոչ որպէս կինն այրի՝ որ զամենայնն ծախեաց։ Արդ այսպիսի է ապաշխարութեան ջերմութիւն՝ որ ոչ ի յինչս եւ ոչ ի մարմնոյ աշխատութիւն խնայէ. այլ նեղէ եւ մաշէ եւ տառապեցուցանէ, եւ խնդրէ միայն զմեղացն թողութիւն, եւ զախտից ոգւոցն զբժշկութիւն. որով եւ մեք զմեղս մեր քաւեսցուք, եւ զվէրս ոգւոց մերոց բժշկեսցուք։ Զի է եւ պահաւք եւ ծոմաջան տքնութեամբ զմեղս քաւել. է եւ աղաւթիւք եւ խնդրուածովք եւ գորովագին պաղատանաւք զմեղս քաւել. է խորգով եւ մոխրով եւ գետնախշտի անկողնաւք զմեղս քաւել. է եւ լալով եւ ողբալով եւ գթով տնանկաց զմեղս քաւել. է եւ հաչելով եւ հառաչելով եւ անդադար հեծեծանաւք զմեղս քաւել. է եւ հեզութեամբ եւ խոնարհութեամբ եւ հնազանդութեամբ զմեղս քաւել. է եւ աղքատութեամբ եւ անընչութեամբ եւ մերկութեամբ զմեղս քաւել. է եւ բարի բարիւք եւ ամենեցունց բարերարութեամբ զմեղս քաւել. է եւ եղբայրսիրութեամբ եւ երկիւղիւն Աստուծոյ զմեղս քաւել. է եւ ուղիղ խրատու եւ վարդապետութեամբ զմեղս քաւել, ըստ այնմ եթէ՝ Որ դարձուցանէ ի չար ճանապարհէն, ապրեցուցանէ զոգի իւր ի մահուանէ, եւ ծածկեսցէ զբազմութիւն մեղաց իւրոց։","english":"And again he says, \"Turn back from each of your paths and from your lawless ways,\" which they also did. The wretch laments luxuriously; you wish to have mercy on the afflicted, but not like the widow woman who sold everything. Now such is the fervor of penance that it spares nothing, not even bodily labor; rather, it afflicts, consumes, and torments, and seeks only the remission of sins and the healing of the wounds of the soul, by which we may atone for our sins and heal the wounds of our souls. For it is possible to atone for sins by fasts and with the labor of abstinence; it is possible to atone for sins by prayers, supplications, and compassionate entreaties; it is possible to atone for sins by sackcloth, ashes, and sleeping on the ground; it is possible to atone for sins by weeping, lamenting, and pity for the destitute; it is possible to atone for sins by sighing, groaning, and unceasing sobs; it is possible to atone for sins by meekness, humility, and obedience; it is possible to atone for sins by poverty, destitution, and nakedness; it is possible to atone for sins by good works and beneficence to all; it is possible to atone for sins by brotherly love and fear of God; it is possible to atone for sins by right instruction and teaching, according to that saying: \"He who turns another from the evil way saves his own soul from death and conceals the multitude of his sins.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ապաշխարութեան ջերմութիւն","severity":"info","text":"The phrase 'fervor of penance' (ապաշխարութեան ջերմութիւն) is a key ascetic term in Armenian patristic literature, denoting intense, active repentance that involves physical and spiritual labor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Որ դարձուցանէ ի չար ճանապարհէն, ապրեցուցանէ զոգի իւր ի մահուանէ","severity":"info","text":"This echoes a biblical principle of turning others from evil, possibly alluding to Proverbs or Wisdom literature, though not a direct quotation; it reflects the homilist's scriptural paraphrase.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զգետնախշտի անկողնաւք","severity":"info","text":"Sleeping on the ground (գետնախշտի անկողնաւք) was a common ascetic practice in early Armenian monasticism, symbolizing humility and mortification, as seen in the lives of the desert fathers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի է եւ ... է եւ ...","severity":"info","text":"The passage employs a repetitive anaphoric structure ('it is possible... it is possible...') to enumerate various forms of penance, creating a rhetorical catalog that emphasizes the multiplicity of atoning practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զայրի կինն","severity":"info","text":"The widow who sold everything (կինն այրի) parallels a common trope in early Christian homiletics, e.g., the widow in the Gospel of Luke (2:36-38) or exempla of radical renunciation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"այլ եւ Դարձան եւս, ասէ","severity":"caution","text":"The phrase 'And again he says' (այլ եւ Դարձան եւս, ասէ) may indicate a quotation from an earlier source or a scriptural paraphrase; the referent of 'he' is ambiguous, possibly a biblical author or the homilist's own prior words.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the speaker in 'he says' (ասէ) is unclear; it may refer to a biblical figure, a previous homiletic source, or the homilist himself.","The phrase 'the wretch laments luxuriously' (Ապոռնիկն խանդաղատագին ողբաս) is ambiguous: 'luxuriously' (խանդաղատագին) could imply self-indulgent lamentation, contrasting with genuine penance."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"check","severity":"caution","code":"repetition-warn","text":"Automatic check flagged formulaic repetition. Coptic homiletic style repeats by design, so this records the pattern rather than correcting it."}]},{"i":10,"ref":"p10","source":"Հ Այլ եւ ճշմարիտ դարձն միայն եւ ուղիղ խոստովանութիւնն բաւական են ի եթէ՝ Ասա դու նախ զանաւրէնութիւնս քո, զի արդարասցիս։ Եւ արդ դու զի՞նչ ունիս ասել, ով անձն իմ բազմամեղ, եթէ այսքան դեղաւք ոչ բժշկիս. այլ փութա մի՛ յապաղեր, զարթիր ի դառնանիրհ ի քնոյդ, դարձիր ի կորստական ի ճանապարհէդ. փարատեա զխաւարն անգիտութեան. սթափեցիր անզգայ մոլորութենէդ, եւ եկ ի քեզ. ընկեա ի քէն զմեղացդ սաստկութիւն. թեթեւացո զծանրութիւն բեռանցդ անաւրէնութեան. քաւեա զանթիւ յանցանացդ բազմութիւն. բժշկեա զչարաչար վիրացդ զխոցոտումն, եւ լուա զժահահոտութիւն տղմոյդ ամբարշտութեան. զի սրբեալ եւ մաքրեալ ոգւով, լուսազարդեալ եւ մեծապայծառ մարմնով՝ համարձակադէմ եւ զուարթերես անցանիցես ընդ բազմութիւն տիեզերական ահեղ եւ անթիւ բանակացն, լինել յանդիման ահաւորի եւ մեծի բեմին Աստուծոյ, եւ լսել ի նմանէ զքաղցրալուր բարբառն երանութեան եւ աշխարհատես հրապարակին եթէ՝ Եկայք, աւրհնեալք Հաւր իմոյ, եւ մտէք ժառանգեցէք զերկնից բարութեանցն զվայելչութիւն ընդ Հաւր եւ ընդ Որդւոյ եւ ընդ Հոգւոյն Սրբոյ. որում փառք եւ պատիւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։","english":"But a true and genuine repentance alone, and a straight confession, are sufficient, if only you would first confess your lawless deeds, that you might be justified. And what do you have to say now, O my much-sinning soul, that with so many remedies you are not healed? But hasten, do not delay; awake from your grievous sleep; turn back from your destructive path; disperse the darkness of ignorance; rouse yourself from your senseless error, and come to yourself; cast off from yourself the severity of your sins; lighten the weight of your lawless burdens; atone for the countless multitude of your offenses; heal the grievous wounding of your evil sores, and wash away the foul stench of the mire of your wickedness. So that, with a purified and cleansed spirit, and a body adorned with light and great splendor, with a bold face and a cheerful countenance, you may pass through the multitude of the universal, terrible, and countless hosts, to stand before the awesome and great tribunal of God, and to hear from Him the sweet-sounding voice of blessedness and the world-beholding proclamation: \"Come, blessed ones of my Father, and enter, inherit the enjoyment of the goods of heaven with the Father and the Son and the Holy Spirit.\" To whom is glory and honor unto eternity of eternities. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ դու զի՞նչ ունիս ասել, ով անձն իմ բազմամեղ","severity":"info","text":"The passage shifts from third-person exhortation to a direct apostrophe to the soul ('O my much-sinning soul'), a rhetorical device common in Armenian penitential homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խոստովանութիւն","severity":"info","text":"The term 'confession' (խոստովանութիւն) here denotes both verbal acknowledgment of sin and the sacramental act of penance, a key concept in Armenian ecclesiastical practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եկայք, աւրհնեալք Հաւր իմոյ","severity":"info","text":"The concluding invitation echoes Matthew 25:34 ('Come, blessed of my Father') and the promise of inheritance in the kingdom, adapted to a trinitarian formula.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"բազմութիւն տիեզերական ահեղ եւ անթիւ բանակացն","severity":"info","text":"The 'universal, terrible, and countless hosts' likely refers to angelic and demonic beings at the Last Judgment, a common apocalyptic motif in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"բժշկեա զչարաչար վիրացդ զխոցոտումն","severity":"info","text":"The medical imagery of healing wounds and washing away stench parallels Ephrem the Syrian's penitential hymns, which were influential in Armenian tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"Attribution to Yovhannēs Mandakuni (5th century) is traditional but debated; some scholars assign these homilies to later authors due to theological and stylistic features.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'universal hosts' is ambiguous: they could be angelic armies or the assembly of the saved and damned at judgment.","The phrase 'world-beholding proclamation' (աշխարհատես հրապարակին) is obscure; it may mean a proclamation visible to the world or one that surveys the world."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":11,"ref":"p11","source":"ԹՈՒՂԹ ՎԱՍՆ ԱՊԱՇԽԱՐՈՒԹԵԱՆ\n\nԱրմատք դեղոց բժշկաց զցաւս մարմնոյն առողջացուցանեն, եւ հոսումն արտասուաց ապաշխարութեան զմեղացն զվէրսն ոգոցն բժշկեն. եւ մանաւանդ որ հանդերձ ողորմութեամբ եւ գթով տնանկացն ապաշխարիցեն։ Քանզի բազում արմատք են ախտիցն որ դադարեցուցանեն, որք խառն են ի դեղս բժշկաց. բայց է որ առաւել եւս ազդոյ է առ ի ցաւոցն փարատումն։ Նոյնպէս եւ ի դեղս սորա բազում ճգնութիւնք ապաշխարութեան են ի մաքրումն մեղաց. բայց ողորմութիւնն է կարեւոր եւ ազդոյ քան զամենայն առաքինութիւնս առ ի զմեղս քաւելոյ եւ զվէրսն բժշկելոյ հանդերձ ողբովք եւ հառաչանաւք եւ գթագին արտասուաւք. յորմէ մի՛ յապաղեսցուք եւ վաղուենէ ի վաղիւ արասցուք զդարձն մեղացն ապաշխարութեան, եւ մի՛ աւուր վախճանին մնասցուք՝ առնել զընչիցն ողորմութիւն։ Զի գող է աւրն այն, յափշտակող է աւր վախճանին. աներեւոյթք են ելք յաշխարհէս, յանկարծահաս է եւ ստիպող, եւ ոչ թողացուցանէ աղաչել եւ մաղթել, լալ եւ ողբալ, ողորմել եւ ապաշխարել։ Ըմբռնէ իբրեւ զորոգայթ, յափշտակէ իբրեւ զառիւծ. եւ իբրեւ զգերի գերիվարաց վարեալ անողորմ, հառաչես արտասուել եւ հեծես ողբալով, եւ աւգուտ ինչ ոչ գտանես։ Զի ժամէ ի ժամ առնելով զժամանակ ապաշխարութեանն կորուսեր. որով կարող էիր զբեռինս մեղաց թեթեւացուցանել, եւ զտիղմ անաւրէնութեանցն մաքրել.","english":"The Roots of the Medicine of Repentance\n\nThe roots of physicians' medicines heal the pains of the body, and the flow of tears of repentance heals the wounds of the soul from sins, and especially when they repent with mercy and compassion for the poor. For there are many roots of the ailments that they cause to cease, which are mixed into the medicines of physicians; but there is one that is even more effective for the dispersion of pains. Likewise, in the medicines of this, there are many labors of repentance for the cleansing of sins; but mercy is more important and effective than all virtues for atoning for sins and healing the wounds, together with lamentations and sighs and compassionate tears. From this, let us not delay, and let us make the return of repentance for sins from early on, and let us not remain until the day of the end to perform the mercy of the property. For that day is a thief, it is a plunderer, the day of the end; the departures from this world are invisible, it is sudden and compelling, and it does not permit you to entreat and implore, to weep and lament, to have mercy and repent. It seizes like a snare, it plunders like a lion; and like a captive led away by a captor mercilessly, you sigh, weep, and groan with lamentation, and you find no benefit. For by putting off from hour to hour, you lost the time of repentance, by which you could have lightened the burden of sins and cleansed the filth of lawlessness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"info","text":"The term ապաշխարութիւն (apašxarut‘iwn) is rendered 'repentance' but carries the sense of penitential discipline, including confession and acts of mercy, as seen in the homily's emphasis on tears and almsgiving.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The emphasis on mercy (ողորմութիւն) as more effective than other virtues echoes biblical teaching on almsgiving and compassion, e.g., Tobit 12:8-10 and Sirach 3:30-31, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"աւր վախճանին","severity":"info","text":"The 'day of the end' (աւր վախճանին) refers to the moment of death, a common theme in Armenian penitential homilies, urging immediate repentance before death's sudden arrival.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ԹՈՒՂԹ ՎԱՏՆ ԱՊԱՇԽԱՐՈՒԹԵԱՆ","severity":"info","text":"The passage opens with a title-like phrase 'The Roots of the Medicine of Repentance', which may serve as a thematic heading within the homily, structuring the argument around medicinal metaphors.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"արմատք դեղոց","severity":"info","text":"The metaphor of roots of medicine for healing bodily pains parallels the spiritual healing of tears and mercy, a common trope in early Christian ascetic literature, e.g., John Chrysostom's homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զընչիցն","severity":"caution","text":"The phrase 'զընչիցն ողորմութիւն' (the mercy of the property) is ambiguous: it may refer to almsgiving from one's possessions or to a specific penitential act; the translation 'mercy of the property' is tentative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զընչիցն ողորմութիւն' could mean 'mercy of the property' (i.e., almsgiving) or 'mercy of the thing' (a specific act); the reading taken is almsgiving based on context.","The term 'ապաշխարութիւն' may encompass both repentance and penance; the translation 'repentance' is used but the penitential discipline is implied."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":12,"ref":"p12","source":"լինել արդարոցն երամակից, որդի Հաւրն երկնաւորի, եւ ժառանգորդ անանց բարութեանցն։ Եւ արդ կամ փափագանաւք ըղձափափկութեանցն եւ կամ սպառնալեաց ահեղ տանջանացն փութասցուք յապաշխարութիւն, եւ մի՛ բեռն ի վերայ բեռին կապեսցուք, եւ ցաւ ի ցաւս յաւելուսցուք։ Եւ մի՛ խաբեսցէ սատանայ՝ թէ բազմաժամանակեալ են կեանքս, եւ մի՛ պատրեսթեանն ապաշխարեմք։ Մի՛ մնասցուք աններելի վախճանին եւ անողորմ պահանջողացն. մի՛ անվաստակ ծուլասցուք, եւ անվարձ գնասցուք։ Այլ զյանցանս քաւեսցուք եւ զմեղսն ապաշխարեսցուք, եւ նախանձաւոր լերուք քաջացն քաջութեան եւ առաքինութեան առաքինեացն. որոց սիրտքն սրբեալք եւ միտքն լուսաւորեալք, անմեղ ի մեղաց եւ անարատք յանաւրէնութեանց. որ միշտ զվերինն խորհին, եւ ի վերինսն հոգան հանապազ. որք զմարմինս ունին հողեղէնս եւ հրեշտակակրաւնս. որք ոչ են կարաւտ գրոց վարդապետութեան եւ տարացոյց աւրինակաց. զի առաւել քան զգիրն երեւեցուցին զմտացն ուղղութիւն եւ զվարուցն առաքինութիւնս։ Հեռի եմք յուղիղ գնացից, եւ աւտար ի վարուց առաքինութեան. շեղեալք յորոգայթից թշնամոյն եւ շաղախեալ տղմով յանցանաց. կարաւտք եմք խրատուց եւ վարդապետութեան եւ տարացոյց ինչ աւրինակաց. եւ թերեւս ահից սաստիցն յահեղ հրոյն երկիցուք, եւ տարացոյց աւրինակացն աղէտիցն իմասցուք։ Մարմնովս զոգոցն ծանիցուք, եւ երեւելեաւս զաներեւոյթն գիտասցուք.","english":"...be companions of the righteous, a son of the heavenly Father, and an heir of the eternal blessings. And now, whether by the desires of voluptuous longings or by the threats of terrible torments, let us hasten to repentance, and let us not bind burden upon burden, nor add pain to pains. And let not Satan deceive us, saying, \"Life is long,\" and let us not postpone repentance until old age. Let us not remain at the unforgiving end and before the merciless exactors; let us not be idle without reward, and depart without recompense. But let us atone for our transgressions and repent of our sins, and let us be emulous of the valor of the valiant and the virtue of the virtuous, whose hearts are purified and minds enlightened, innocent of sins and blameless of iniquities, who ever contemplate the higher things and constantly care for the celestial, who have bodies of earth yet are angelic in disposition, who are not in need of the teaching of books or of exemplary models, for they have shown forth the rectitude of their minds and the virtues of their conduct more than any book. We are far from the straight path, and alien to the virtues of conduct, turned aside by the stumbling blocks of the enemy and entangled in the mire of transgressions; we are in need of admonitions and teaching and some exemplary models, and perhaps we shall fear the severity of the terrible fire, and learn from the disastrous examples of the models. By the body let us perceive the corporeal, and by the visible let us know the invisible.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զյանցանս քաւեսցուք եւ զմեղսն ապաշխարեսցուք","severity":"info","text":"The pairing of 'atone for transgressions' and 'repent of sins' reflects a dual emphasis on expiation and penitential practice, characteristic of Mandakuni's homiletic theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"info","text":"The term 'apashkharut'iwn' (repentance) is a key theological concept in Armenian patristic literature, denoting both penitential discipline and spiritual transformation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"որդի Հաւրն երկնաւորի","severity":"info","text":"The phrase 'son of the heavenly Father' echoes New Testament language of divine filiation (e.g., Matthew 6:9; John 1:49), though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սատանայ","severity":"info","text":"Satan is personified as a deceiver urging procrastination in repentance, a common trope in early Christian ascetic exhortation, reflecting the pastoral concern of Mandakuni's audience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Հեռի եմք յուղիղ գնացից","severity":"info","text":"The passage shifts from exhortation to self-critical reflection ('We are far from the straight path'), a rhetorical move that contrasts the ideal of the virtuous with the audience's current state.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զմարմինս ունին հողեղէնս եւ հրեշտակակրաւնս","severity":"info","text":"The description of the virtuous as having 'bodies of earth yet angelic in disposition' parallels a common ascetic ideal in early Christian literature, e.g., Evagrius Ponticus, though no direct dependence is claimed.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'բեռն ի վերայ բեռին' (burden upon burden) may be a proverbial expression; its exact referent (sins, cares, or penances) is not specified.","The identity of 'անողորմ պահանջողացն' (merciless exactors) is ambiguous: possibly demons, divine judgment, or personified sins."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":13,"ref":"p13","source":"ահիւ ահեղ տանջանացն զղջասցուք, եւ փափագանաւք անանց բարութեանցն։ Ապաշխարութիւն պարտ է առնուլ զաւրինակս վիրաց ոգոցն ցաւոցն զցաւ ախտիցն մարմնոյ, թէ ո՛րպէս միշտ ողբայ անձն ցաւագին զվարանս ցաւոցն մարմնոյ, եւ հանապազ լայ դառնապէս զառժամանակեայ ախտիցն զայրազումն, եւ ի տարակուսանաց ահեղ աղէտիցն հառաչէ եւ հեծէ անդադար, եւ ձայնք պաղատանաց եւ վայից եւ զանողորմսն խանդաղատեն։ Զի ի սաստկութենէ աշխատիցն ցաւոց ոչ ի սէր սիրելեացն բերկրի, եւ ոչ ի թշնամանս ատելեացն զայրանայ. ոչ զփափկութիւն կենացն յիշէ, եւ ոչ զվայելչութիւն գեղոյն ածէ զմտաւ. եւ զամենայն իսկ զպատիւս եւ զպայծառութիւն աշխարհիս անփոյթ արարեալ ուրանայ ի տարակուսանաց ցաւոյն։ Այլ կայ միշտ սգով եւ արտասուաւք եւ ողբագին խանդաղատանաւք. զվիշտս վտանգին միայն պաղատի, ընդ որ բազումք ի մերձաւորաց արտասուեն ողորմելով, եւ փութան լինել ի խնդիր բժշկաց եւ դեղոց առ զառժամանակեայ զզաւսն փարատելով, եւ վարձս եւս բժշկացն խոստանան եւ գինս դեղոց վասն տագնապի ցաւոց փարատելոյ։ Եւ այս ամենայն վասն ապականացու մարմնոյս լինին նեղութիւն. որ թէպէտ եւ բժշկի, սակայն մեռանել ունի։ Իսկ զի՞նչ արասցուք զմշտնջենաւոր ցաւս ահեղ հրոյ գեհենին՝ որ պատրաստեալ պահի բազմավէր ոգոց մերոց, որ միշտ ի մեղս է ախտացեալ, եւ ի մահիճս յանցանաց անկեալ դնի անբժշկապէս.","english":"...tance, and with desires for eternal goods. Penance must be taken as an example from the pains of the wounds of the spirit, the pain of the afflictions of the body, how the soul always laments painfully the fearful pains of the body, and continually weeps bitterly the momentary wrath of the afflictions, and sighs and groans unceasingly from the perplexities of terrible calamities, and the voices of supplications and woes soften the unmerciful. For from the severity of the painful labors, it does not rejoice in the love of the beloved, nor does it become angry at the enmity of the hated; it does not remember the softness of life, nor does it bring to mind the beauty of enjoyment; and it abandons all the honors and splendor of the world, making them of no account, from the perplexities of pain. But it remains always with mourning and tears and plaintive softenings; it only implores the sorrows of danger, with which many from among the near ones weep in pity, and hasten to be in search of physicians and remedies, dispelling the momentary pains, and they promise rewards to the physicians and prices for the remedies for the sake of dispelling the urgent pains. And all this happens for the sake of this corruptible body, which, even if it is healed, yet must die. But what shall we do for the eternal pains of the terrible fire of Gehenna, which is prepared and kept for our much-wounded souls, which are always afflicted by sin, and lie incurably in the bed of transgressions?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"The term 'Gehenna' (գեհեն) is used here to denote hell, a common borrowing from Hebrew via Syriac and Greek in Armenian Christian literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Gehenna","severity":"info","text":"The reference to the 'terrible fire of Gehenna' echoes New Testament imagery, such as Matthew 5:22 and 18:9, where Gehenna symbolizes eternal punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"penance","severity":"info","text":"The homily's emphasis on penance as a response to bodily and spiritual suffering reflects early Armenian monastic and ascetic traditions, which stressed repentance and the fear of eternal damnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative","severity":"info","text":"This passage shifts from exhortation to a vivid description of the soul's lament and the futility of worldly concerns, contrasting temporal bodily pain with eternal spiritual torment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"soul's lament","severity":"info","text":"The depiction of the soul weeping and groaning over bodily afflictions parallels themes in early Christian ascetic literature, such as the 'Life of Anthony' and the homilies of Ephrem the Syrian.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'անբժշկապէս' (incurably) may be ambiguous: it could mean the soul's condition is beyond healing in this life, or it could imply a permanent state of sin without hope of remedy, though the context suggests the latter."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":14,"ref":"p14","source":"եւ հանապազ խոցոտեն, եւ միշտ վիրաւորեն մեղացն անաւրէնութիւնք, եւ առաւել չարաչար չարչարեն զքեզ վարանք աղէտիցն ցաւոց։ Եւ ոչ հառաչեմք եւ հեծեմք եւ հանապազ պաղատիմք առ Աստուած. ոչ ողբամք զցաւս մեղաց, եւ ոչ զվէրս յանցանաց մերոց լուանամք. ոչ անդադար լալով արտասուեմք զանաւրէնութիւնս մեր, եւ զմշտնջենաւոր տանջանացն արհաւիրսն. այլ վէրս ի վերայ յաւելումք հանապազ, եւ սպեղանեաւք ապաշխարութեան ոչ դարմանեմք. ոչ բժիշկս խնդրեմք, եւ ոչ դեղս որոնեմք. ոչ ինչս ծախեմք, եւ ոչ վարձս խոստանամք ընդ կարեւոր վիրացս բժշկութեան, եւ ընդ անհնարին ախտիցս անաւրէնութեան. որ ոչ միայն աղեաւք եւ որովայնիւք եմք ի ցաւս, այլ ամենայն մարմնովս եմք ի վէրս մեղաց։ Քանզի աչք մեր յածողք յարատ հայեցուածովք են ի վէրս. լսելիք մեր առ ի զանդէպսն ախորժելոյ են ի ցաւս. լեզուք մեր բամբասանաւք եւ երդմամբք են ի ցաւս. սիրտք մեր չար ցանկութեամբ եւ պիղծ խորհրդովք են ի ցաւս. ձեռք մեր յափշտակութեամբ եւ ի զրկանաց են ի ցաւս. ոտք մեր ի թատերացն խաղուց եւ յանպարկեշտ գնացից են ի ցաւս. եւ ամենայն մարմինք մեր ջրգողեալք մեղաւք, եւ այտուցեալ անաւրէնութեամբ։ Եւ այսպէս ամենայն անդամաւք եմք ի ցաւս եւ ի վիշտս մեղաց. եւ առ բժիշկս ոգոցն ոչ մերձենամք, եւ դեղոյ ապաշխարութեան չեմք ի խնդիր. ախտիւ մեղացն չարչարիմք, եւ արտասուաւք ապաշխարութեան ոչ բժշկիմք։","english":"...and they constantly wound and always injure with the lawlessness of sins, and the torments of the calamitous pains cruelly torture you. And we do not sigh and groan and constantly beseech God. We do not lament the pains of sins, nor do we wash away the wounds of our transgressions. We do not ceaselessly weep and shed tears over our lawlessness and the terrors of eternal torments. Instead, we add wound upon wound constantly, and we do not heal with the plasters of penance. We do not seek a physician, nor do we search for remedies. We pay nothing, and we promise no recompense for the healing of these urgent wounds and for the incurable afflictions of our lawlessness. For we are not only in pain with salt and belly, but with our whole body we are in the wounds of sins. For our eyes, which gaze upon the wounds with a persistent stare, are in pain. Our ears, which incline toward pleasant occasions, are in pain. Our tongues, with slander and oaths, are in pain. Our hearts, with evil desire and foul thoughts, are in pain. Our hands, with plunder and oppression, are in pain. Our feet, with theatrical games and shameless wanderings, are in pain. And our whole body, inflamed with sins and swollen with lawlessness. And thus we are in pain and suffering from sins with all our limbs, and we do not approach the physician of souls, nor are we in search of the remedy of penance. We are tormented by the affliction of sin, and we are not healed by the tears of penance.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"vērkʿ i veray yawelumkʿ","severity":"info","text":"The phrase 'add wound upon wound' (vērkʿ i veray yawelumkʿ) intensifies the image of unhealed sin, contrasting with the healing plasters of penance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"apašxarutʿean","severity":"info","text":"The term 'apašxarutʿiwn' (penance) is a key theological concept in Mandakuni, denoting both the act of repentance and its medicinal effect on sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"bžaškočʿn ogočʿn","severity":"info","text":"The 'physician of souls' (bžaškočʿn ogočʿn) echoes Christ as healer, a common patristic trope (cf. Ephrem, Basil) but not a direct citation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"catalog of bodily members","severity":"info","text":"The homily uses a catalog of body parts (eyes, ears, tongue, heart, hands, feet) to enumerate sins, a rhetorical device amplifying the theme of total corruption.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"theatrical games","severity":"info","text":"The reference to 'theatrical games' (tatracʿn xałuacʿ) reflects early Christian condemnation of pagan entertainments, common in Armenian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ałeawkʿ ew orowayniwkʿ","severity":"caution","text":"The phrase 'with salt and belly' (ałeawkʿ ew orowayniwkʿ) is obscure; it may refer to ascetic practices or bodily afflictions, but the exact sense is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ałeawkʿ ew orowayniwkʿ' ('with salt and belly') is ambiguous; it may denote specific ascetic mortifications or be a proverbial expression for partial suffering."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":15,"ref":"p15","source":"Ոչ ողբովք սրբեմք զդառն թարախն մեղաց, եւ ոչ արտասուաւք լուանամք զչար նեխութեանցն փտութիւն. զոր եթէ աստ ոք ոչ բժշկէ աղաւթիւք, պահաւք եւ ողորմութեամբ, անդ ահեղ հուրն առաջի կայ, եւ բորբոքումն անշէջ բոցոյ գեհենին. պատրաստ են եւ սպասեն հրահոսանք գետոցն հրեղինաց եւ տարտարոսքն աղջամղջինք լի խաւարաւ. դառն դահիճք եւ անողորմ ահագին արհաւիրք աններելի տանջանաց, որ մնան եւ պահին յաւր մեծի ահեղ դատաստանին. Եւ արդ այս ամենայն առաջի կայ, եւ մեք գրգիմք եւ փափկանամք եւ մեղանչեմք աներկիւղ, եւ ամենեւին յերկրաւորս յորդեալք զամենայն ինչ անհոգաբար կատարեմք. ուտեմք եւ ըմպեմք, եւ ի քուն լինիմք անհոգաբար, եւ բազում աւելաստացուածութեամբ մթերս ժողովեմք իբրեւ զանմահս եւ զմշտնջենաւորս. եւ զաւրն երբէք չածեմք զմտաւ, ոչ զարհաւիրս դատաստանին, եւ զդառն ամաւթն յաւիտենական։ Եւ ոչ յիշեմք իսկ ամենեւին եթէ զինչ ունիցիմք կրել յետ մահու, եւ ոչ զամենահնար պատերազմն սատանայի ածեմք զմտաւ բազում զգուշութեամբ եւ երկիւղիւ հանապազ, որ միշտ ի գաղտնիս մարտնչի անդադար, եւ աներեւոյթ վիրաւորէ յարաժամ. եւ չզգամք եւ չզգուշանամք ի չար նետից նորա, եւ խստավէր հարուածոցն. այլ յամենայն ի ցանկութիւնս վայելեմք անհոգաբար, եւ հանգչիմք անակնածելի։","english":"We do not cleanse the bitter pus of sins with lamentations, nor wash away the foul putrefaction of evil corruptions with tears. For if one does not heal here with prayers, fasts, and almsgiving, the terrible fire stands before, and the unquenchable flame of Gehenna blazes. The fiery rivers of fire and the dark abysses full of darkness are ready and waiting; the bitter torturers and merciless great terrors of unforgivable torments, which remain and are kept for the great terrible judgment. And now all this stands before, and we grow proud and indulge ourselves and sin fearlessly, and utterly heedless, we do everything carelessly, absorbed in earthly things. We eat and drink, and carelessly fall asleep, and with much self-indulgence we gather riches as if we were immortal and everlasting. And we never bring to mind the power, nor fear the judgment, nor the bitter eternal shame. And we do not at all remember what we shall have to endure after death, nor do we bring to mind the manifold stratagems of Satan's war with much vigilance and constant fear, who always fights in secret without ceasing, and invisibly wounds at every moment. And we do not feel and are not wary of his evil arrows and severe blows, but we carelessly enjoy all desires and rest without caution.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"Ոչ ողբովք սրբեմք զդառն թարախն մեղաց","severity":"info","text":"The homilist contrasts ineffective lamentation with active spiritual remedies (prayer, fasting, almsgiving) to heal sin's 'bitter pus'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the standard Armenian term for hell, derived from the Hebrew Gehinnom, used here to evoke eschatological punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"հրահոսանք գետոցն հրեղինաց","severity":"info","text":"The imagery of fiery rivers and dark abysses echoes apocalyptic traditions (e.g., Revelation 20–21) and early Christian visions of hell.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"սատանայի պատերազմ","severity":"info","text":"Satan's 'manifold stratagems' and invisible warfare reflect a common ascetic trope in Armenian monastic literature, emphasizing constant spiritual vigilance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ այս ամենայն առաջի կայ","severity":"info","text":"This phrase marks a rhetorical pivot from describing eschatological torments to condemning present complacency and hedonism.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զամենայն ինչ անհոգաբար կատարեմք","severity":"caution","text":"The phrase 'we do everything carelessly' may be a rhetorical exaggeration; the homilist likely intends to shock rather than describe literal behavior.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'we' is ambiguous: it may refer to the congregation, humanity in general, or a monastic community. The reading taken is a general moralizing address."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":16,"ref":"p16","source":"Եւ այնպէս ծուլութեամբ եւ անհոգութեամբ վարիմք, որպէս թէ չիցեն իսկ տանջանք, եւ ոչ գեհեն, եւ ոչ դատաւոր ահաւոր, եւ ոչ դատաստանք անողորմ. ոչ քննութիւնք գործոց, եւ ոչ խնդիրք խորհրդոց. ոչ վարուց համարք, եւ ոչ դատարկ բանից պահանջումն։ Եւ այս ամենայն ծուլութիւնք ի չար հնարից սատանայի են որ յամենայն վարս մեր ընթանալ, եւ դնէ անդ զորոգայթն մահու. քանզի ոչ եթէ չարեաւքն միայն չարչարէ սատանայ, այլ զուղիղ վարսն ի չարութիւն դարձուցանէ. եւ բարի արուեստիցն զոր ի մարդ տեսանէ, դնէ նմին որոգայթ մահու։ Զոր սակաւն համարիս, եւ ոչ փութաս ապաշխարել, նովին կորուսանէ. քանզի կորուսանէ զպահողն կեղծաւորութեամբ եւ ի ցոյցս ճգնելով. զաղաւթականն արհամարհանաւք կալ առաջի Աստուծոյ, եւ զմիտսն յածեցուցանելով արտաքոյ. զողորմածն ի տեսս հիւանդաց ոչ գնալ։ Կորուսանէ եւ զվարդապետսն կեղծաւորութեամբ ուսուցանելովն, որ ոչ բազում երկիւղիւ զկամսն Աստուծոյ ուսուցանիցէ։ Կորուսանէ եւ զսաղմոսերգողն սատանայ, եթէ ոչ զգուշանայցէ չար ախտիւ սնափառութեամբ, այլ ի ցոյց եւ ի գով լսելեացն ասիցեն, եւ ոչ զպատգամսն Աստուծոյ պատմեսցեն, եւ զաւրհնութիւնս նորա երգեսցեն, որք ոչ իբրեւ զփառաւորիչս պատուեն։ Կորուսանէ եւ զլսողսն սատանայ վասն ծուլութեամբ եւ արհամարհանաւք լսելոյ պատգամացն Աստուծոյ եւ բանին վարդապետութեան։","english":"And thus we conduct ourselves with laziness and heedlessness, as if there were no torments, no Gehenna, no terrible judge, no merciless judgments, no examination of deeds, no inquiry into thoughts, no accounting of conduct, no demand for an idle word. And all these lazinesses are from the evil devices of Satan, who enters into all our hair and places there the snare of death. For Satan not only torments through the wicked, but also turns the straight conduct toward wickedness, and from the good art that he sees in a person, he places for him a snare of death. What you consider slight and do not hasten to atone for, by that he destroys you. For he destroys the keeper through hypocrisy and by striving for show; the one who prays, through contempt held before God and by turning the mind outward; the compassionate one, by not going to visit the sick. He also destroys the teacher through the hypocrisy of teaching, so that he does not teach the will of God with great fear. He also destroys the psalm-singer, Satan, if he does not guard against the evil passion of vainglory, but speaks for show and for the praise of the hearers, and does not recount the commandments of God and sing his blessings, who do not honor him as the glorifier. He also destroys the hearers, Satan, because of laziness and contempt in hearing the commandments of God and the word of teaching.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ծուլութեամբ եւ անհոգութեամբ","severity":"info","text":"The phrase 'with laziness and heedlessness' introduces the homily's critique of spiritual negligence, a recurring theme in Mandakuni's exhortations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the standard Armenian term for hell, derived from the Hebrew Gehinnom, and is used here to emphasize eschatological punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"դատաւոր ահաւոր","severity":"info","text":"The 'terrible judge' likely alludes to the Last Judgment, echoing New Testament passages such as Matthew 25:31-46, where Christ judges the living and the dead.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սատանայ","severity":"info","text":"Satan (սատանայ) is portrayed as an active deceiver who corrupts even virtuous actions, reflecting a dualistic worldview common in early Armenian ascetic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Կորուսանէ","severity":"info","text":"The repeated verb 'destroys' (Կորուսանէ) structures a catalog of spiritual failures—keeper, prayer, compassionate one, teacher, psalm-singer, hearers—each undermined by Satan's snares.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"սաղմոսերգողն","severity":"info","text":"The 'psalm-singer' (սաղմոսերգողն) reflects the liturgical role of psalmody in Armenian worship, where vainglory in performance was a recognized temptation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'enters into all our hair' (յամենայն վարս մեր ընթանալ) is a vivid metaphor for Satan's pervasive influence; its precise idiomatic sense in classical Armenian is uncertain, but it likely conveys intimate infiltration."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":17,"ref":"p17","source":"Կորուսանէ եւ զվաստակս վաստակաւորաց սատանայ տրտնջելովն, եւ մեծ ի վերայ հեղգագունիցն երեւելով, եւ ի հաշիւ եւ ի համար զգործ սպասաւորութեան իւրոյ բերելով, եւ յայտնելով ամենեցուն զջան վաստակոյն իւրոյ. որ ոչ իբրեւ զվաստակաւորսն հանգիստ գտանէ, այլ իբրեւ զտրտնջողսն եւ զդատապարտեալսն յանդիմանի։ Կորուսանէ եւ զընչաւորս սատանայ որք ի ժողովելն միայն են ժրացեալք, եւ ոչ ի բաշխելն տնանկաց. որ եւ ոչ ընչիւքն ապրել մարթասցեն, այլ իբրեւ զանողորմս եւ զագահս դատապարտեսցին։ Կորուսանէ եւ զաղքատս սատանայ հեծեծանաւք եւ տրտնջելովն, եւ ոչ գոհանալով զԱստուծոյ որ կամի ի մշտնջենաւորսն մեծացուցանել զնոսա։ Կորուսանէ եւ զարուեստաւորսն սատանայ, եթէ վարձ աւելի առնուցուն քան զգործն, եւ կամ նախանձու եւ չարակնութեամբ զտաղանդ արուեստին արգելուցուն յայնցանէ՝ որ ուսանելն խնդրեն, որ իբրեւ զտաղանդապարտս պարտաւորեսցին։ Կորուսանէ եւ զիշխանս սատանայ որ ծանր իշխանութեանն լինիցի, եւ գազանացեալ սրտիւ զռամիկսն ահաբեկիցէ, եւ կամ վասն շքեղ երեսաց ինչ եւ կաշառուց զիրաւունսն արդարոցն գողանայցէ։ Կորուսանէ եւ զայնոսիկ որ ընդ իշխանութեամբն են, եթէ ոչ իբրեւ սպասաւորի Աստուծոյ հնազանդեն եւ երկիւղիւ զպատիւն հատուզանիցեն։","english":"The devil destroys the labors of the laborers by their murmuring, and by appearing great over the negligent, and by bringing the work of his service to account and reckoning, and by revealing to all the toil of his labor; so that he finds no rest like the laborers, but is put to shame like the murmurers and the condemned. The devil also destroys the wealthy who are diligent only in gathering, and not in distributing to the poor; who do not know how to live by their wealth, but are condemned as merciless and greedy. The devil also destroys the poor by their groans and murmuring, and by not being grateful to God who wishes to magnify them among the eternal. The devil also destroys the artisans, if they take more wages than the work, or if with envy and malice they withhold the talent of the craft from those who seek to learn, so that they are condemned as debtors of the talent. The devil also destroys the rulers who are heavy in their rule, and with a bestial heart terrify the subjects, or who for the sake of splendid faces or bribes steal the rights of the just. The devil also destroys those who are under authority, if they do not obey as servants of God and with fear honor the dignity.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Կորուսանէ","severity":"info","text":"The passage is structured as a series of anaphoric clauses beginning with 'Կորուսանէ' ('the devil destroys'), each targeting a different social group: laborers, wealthy, poor, artisans, rulers, and those under authority. This rhetorical pattern emphasizes the devil's universal corrupting influence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սատանայ","severity":"info","text":"The term 'սատանայ' (Satan) is used repeatedly as the active agent of destruction, personifying evil in a manner consistent with Armenian homiletic tradition, where Satan is depicted as a direct adversary of Christian virtue.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"վաստակաւորաց","severity":"info","text":"The reference to 'laborers' (վաստակաւորաց) and their murmuring reflects a concern with monastic or clerical discipline, common in Armenian patristic literature, where idleness and complaint are seen as spiritual failings exploited by Satan.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զաղքատս","severity":"info","text":"The condemnation of the poor for ingratitude parallels themes in early Christian ascetic texts, such as the 'Shepherd of Hermas', where poverty is a test of faith and murmuring is a sin. This reflects a moralizing rather than socio-economic analysis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զարուեստաւորսն","severity":"caution","text":"The passage on artisans (զարուեստաւորսն) is ambiguous: it may refer to craftsmen or to those with skills in a broader sense. The English draft interprets it as 'artisans', but the Armenian could also imply 'professionals' or 'skilled workers'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The term 'արուեստաւորսն' may denote either artisans or skilled professionals; the reading taken is 'artisans' based on context of wages and craft.","The phrase 'զայնոսիկ որ ընդ իշխանութեամբն են' ('those who are under authority') is vague; it likely refers to subordinates in a hierarchical structure, but could include laypeople under ecclesiastical or secular rule."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":18,"ref":"p18","source":"Կորուսանէ եւ զհարկապահանջսն հարկահանաց, եթէ աւելի քան զհրամանս արքունի պահանջիցեն եւ զնեղեալսն նեղիցեն [...] եւ զբոց գեհենին վառիցեն։ Եւ արդ այսպէս ամենեցուն կազմէ սատանայ որոգայթս մահու, եւ յուղիղ կարգաց եւ ի վարուցն Աստուծոյ հանէ. պտուղ չար եւ վարձ անաւրէն որով կարծենն զարքայութիւնն ընդունել, նովին զտանջանսն ունին ժառանգել։ Եւ յայնչափ յափշտակութիւն յիմարեցոյց սատանայ, մինչեւ յաղաւթելն եւ ի պահելն եւ յողորմութիւնս առնելն տայ մեղանչել։ Եւ ոչ ջանամք թափել ի մէնջ զթմբիր սատանայի, եւ պաղատանաւք ապաշխարութեամբ զՏէր հաշտեցուցանեմք. զի կարող է ապաշխարութիւնն զսեւացեալս մեղաւք սպիտակեցուցանել, եւ զգեռաթաթախսն մաքրել, զխաւարեալսն մեղաւք լուսաւորել, եւ զմթերս անաւրէնութեանցն փարատել։ Եւ զայս գիտելով սատանայի մաւտի առ այն՝ որ ապաշխարելն կամիցի, եւ ծանրացուցանէ զմիտս նորա չյաւժարել ի սկիզբն ապաշխարութեանն։ Քանզի գիտէ՝ եթէ սկիզբն ուղղիցի, ապա եւ վաստակ ապաշխարութեան քաղցրանայ. եւ վասն այնորիկ ամենայն հնարիւք յսկիզբն ապաշխարութեանն զգուշանայ ծուլացուցանելովն, եւ աւր ի յաւր առնելով։ Եւ մեր զայս գիտելով փութով փութասցուք սկիզբն առնելով ապաշխարութեան. զի միայն յսկսանելն թուի եթէ ծանը իցէ, եւ անդէն գործն հեշտանայ, եւ երթայ քաղցր եւ ցանկալի։","english":"He destroys also the tax-collectors from the tax-payers, if they demand more than the royal commands and oppress the oppressed [...] and kindle the flame of Gehenna. And thus the devil sets snares of death for all, and leads them away from the straight ways and from the commandments of God. An evil fruit and a lawless reward, by which they think to receive the kingdom, by that same they inherit the torments. And to such a degree of plunder has the devil made them foolish, that even in praying, in fasting, and in performing works of mercy, he gives them cause to sin. And we do not strive to shake off from ourselves the stupor of the devil, and by prayers and repentance to reconcile the Lord. For repentance is able to whiten those blackened with sins, and to cleanse those stained with filth, to illumine those darkened by sins, and to dispel the gloom of lawlessness. And knowing this, the devil approaches the one who wishes to repent, and weighs down his mind, making him unwilling to begin repentance. For he knows that if the beginning is set right, then the labor of repentance becomes sweet. And for that reason, by every means, at the beginning of repentance he is wary, making him slothful, and putting off from day to day. And we, knowing this, let us hasten with haste, making a beginning of repentance. For only at the beginning does it seem difficult, and immediately the work becomes easy, and goes on sweet and desirable.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"info","text":"The term apashkharut‘iwn (ապաշխարութիւն) is rendered 'repentance' but carries the sense of penance or atonement, a key concept in Armenian patristic theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զբոց գեհենին","severity":"info","text":"The phrase 'flame of Gehenna' (զբոց գեհենին) echoes New Testament imagery of hellfire, e.g., Matthew 5:22, 18:9, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of Armenia; his homilies reflect early Armenian ascetic and moral teaching, often combating demonic influence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ այսպէս","severity":"info","text":"The passage shifts from specific examples of devil's destruction to a general exhortation on repentance, marked by 'And thus' (Եւ արդ այսպէս), structuring the homily's argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"[...]","severity":"caution","text":"The ellipsis in the Armenian (marked by [...]) indicates a lacuna or editorial omission in the source edition, possibly affecting continuity of the devil's actions against tax-collectors.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"Mandakuni's homilies were widely copied in Armenian manuscripts, influencing later monastic spirituality; this passage on repentance was often cited in ascetic florilegia.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text has a lacuna after 'oppress the oppressed' ([...]), leaving the full list of devil's victims uncertain.","The term 'stupor' (թմբիր) may imply spiritual lethargy or demonic paralysis, but the exact nuance is ambiguous."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":19,"ref":"p19","source":"Որպէս եւ ալփափետացն զառաջինն եւ դպրոյն զանուանս անգամ գրոյն չհամարձակի երկրորդել որ ուսանելն կամիցի. այլ խեցխեղեփաւք կիսանուն եւ բեկբեկելով, եւ ապա գիր զգրոյ կախելով անաշխատ բերելով զհեգենայն։ Նոյնպէս եւ ապաշխարութիւնն եթէ յսկզբանն միայն համբերիցէ, խոստովանութեամբն շնորհս ընդունին, եւ շնորհաւքն միտքն լուսաւորին. զերկիւղ տանջանացն իմանան, եւ երկիւղիւն արտասուս եւ սուգ ստանայ. սուգն պահս ուսուցանէ, եւ պահքն աղաւթս բերեն. աղաւթքն յողորմութիւնս յաւժարեցուցանեն, եւ սակաւ սակաւ յաստիճանէ յաստիճան ելանէ, եւ դիւրաւ յերկինս վերանաս։ Այլ եւ կարող ես միով միով ի սոցանէ արդարանալ եթէ կամիցիս. զի բազումք ուղիղ խոստովանութեամբ միայն ապրեցան. ոմանք սգով եւ տրտմութեամբ փրկեցան. ոմանք խորգով եւ մոխրով միայն ապաշխարեցին. ոմանք լալով եւ արտասուաւք զՏէրն հաշտեցուցին. ոմանք պահաւք եւ աղաւթիւք ապաշխարեցին. ոմանք ողորմութեամբ զողորմութիւնն Աստուծոյ ընկալան. ոմանք մարդասիրութեամբ եւ տկարագունիցն ծառայելով գտին ապաշխարութիւն. ոմանք խոնարհութեամբ եւ հնազանդութեամբ թողութիւն մեղաց ընկալան։","english":"Just as the alphabet-maker does not dare to repeat the first letter or the names of the letters of the script for one who wishes to learn, but with broken syllables, half-names, and by breaking apart, and then by hanging the letter of the script, effortlessly brings the other [letters], so also penance, if it endures from the beginning, receives grace through confession, and through grace the mind is illuminated; they learn the fear of torments, and through fear they obtain tears and mourning; mourning teaches fasts, and fasts bring prayers; prayers render mercy abundant, and little by little, step by step, one ascends, and easily rises to the heavens. But you can also be justified by one single one of these, if you wish; for many lived by right confession alone; some were saved by mourning and grief; some did penance by sackcloth and ashes alone; some by weeping and tears reconciled the Lord; some did penance by fasts and prayers; some by mercy received the mercy of God; some by philanthropy and serving the weak found penance; some by humility and obedience received remission of sins.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"alphabet-maker","severity":"info","text":"The analogy of the alphabet-maker teaching letters by breaking syllables is a pedagogical trope, illustrating the gradual process of penance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ապաշխարութիւն (apašxarut‘iwn)","severity":"info","text":"This term, translated as 'penance', denotes the entire process of repentance and atonement in Armenian Christian tradition, not merely a single act.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Just as ... so also","severity":"info","text":"The passage uses a comparative structure (որպէս ... նոյնպէս) to link the learning of letters to the stages of penance, emphasizing gradual progression.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"sackcloth and ashes","severity":"info","text":"Sackcloth and ashes are traditional symbols of mourning and penance in early Christian practice, often associated with public penitents.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"penance","severity":"info","text":"This homily reflects the Armenian Church's emphasis on individual ascetic practices (fasts, prayers, tears) as means of repentance, a theme common in patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'alphabet-maker' (ալփափետաց) is unclear; it may refer to a teacher or a scribe. The reading taken is a generic instructor of letters."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":20,"ref":"p20","source":"Զի որպէս ազգի ազգի են մեղացն ճանապարհք, նոյնպէս եւ զանազան են դեղք ապաշխարութեանն, որով կարող ես բժշկել զամենայն հիւանդութիւնս մեղաց, ոչ թուովք ամաց եւ բազում ինչ ժամանակաւք, այլ միայն ուղիղ դարձիւ եւ սրտիւ ի չարեացն հեռանալով կարող ես արդարանալ։ Եւ արդ զայս ամենայն գիտելով ապաշխարութեամբ զմեղս մեր քաւեսցուք. քանզի պղծութիւնք մեղաց ոչ միայն յահեղ աւուրն դատապարտեն, այլ եւ աստէն իսկ չարեաւքն չարչարեն մտացն խղճիւ, եւ գաղտագողին շրջելով ակնածութեամբք ի մարդկանէ, կասկածանաւք ի ծանաւթից, ամաւթով ի սիրելեաց. նախատանաւք ի թշնամեաց, սպառնալեաւք դատաւորաց, երկիւղիւ բանդից եւ պատուհասից, յանդիմանութեամբ պատուիրանացն Աստուծոյ, եւ ահիւ ահեղ տանջանացն։ Եւ անդր երթեալ ո՞վ կարասցէ պատմել զմշտնջենաւոր աններելի աղէտիցն նեղութիւնս, ուր այրինն եւ մաշին ամաւթով եւ նախատանաւք։ Իսկ զապաշխարութեան պտուղս ոչ միայն յերկինս վայելես, այլ եւ աստէն իսկ հարիւրապատիկ ընդունիս խնդութեամբն, անհոգութեամբն, գովութեամբ պատուիրանաց, անխիղճ մտացն ուրախութեամբ, անակնածելի ի մարդկանէ, անկասկած ի ծանաւթից, անպարսաւ ի թշնամեաց, առանց ամաւթոյ առ սիրելիսն, համարձակ ի հրապարակս, աներկիւղ առ դատաւորացն, ազատ ի պատուհասից, կեանք խաղաղականք, մահ հեշտական, ակնկալութիւն մշտնջենաւոր եւ փափագելի փափկութեանցն։","english":"For just as there are different paths of sins for each nation, so too are there different remedies of penance, by which you can heal all the infirmities of sins, not by number of years and much time, but only by true conversion and by withdrawing from evils with the heart you can be justified. And now, knowing all this, let us atone for our sins with penance; for the pollutions of sins condemn not only on the terrible day, but even here they torment the conscience of the mind with evils, and secretly moving about with shyness from people, with suspicions from acquaintances, with shame before loved ones, with reproaches from enemies, with threats from judges, with fear of prisons and punishments, with the reproach of the commandments of God, and with the fear of terrible torments. And going further, who can recount the distresses of the eternal unforgivable calamities, where the man and woman are with shame and reproach? But the fruits of penance you will enjoy not only in heaven, but even here you receive a hundredfold with joy, with freedom from care, with praise of the commandments, with the gladness of a conscience-free mind, without shyness from people, without suspicion from acquaintances, without blame from enemies, without shame before loved ones, with boldness in public places, without fear of judges, free from punishments, a peaceful life, an easy death, expectation of eternal and desirable delights.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"info","text":"The term apashkharut‘iwn (penance) here denotes both the act of repentance and its remedial power, distinct from mere temporal punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage contrasts the present torments of sin (shame, suspicion, fear) with the hundredfold fruits of penance (joy, freedom, boldness), forming a rhetorical diptych.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The phrase 'reproach of the commandments of God' echoes the Decalogue and prophetic rebukes, while 'eternal unforgivable calamities' alludes to eschatological judgment (cf. Matt 25:46).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni’s homily reflects early Armenian monastic penitential practice, where confession and conversion were emphasized over fixed time penalties.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The list of social torments (shyness, suspicion, shame) parallels classical Armenian ascetic literature, e.g., Eznik of Kołb’s descriptions of sin’s psychological effects.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'different paths of sins for each nation' may reflect a universalist or ethnic understanding of sin; the reading taken is that it emphasizes diversity of moral failings."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":21,"ref":"p21","source":"Իսկ անդուրախութեանցն ո՞ր բերան բաւական իցէ պատմել զանբաւ բարութեանցն զվայելչութիւնսն։ Արդ այս է վարձ արդարութեանն, այս պտուղ ապաշխարութեանն։ Վասն որոյ մի՛ երկնչիր ի մեղաց բազմութենէ մտանել յապաշխարութիւն. միայն անկիր առ Աստուած. չէ դատաւոր, այլ բժիշկ. չէ դահիճ սպանող, այլ Հայր գորովագին։ Ընդ առաջ քո ելանէ որպէս անառակ որդւոյն. զպարանոցաւ քո անկանի որ դարձարդ յապաշխարութիւն. յաչս առ բերան համբուրէ զքեզ Հայրն երկնաւոր. զպատմուճանն առաջինն անմեղութեան հրամայէ զգեցուցանել քեզ. կաւշկաւն ի միւսանգամ թիւնիցն թշնամւոյն ամրացուցանէ զքեզ։ Պատարագաւն ի մարմնոյ Որդւոյն Աստուծոյ կերակրիս. ընդ քեզ վայելեն ընտիր ծառայքն ի պատարագէն, եւ սուրբք ամենայն երգեն եւ պարեն ի դառնալ յանառակութենէդ քումմէ։ Ընդ որ հիացեալ նախանձի փոքր մի առաջին ժողովուրդքն թլփատութեամբ՝ ոչ մտանել յուրախութիւն զենման Որդւոյն Աստուծոյ. առ որս ել եւ եկն էականն Աստուած մարմնով՝ աղաչել զհրեայն հաւատացեալ ի Հայր՝ կոչել ի հաւատս հեթանոսին ապաշխարողի, եւ ուրախ լինել ի դարձի եղբաւրն իւրոյ անառակի, եւ ի միասին վայելել ի զենմանէ Որդւոյն Աստուծոյ, եւ ժառանգել զանանց բարութեանցն զվայելչութիւնսն ընդ Հաւր եւ ընդ Որդւոյ եւ ընդ Սրբոյ Հոգւոյն. որում փառք եւ պատիւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։","english":"But what mouth is sufficient to tell of the delights of the infinite blessings of the joyless? Now this is the reward of righteousness, this the fruit of penance. Therefore, do not fear to enter into penance because of the multitude of sins; only have recourse to God. He is not a judge, but a physician; not a torturer who kills, but a loving Father. He comes to meet you like the father of the prodigal son; he falls upon your neck when you turn to penance. The heavenly Father kisses you on the eyes and mouth; he commands that the first garment of innocence be put on you; he again fortifies you with the shield of the enemy's arrows. You are nourished by the sacrament of the body of the Son of God. The chosen servants partake of the sacrament with you, and all the saints sing and dance at your return from your prodigality. At which the first people, amazed and somewhat envious with circumcision, not entering into the joy of the anointing of the Son of God, went out to hunt, and the true God came in the flesh, entreating the Jew who believed in the Father to call the repentant pagan to the faith, and to rejoice at the return of his prodigal brother, and together to partake of the anointing of the Son of God, and to inherit the delights of the infinite blessings with the Father and the Son and the Holy Spirit, to whom is glory and honor forever and ever. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"անդուրախութեանցն","severity":"info","text":"The Armenian term 'anduraxutʿeancʿn' (joyless ones) likely refers to those who have not yet repented, contrasting with the blessings of penance described.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"info","text":"The term 'apašxarutʿiwn' (penance) is central to Mandakuni's theology, denoting both repentance and the sacramental act of reconciliation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"անառակ որդւոյն","severity":"info","text":"The parable of the prodigal son (Luke 15:11-32) is explicitly referenced, with God depicted as the loving father who welcomes the repentant sinner.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"թլփատութեամբ","severity":"info","text":"The reference to circumcision ('tʿlpʿatutʿeamb') and the 'first people' alludes to Jewish Christians or Jews who hesitated to accept Gentile converts, a theme in early Armenian church debates.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ այս է վարձ արդարութեանն","severity":"info","text":"This phrase marks a rhetorical shift from exhortation to a vivid description of the rewards of penance, using the prodigal son narrative as an extended metaphor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Mandakuni's homilies were influential in shaping Armenian penitential practice, emphasizing inner conversion over temporal penance, as seen in this passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'joyless ones' (anduraxutʿeancʿn) is ambiguous; it may refer to sinners, non-Christians, or those lacking repentance.","The phrase 'shield of the enemy's arrows' could be a metaphor for renewed faith or a specific liturgical object, but the text does not clarify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":22,"ref":"p22","source":"ԹՈՒՂԹ ՎԱՍՆ ՊԱՀՈՑ ՊՆԴՈՒԹԵԱՆ\n\nԱզդոյ եւ աւգտակար եւ կարեւոր են պահոց պնդութիւնք եւ յորկորստութեանց ժուժկալութիւնք. եւ մանաւանդ որ ընտրողական գիտութեամբն մերձենան առ նա, եւ ճշմարտիւ ճանաչեն թէ ո՛րպէս շահաւոր է պահոցն պնդութիւն։ Իսկ որք ոչ զգուշանայցեն այնմ, աստէն իսկ յերեւելեացս պարտ է իմանալ զպարկեշտութեանն մաքրութիւն, եւ զվնասակար լցումնն զորովայնին։ Եւ գիտեն թէ որպէս տեղիք երաշտացեալք բանջարս ազգի ազգի ոչ բուսուցանեն, նոյնպէս եւ որովայնք ցամաքեալք խորհուրդս պղծութեան ոչ ծնանին։ Եւ որպէս երկիր աղբուտ բանջարս խառնամանս բուսուցանեն եւ աճեցուցանեն, նոյնպէս եւ որովայնք աղբով կերակրոցն փափկացեալք՝ խորհուրդս անտեղիս բերեն ի վեր հանապազ. զի զորդունս գէջ երկիր պարարէ, եւ զախտս պղծութեան գիջացեալ որովայն։ Քանզի որ համահամաւք փափկանան, նա եւ զխորհուրդ ազգի ազգի իմանան. եւ որ սուղ ինչ կերակրովն շատանայ, նա զտագնապ քաղցին ածէ զմտաւ. զի որովայնք թանձրացեալք խորհուրդս սուրբս ոչ ծնանին, այլ պահել պատեն ընդ պատրուակաւ զգայութիւնս մարմնոյն։ Եւ որք որովայնին ծառայեն, անհնար է լինել հաւատարիմ ծառայ Աստուծոյ։ Զի որ պահաւք նըբին եւ սրբին, ոչ միայն զպղծութիւն անաւրէնութեանցն սրբեն, այլ եւ զսուրբն Աստուած յինքեանս բնակեցուցանեն։","english":"The Benefit of the Strictness of Fasts\n\nThe strictness of fasts and the temperance of abstinences are beneficial and important, and especially when they approach it with discerning knowledge, and truly recognize how profitable is the strictness of fasts. But those who are not heedful of that, it is necessary to know from these visible things the purity of abstinence, and the harmful fullness of the belly. And they know that just as drought-stricken places do not produce plants of various kinds, so also dried-up bellies do not give birth to thoughts of impurity. And just as a filthy land produces and grows mixed plants, so also bellies softened by the filth of foods constantly bring forth inappropriate thoughts; for a barren land encircles the womb, and a maddened belly the passions of impurity. For he who is pampered by delicacies also knows thoughts of various kinds; and he who is abundant in scanty food brings the fear of hunger to mind; for thickened bellies do not give birth to holy thoughts, but guard and conceal the senses of the body under pretext. And those who serve the belly cannot be faithful servants of God. For those who are purified and sanctified by fasts not only cleanse the impurity of lawlessness, but also cause the holy God to dwell within themselves.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"պահոց պնդութիւն","severity":"info","text":"The phrase 'strictness of fasts' (պահոց պնդութիւն) is a key ascetic term in Mandakuni's homily, emphasizing the rigor of fasting as a spiritual discipline.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage uses a series of agricultural metaphors (drought-stricken places, filthy land) to contrast the effects of fasting and gluttony on thoughts, forming a didactic parallel structure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni's emphasis on fasting as a means to purify thoughts and host God within reflects the Armenian ascetic tradition, influenced by early monastic ideals of bodily discipline.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The metaphor of a 'barren land encircling the womb' parallels biblical imagery of spiritual barrenness (e.g., Hosea 2:21-22), though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft translates 'գէջ' as 'barren,' but the Armenian term can also mean 'hard' or 'stubborn,' introducing ambiguity in the metaphor's precise sense.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'գէջ երկիր' (barren/hard land) is ambiguous: it may denote physical infertility or moral stubbornness, affecting the interpretation of the metaphor."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":23,"ref":"p23","source":"Եւ արդ այսպէս մեծ է պահոցն պնդութիւն եւ պարկեշտութեան առաքինութիւն, որ պարաւանդեալ դադարեցուցանէ զամենայն անդամս մարմնոյն յանդէպ ցանկութեանց եւ յաղտեղի խորհրդոց, եւ ստէպ ստէպ հալածէ ի մտացն խորհրդոց զյարձակումն դիւաց՝ որք կամին պղտորել եւ պղծել զսիրտս մաքրեցելոցն։ Զի պահոցն պնդութիւն իբրեւ ջղաւք երկաթեաւք պնդեալ պահէ զամենայն վարուցն առաքինութիւնս, եւ զհաւատոցն հաստատութիւնս. քանզի աշտարակ հզաւր է ընդդէմ թշնամոյն, եւ պարիսպ ամրութեան լամենայն նետից սատանայի։ Եւ քանզի կարի կարեւոր է պահոցն առաքինութիւն բնութեանս մերոյ, եւ բազում թերութիւնք ի խոնարհութենէ պահոցն յարդարին, անդէն իսկ ընդ ստեղծանել մարդոյն՝ պահոցն պնդութեամբ պարսպեաց զբնութիւնս մեր, եւ եղ առաջին մարդոյն առաջին պատուիրան զպահոցն պնդութիւն՝ չճաշակել ի ծառոյն։ Զի թէ էր պահեալ զպահոցն պատուիրանն, անախտ եւ անմահ եւ անմեղ կեանս էր ժառանգեալ, եւ յերկինս զերկնից բարութիւնսն. զի բազումք որք պահեցին զպահոցն պնդութիւնս, ի բազում վշտաց ապրեցան։ Սովին պահոցն պնդութեամբ եւ մեծն Դանիէլ ի ժանեաց առիւծուցն ապրեցաւ, զի եւ գազանական բնութիւնն պատկառէր մերձենալ ի սուրբ մարմինն պահողին. եւ քանզի արգել զինքն չմերձենալ ի սեղան թագաւորին որ ի պիղծ զոհիցն էր աղտեղեալ, արգելան եւ գազանքն չմերձենալ ի սուրբ մարմին պահողին։","english":"And so great is the strictness of fasts and the virtue of temperance, which, bound, causes all the members of the body to cease from desires and impure thoughts, and constantly drives from the mind's thoughts the assault of demons, who wish to disturb and defile the hearts of the purified. For the strictness of fasts, as if bound with iron chains, preserves all the virtues of conduct and the steadfastness of faith; for it is a mighty tower against the enemy, and a wall of strength against all the arrows of Satan. And since the virtue of fasts is very important for our nature, and many deficiencies arise from the humility of fasts, from the very creation of man, our nature was fortified with the strictness of fasts, and the first commandment given to the first man was the strictness of fasts—not to eat from the tree. For if he had kept the commandment of fasts, he would have inherited a life without affliction, without death, and without sin, and the blessings of heaven in heaven; for many who kept the strictness of fasts lived through many afflictions. By the same strictness of fasts, the great Daniel lived from the jaws of lions, for even the bestial nature feared to approach the holy body of the faster; and just as he prevented himself from approaching the king's table, which was defiled by impure sacrifices, so the beasts were prevented from approaching the holy body of the faster.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"պահոցն պնդութիւն","severity":"info","text":"The phrase 'strictness of fasts' is a central motif, presented as a binding force that restrains bodily members and repels demonic assaults, linking ascetic discipline to spiritual purity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ծառոյն","severity":"info","text":"The reference to the first man and the tree alludes to Genesis 2–3, where Adam is commanded not to eat from the tree of knowledge, interpreted here as a fast.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Դանիէլ","severity":"info","text":"The example of Daniel surviving the lions' den echoes Daniel 6, where Daniel's fasting and piety protect him, used to illustrate the power of ascetic discipline.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"պահոցն","severity":"info","text":"Fasting (պահք) was a key practice in early Armenian Christianity, often linked to penitential and purificatory rites, as seen in the homilies of Yovhannēs Mandakuni.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage follows a narrative structure: it first extols fasting's virtues, then grounds it in creation and biblical exempla (Adam, Daniel), reinforcing the homiletic argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զհաւատոցն հաստատութիւնս","severity":"caution","text":"The phrase 'steadfastness of faith' may be ambiguous: it could refer to doctrinal orthodoxy or personal fidelity; the context suggests the latter, but the Armenian allows both.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'from the humility of fasts' (ի խոնարհութենէ պահոցն) is ambiguous: it may mean 'from neglecting fasts' or 'from the lowliness of fasts'; the translation opts for the former, but the Armenian could support either.","The reference to 'the king's table' in Daniel's example is not explicit in the biblical account; it may reflect a haggadic tradition or a conflation with other stories."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":24,"ref":"p24","source":"Սովին պահոցն պնդութեամբ եւ երեք մանկունքն ապրեցան ի բորբոքեալ բոցոյն, եւ շիջուցին զմոլութիւն կերակրոցն ցանկութեանց, եւ սակաւ ինչ ոսպամբ շատազան. շիջուցին զբարձրացեալ ահեղ հուր հնոցին. զի անդ ի ներքս ցաւղ զովացուցիչ զպահողսն մխիթարէր, եւ արտաքոյ բոցն բորբոքեալ զզեխեցելաւքն սաստկանայր, եւ քառասուն եւ ինն կանգուն տարածեալ զամենեսեան սատակէր։ Սովին պահոց պնդութեամբ եւ բազմամբոխ քաղաքն նինուէացւոց ապրեցան, զի դարձան յամենայն անաւրէնութենէ եւ ի գնացից չարեաց. խորգով եւ մոխրով դարձուցին զխստացեալ բարկութիւնն Աստուծոյ. եւ զի ոչ խնայեցին նեղել զանձինս իւրեանց պահաւք եւ պաղատանաւք, ողբալ եւ լալ հեծեծանաւք, խնայեաց Աստուած յոգիս եւ ի մարմինս նոցայ։ Սովին պահոց պնդութեամբ եւ Մովսէս ընկալաւ զաւրէնսն աստուածադիր, զի քառասնաւրեայ պահոց մաքրութեամբ արժանացաւ ի մաքուրն մերձենալ, եւ բերան ի բերան խաւսէր ընդ նմա իբրեւ ընդ բարեկամի։ Սովին պահոց պնդութեամբ սրբեցաւ Եղիա թեսբացի, եւ բանիւ բերանոյ իւրոյ զերկինս բանայր եւ փակէր, հուր ի յերկիր իջուցանէր։ Եւ զի՞նչ եւս ասացից զպահոցն զպնդութիւն, որ եւ տէրունական եւս մարմնոյն պէտք եղեն պահոցն պնդութիւնք՝ անմեղին եւ անարատին վասն մերոյ աւրինակի. որով եւ հարքն առաջինք առաքինացան, եւ զվարս անմարմնոցն հրեշտակաց ի մարմինս մարդկան երեւեցուցին.","english":"Of the fasts, by the strictness of the three youths lived through the raging flame, and they quenched the drunkenness of the desires for food, and with a little lentil, they lived many days; they quenched the high-rising terrible fire of the furnace. For within, the cooling dew comforted the keepers, and outside, the raging flame intensified the boastful, and extending forty-nine cubits, it destroyed all. By the strictness of the fasts, the populous city of the Ninevites lived, for they turned from all lawlessness and from the paths of evil; with sackcloth and ashes, they turned aside the hardened wrath of God. And because they did not spare themselves from affliction with fasts and supplications, with lamentation and weeping and groans, God had mercy on their souls and bodies. By the strictness of the fasts, Moses received the God-given laws, for by the purity of forty-day fasts he was deemed worthy to approach the Pure One, and he spoke mouth to mouth with Him as with a friend. By the strictness of the fasts, Elijah the Thesbite was purified, and with the word of his mouth he opened and closed the heavens, and brought fire down to earth. And what more shall I say of the strictness of the fasts, that even the Lord's own body needed the strictness of fasts for our example, by which the first fathers became virtuous, and they made the hair of the incorporeal angels appear in the bodies of men.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"երեք մանկունքն","severity":"info","text":"The three youths in the furnace allude to Daniel 3 (LXX: Shadrach, Meshach, Abednego). The homily adapts the biblical narrative to exemplify fasting's power.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"քաղաքն նինուէացւոց","severity":"info","text":"The Ninevites' repentance echoes the book of Jonah (Jonah 3:5-10). Their fast and sackcloth avert divine wrath, a common homiletic trope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Մովսէս","severity":"info","text":"Moses' forty-day fast on Sinai (Exodus 34:28) is cited as precedent for fasting as preparation for divine encounter.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եղիա թեսբացի","severity":"info","text":"Elijah the Thesbite (1 Kings 17-19) is associated with fasting and miraculous power over the elements, here opening and closing the heavens.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պահոց","severity":"info","text":"The term 'pahoc'' (պահոց) denotes 'fasts' in the sense of prescribed periods of abstinence, central to Armenian ascetic practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"քառասուն եւ ինն կանգուն","severity":"info","text":"The 'forty-nine cubits' of the furnace flame is a non-biblical detail, possibly from Armenian hagiographic tradition or homiletic embellishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the keepers' (պահողսն) inside the furnace is unclear; possibly angelic guardians or the youths themselves.","The phrase 'the hair of the incorporeal angels' (զվարս անմարմնոցն հրեշտակաց) is obscure; it may refer to ascetics' hair shirts or a metaphor for angelic appearance."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":25,"ref":"p25","source":"մեռուցին յերկրի զերկրաւոր զցանկութիւնս, եւ զոգիս ի յերկինս կենդանացուցին. մերժեցան ի յանցաւոր հեշտութեանցս, զի ընկալցին զանանց բարութիւնսն. հեռացեալք ի տանց եւ ի ստացուածոց, չարչարեցան բազում փորձանաւք, եւ նեղեալ ամենեւին մեռուցին զանձինս քաղցիւ եւ ծարաւով եւ գձուձ հանդերձիւ։ Զի ոմանք ի նոցանէ խոտաբուտ ճարակաւքն եւեթ շատացան, եւ ոմանք ճաշակաւք մրգոց միայն վարեցան։ Ոմանք զծայրս ծառոցն եւ զարմատս խոտոց միայն ուտէին. ոմանք սակաւ ինչ ընդովք ժուժկալէին. ոմանք երեք նուկի հացիւ ժամէ ի ժամ. ոմանք զչորրորդ մասն նկանակի, եւ այլք զվեցերորդն. ոմանք զթեփ ցորենոյ արարին կերակուր. ոմանք խոզաբուտ եղջերաւն միայն զտագնապ քաղցին դադարեցուցանէին։ Ոմանք զհաղորդութիւնն հոգեւոր կերակրոյն աւուրն բաւական համարէին ի պէտս մարմնոյն. բայց այլ փափկութիւն ինչ կերակրոց ամենեւին մեռեալ էր ի նոցանէ։ Զի ոմանք ժամէ ի ժամ ճաշակէին. ոմանք յետ երկուց աւուրց. ոմանք յետ երից. ոմանք լետ եաւթն աւուր՝ եւ որ եւս աւելի յիշէին զպէտս կերակրոյն, եւ զայն կշռով ճաշակէին, եւ ջուր չափով ըմպէին, եւ անդադար հեծութեամբ յաղաւթս եւ ի պաշտաւնն պարապէին, եւ զգիշերն ամենայն յարտասուս եւ լողբս անցուցանէին, եւ աղերսալի մաղթանաւք եւ հառաչանաւք զԱստուած հաշտեցուցանէին։ Ոմանք զլարիւք անկեալ ննջէին. ոմանք ոտանաւոր տքնութեամբ զգիշերն անցուցանէին.","english":"They killed the earthly desires on the earth, and enlivened their spirits in the heavens. They rejected these guiltless pleasures, that they might receive those guileless goods. Having withdrawn from homes and possessions, they were tormented by many trials, and, pressed on all sides, they mortified their bodies with hunger, thirst, and coarse clothing. For some of them, even with a diet of herbs, they were satisfied; and some lived only on the tastes of fruits. Some ate only the bark of trees and the roots of herbs; some fasted with a little of something; some, with a bread of three ounces, from hour to hour; some, the fourth part of a loaf, and others the sixth; some made a meal of a grain of wheat; some, with only a pig-nut or acorn, would still the pang of hunger. Some considered the communion of the spiritual food sufficient for the day for the needs of the body; but any other delicacy of foods was utterly dead among them. For some would partake from hour to hour; some after two days; some after three; some after seven days; and those who remembered the need for food even more, would partake of it by measure, and drink water by measure, and with unceasing groaning they were occupied with prayers and worship, and passed the whole night in tears and sobs, and with suppliant entreaties and sighs they reconciled God. Some slept fallen on the ground; some passed the night in standing toil.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"մեռուցին յերկրի զերկրաւոր զցանկութիւնս","severity":"info","text":"The phrase 'they killed the earthly desires on the earth' uses a wordplay on 'երկիր' (earth) to emphasize the ascetic rejection of worldly passions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խոզաբուտ եղջերաւն","severity":"info","text":"'Pig-nut or acorn' translates 'խոզաբուտ եղջերաւն', where 'խոզաբուտ' likely refers to a type of nut (possibly beech mast) and 'եղջերաւն' to acorn, indicating the meager diet of ascetics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"ժամէ ի ժամ","severity":"info","text":"The phrase 'from hour to hour' reflects the monastic practice of fixed-hour prayer and meals, common in early Christian asceticism, as seen in the Armenian tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զի ոմանք... ոմանք...","severity":"info","text":"The passage uses a repetitive 'some... others...' structure to catalog diverse ascetic practices, creating a rhetorical list that emphasizes the variety of self-mortification.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զհաղորդութիւնն հոգեւոր կերակրոյն","severity":"info","text":"'The communion of the spiritual food' likely alludes to the Eucharist, echoing New Testament language (e.g., John 6:51-58) where spiritual nourishment is contrasted with physical food.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), reflects the ascetic ideals of early Armenian Christianity, influencing later monastic traditions in the Armenian Church.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'խոզաբուտ եղջերաւն' is ambiguous: 'խոզաբուտ' may mean 'pig-nut' (a type of tuber) or 'beech mast', and 'եղջերաւն' could be 'acorn' or 'horned nut'. The reading 'pig-nut or acorn' is adopted for clarity.","The term 'ժամէ ի ժամ' could mean 'from hour to hour' or 'from time to time'; the context of ascetic discipline supports the former."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":26,"ref":"p26","source":"ոմանք սակաւ ինչ նստելով. ոմանք մինչեւ ցառաւաւտն զձեռս ի վեր ամբարձեալ ունէին. ոմանց զպարանոցն խոնարհեցուցեալ մինչեւ ի լուսանալն ժուժկալէին. ոմանք աղաւթս հարիւրաւորս նկարէին։ Ոմանք անխաւսք լինէին, միայն խաւսէին զսաղմոսս. ոմանք առանց հարցմանց ուրուք ոչ բարբառէին. ոմանք ընտրութեամբ յաւգուտ ընկերին միայն խաւսէին, եւ մշտաջան վաստակաւք եւ պաղատանաւք զաւրն անցուցանէին, եւ վասն հոգեւոր ինչ խրատու ի տար աշխարհս անցանէին, եւ թշնամիսն իբրեւ զբարեկամս սիրէին, եւ խոնարհութեամբ զընկերն լաւ քան զանձինս համարէին, եւ վասն հնազանդութեան ի հուր եւս մատնէին, եւ ի գազանս դիմէին, եւ զանձինս ի ծառայութիւն ընկերին մատուցանէին, եւ յարդար վաստակոց զանկն եւ զտնանկն եւ զհիւանդն կերակրէին։ Չափաւք զմարմինս իւրեանց վարէին, եւ սանձս խորհրդոց արկանէին. եւ այնպէս զանազան եւ բազում նեղութեամբ զպնդութիւն պահոցն յաւրինէին։ Զի այս ամենայն է դուռն նեղ եւ անձուկ ճանապարհ՝ որ տանի ի կեանսն յաւիտենից. որով եւ բազում նշանս եւ սքանչելիս առնէին, զդեւս հանէին, զհիւանդս բժշկէին, զմեռեալս յարուզանէին, ի վերայ ջուրց գնային, եւ զընթացս արեգականն դադարեցուցանէին ուղիղ պահոցն մաքրութեամբ. եւ քան զայս եւ առաւել եւս զաւրութիւն գործէին պահոցն պնդութիւնք։","english":"Some sat for a short while; some held their hands raised up until dawn; some, having bowed their necks, fasted until daybreak; some would trace hundreds of prayers. Some would be speechless, speaking only the Psalms; some would not utter a word without being questioned; some would speak only with a chosen, useful companion, and would pass the day with constant toil and supplication; and for the sake of some spiritual instruction, they would go to another land; and they would love enemies as friends; and with humility they would consider the companion better than themselves; and for the sake of obedience, they would even submit to fire and face wild beasts; and they would offer themselves into the service of their companion; and from their righteous labors they would feed the needy, the homeless, and the sick. They governed their bodies with moderation and placed a bridle on their thoughts; and thus, with various and manifold hardship, they established the strength of their fasts. For all this is the narrow gate and the straitened path that leads to eternal life; by which they also performed many signs and wonders: they cast out demons, healed the sick, raised the dead, walked upon waters, and halted the course of the sun by the purity of their upright fasts; and the steadfastness of their fasts wrought even greater power than this.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ոմանք սակաւ ինչ նստելով","severity":"info","text":"The opening phrase describes ascetics sitting for a short while, likely a practice of stationary meditation or prayer, common in early monasticism.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ժուժկալէին","severity":"info","text":"The verb 'žužkalein' (to fast) is a key ascetic term in Armenian, denoting strict abstinence, often from food or speech, as part of monastic discipline.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"դուռն նեղ եւ անձուկ ճանապարհ","severity":"info","text":"The phrase 'narrow gate and straitened path' echoes Matthew 7:13-14, where Jesus speaks of the narrow gate to the kingdom of heaven, a common ascetic trope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"զդեւս հանէին, զհիւանդս բժշկէին, զմեռեալս յարուզանէին","severity":"info","text":"Miracles of exorcism, healing, and raising the dead are typical hagiographic topoi in Armenian monastic literature, reflecting the authority of ascetics as wonder-workers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի այս ամենայն է դուռն նեղ","severity":"info","text":"This sentence shifts from a catalogue of ascetic practices to a theological interpretation, marking a structural transition from description to exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ի վերայ ջուրց գնային","severity":"caution","text":"The phrase 'walked upon waters' is a miracle not directly attested in the New Testament for ascetics; it may be a hyperbolic or legendary addition, and its literal historicity is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text uses 'ջուրց' (waters) which could be a scribal error for 'ջրոց' (waters) or a variant; the reading 'walked upon waters' is taken as a miracle, but the exact phrase is ambiguous in context."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":27,"ref":"p27","source":"Զի սուրբքն առաջինք յորժամ կամէին մերձենալ առ Աստուած, յառաջ պահաւքն մաքրէին, եւ ապա առ մաքուրն մերձենային եւ աստուածատեսք լինէին. իսկ որք հեռազան ի պահոցն, հեռացան ի շնորհացն Աստուծոյ, եւ բազում չարեաւք չարչարեցան։ Ահա Ադամ հեռացաւ ի պահոցն պնդութենէ, եւ ել ի դրախտէն երկիր փշաբեր։ Ծնունդք նոյական ազգին հեռացան ի հեռացան ի պահոցն պնդութենէ, եւ համաջունջ ջրհեղեղաւն սատակեցան եւ հեղձան։ Ժողովուրդն եբրայեցւոց հեռացան ի պահոցն պնդութենէ, եւ ընտիր ընտիրքն սատակեցան։ Բնակիչքն սոդոմայեցւոցն հեռացան ի պահոցն, եւ հրասա։ Եւ ամենայն որք արհամարհեցին զպահս, արհամարհեցան յԱստուծոյ, եւ յողորմութենէ նորա հեռացան։ Բայց պահողքն պարտին լինել ընտրողական գիտութեամբ. քանզի կորուսանէ սատանայ զպահողսն եւ զպահս պահողին՝ եթէ զանպարկեշտագոյնսն բամբասիցէ, եւ կամ զինքն գեր ի վերոյ այլոցն ցուցանիցէ, եւ կամ պիղծ զկերակուրսն համարեսցի. եւ կամ եթէ կեղծաւորութեամբ պահիցէ, որպէս եթէ ինքն յաչս այլոցն ծածկեսցէ զպահոցն պնդութիւնս զի մի՛ սնապարծ եւ կեղծաւոր երեւեսցի, բայց կամի թէ յայլոցն հռչակէր ժուժկալութիւն նորա. եւ եթէ ոչ ոք իմասցի, ապա եւ ինքն կամի կարծրացուցանել ընդ պատրուակաւ զպահոցն պնդութիւն, զի իմասցին եւ զարմասցին ընդ համբերութիւն նորա։ Զի այսպիսի պահքն ոչ սրբեն եւ արդարացուցանեն, այլ պղծեն եւ կորուսանեն։","english":"For the first saints, when they wished to draw near to God, they would first purify themselves by the fasts, and then approach the pure one and become God-seers. But those who were far from the fasts were far from the grace of God, and were tormented by many evils. Behold, Adam was far from the steadfastness of the fasts, and went out from Paradise into a thorn-bearing land. The offspring of the race of Noah were far from the steadfastness of the fasts, and were destroyed and drowned by the universal flood. The people of the Hebrews were far from the steadfastness of the fasts, and the chosen among them were destroyed. The inhabitants of the Sodomites were far from the fasts, and were consumed by fire. And all who despised the fasts were despised by God, and were far from his mercy. But those who keep the fasts must do so with discerning knowledge, for Satan destroys those who fast and the fasts of the faster, if he slanders the most innocent, or shows himself superior to others, or considers the foods unclean, or if he fasts with hypocrisy, as if he hides the steadfastness of the fasts from the eyes of others so that he may not appear vainglorious and hypocritical, but wishes that his abstinence be proclaimed by others. And if no one knows, then he himself wishes to harden the steadfastness of the fasts under a pretext, so that they may know and marvel at his endurance. For such fasts do not purify and justify, but defile and destroy.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"սուրբքն առաջինք","severity":"info","text":"The phrase 'first saints' refers to the early ascetics or patriarchs, who are presented as models of fasting and purity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ադամ","severity":"info","text":"The reference to Adam's expulsion from Paradise echoes Genesis 3:23, linking failure to fast with loss of grace.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ջրհեղեղաւն","severity":"info","text":"The 'universal flood' alludes to the Noachian deluge in Genesis 6–9, used as a warning against neglecting fasts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Սոդոմայեցւոցն","severity":"info","text":"The destruction of Sodom by fire recalls Genesis 19:24–25, reinforcing the theme of divine punishment for those far from fasting.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պահք","severity":"info","text":"The term 'pahkʿ' (fasts) is central, denoting both physical abstinence and spiritual discipline, with a warning against hypocrisy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"կեղծաւորութեամբ","severity":"info","text":"The critique of hypocritical fasting reflects early Armenian monastic concerns about authentic asceticism, common in patristic homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the chosen among them' (ընտիր ընտիրքն) in the Hebrew people is ambiguous; it may refer to the Levites or a specific group destroyed for neglecting fasts."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":28,"ref":"p28","source":"Բայց եթէ կերակրովք իսկ պարկեշտանայցէ, եւ այլովք անդամաւքն ոչ պահիցէ, ի զուր եւ ընդվայր ջանայ։ Այս է զոր ասեմս. եթէ զլեզուն ոչ պարկեշտացուցանի, եւ ական եւ ունկան եւ խորհրդոց եւ մտաց ոչ զգուշանայցէ, եւ ոխութիւն ընդ ընկերին պահիցէ, եւ ատելութիւն ընդ եղբաւրն ունիցի, եւ կամ սէր կեղծաւորութեամբ ումեք ցուցանիցէ, եւ կամ խոնարհութեամբ ընկերին ոչ ծառայիցէ, եւ պատուի եւ իշխանութեան ցանկանայցէ, եւ զանձն ի պահս կարծիցէ, յոյժ ափշութեան իցէ այնպիսին ի սատանայական խորհրդոց։ Զի այն ոչ են պահք խոնարհութեան, այլ խաբէութեան եւ կեղծաւորութեան, զրաջան եւ անվաստակ՝ որ ի հուր այրի, եւ ի ջուր աղայ հանապազ. զոր ցեցն ապականեաց, եւ գողք հատին եւ տարան, եւ ոչ ինչ աւգտեցաւ յայնպիսի պահոց մըցանաց, այլ յոյժ պատժի եւ պատուհասի։ Քանզի աստ կեղծաւորական պահաւքն պատժի, եւ անդ յարդար դատաստանէն դատապարտեալ ի հուր հնոցացն չարչարի, եւ քան զորկորեայսն եւ զարբեցողսն առաւել եւս պարտաւորի. զի զամենագէտն Աստուած անգէտ համարեցաւ չարաչար կրաւնիցն կեղծաւորութեամբ։ Այլ եւ են ոմանք որ յորժամ կամին մտանել ի պահս, փութան ի լուանալ եւ յաւծանել, եւ խճողեն զպորտ եւ զորովայնս, եւ բազում որկորստութեամբ եւ արբեցութեամբք շուայտանան, ապա մտանեն ի պահոցն պնդութիւնս։","english":"But if one becomes modest in food, yet does not keep the fast with the other members, it is in vain and contrary to effort. This is what I say: if one does not make the tongue modest, and does not take heed with the eye and ear and thoughts and mind, and harbors rancor against a companion, and holds hatred against a brother, or shows love to someone with hypocrisy, or does not serve a companion with humility, and desires honor and authority, and considers oneself to be in the fast, such a one is in very great ruin from satanic counsels. For these are not fasts of humility, but of deceit and hypocrisy, vain and fruitless, which burn in fire and are consumed in water perpetually, which the moth destroyed, and thieves cut and carried away, and no benefit came from such fasts of the wretched, but rather great punishment and calamity. For here the hypocritical fasts are punished, and there, condemned by the just judgment, one is tormented in the fire of the furnace, and is more liable even than drunkards and gluttons, because one considered the all-knowing God ignorant by the evil hypocrisy of the practices. But there are also some who, when they wish to enter into the fast, hasten to wash and anoint themselves, and stuff the belly and the stomach, and revel with much gluttony and drunkenness, and then enter into the rigors of the fasts.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"պահք","severity":"info","text":"The homilist distinguishes true fasts (of humility) from false fasts (of deceit and hypocrisy), arguing that bodily abstinence without moral purification is vain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պահք","severity":"info","text":"In Armenian ascetic literature, պահք (pahkʿ) denotes both fasting and the broader discipline of abstinence, often linked to moral and spiritual vigilance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"հուր հնոցաց","severity":"info","text":"The image of punishment in the 'fire of the furnace' echoes biblical language of hellfire (e.g., Mt 5:22, 13:42; Rev 20:10), though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th c.) was a patriarch of Armenia whose homilies emphasize moral reform and critique of hypocrisy, reflecting early Armenian monastic and penitential traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այլ եւ են ոմանք","severity":"info","text":"The passage shifts from general critique to a specific example of hypocritical practice (washing, anointing, then gorging before fasting), reinforcing the homily's rhetorical pattern.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զրաջան եւ անվաստակ","severity":"caution","text":"The phrase 'vain and fruitless' (զրաջան եւ անվաստակ) may be a scribal variant; the text is stable but the exact nuance of 'burn in water' is ambiguous.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'which burn in fire and are consumed in water perpetually' is paradoxical; it may be a rhetorical figure for utter futility or a corruption of a more concrete image."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":29,"ref":"p29","source":"Եւ արդ զի՞նչ կոչեսցուք զայնպիսիսն, պահո՞ ղս եթէ արբեցողս, պարկեշտս եթէ որկորեայս, ճգնաւո՞րս եթէ զեղխեցեալս. զի անհնար է պղծութեամբ սրբութիւն գտանել, եւ մեղաւք յարդարութիւնս ելանել. եւ ոչ ոք պոռնկութեամբ կուսութիւն ստանայ, եւ ոչ զեղխութեամբ եւ արբեցութեամբ զսրբութիւն պահոց ընդունել։ Զի անհնար է այսմ լինել՝ եթէ նախ պոռնկիմ, ապա կուսանամ. եւ կամ զեղխիմ եւ շուայտիմ արբեցութեամբ, եւ ապա մտանեմ ի սրբութիւնս պահոցն. զի անմարթ է պոռնկին կուսանալ, զեղխելոյն արբեցութեամբ՝ պահող եւ ճգնող։ Զի կուսանն կուսութեամբ ստանայ զկուսութեանն պսակ, եւ ոչ պոռնկութեամբ. եւ պահողն ժուժկալութեամբ ընդունի զվարձս պահոցն, եւ ոչ արբեցութեամբ, զեղխութեամբ եւ որկորստութեանն շուայտանաւք։ Այլ են ոմանք որ զպահս քառասնորդաց ապաղաս ասեն, զկէս ինչ ի շաբաթուցն կարեւոր անուանեն, եւ պնդին եւ ճգնին սրբութեամբ, եւ զայլսն ապաղաս անուանեն, եւ թուլացուցանեն զպնդութիւն պահոցն, եւ անակնունելի իմն ճաշակեն ի փափուկ կերակրոց, եւ որկորստութեամբ զսուրբ եւ զերեւելի պահս քառասներորդացն լուծանեն։ Զի զայս կարեւոր պահս քառասներորդաց եւ Որդին Աստուծոյ վասն մեր պահեաց ի մեր աւրինակի. եւ անդ ոչ անուանէր ապաղաս։ Զնոյն քառասունս եւ Մովսէս ի լերինն պահեաց. եւ անդ ոչ անուանէր ապաղաս։ Զնոյն քառասունս յանապատին պահեաց ի լերինն Եղիաս.","english":"And what shall we call such persons—fasters or drunkards, temperate or gluttons, ascetics or debauchees? For it is impossible to find purity through impurity, and to attain righteousness through sins. No one obtains chastity through fornication, nor receives the sanctity of the fast through debauchery and drunkenness. For it is impossible for this to happen: that I first fornicate and then become chaste, or that I indulge in debauchery and dissipation through drunkenness and then enter into the sanctity of the fast. For it is not fitting for a fornicator to become chaste, nor for one who is debauched through drunkenness to be a faster and an ascetic. For the chaste one receives the crown of chastity through chastity, and not through fornication; and the faster receives the reward of the fast through abstinence, and not through drunkenness, debauchery, and the dissipations of gluttony. But there are some who call the fast of the Forty Days a half-fast, who deem a part of the week essential, and they persist and strive in sanctity, but they call the other part a half-fast, and they weaken the rigor of the fast, and they partake of something unacceptable from delicate foods, and through gluttony they dissolve the holy and manifest fast of the Forty Days. For this essential fast of the Forty Days the Son of God kept for our sake, as our example; and there he did not call it a half-fast. The same forty days Moses kept on the mountain; and there he did not call it a half-fast. The same forty days Elijah kept on the mountain in the desert.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"պահք (pahkʿ)","severity":"info","text":"The homilist argues that true fasting requires complete abstinence, not selective observance; partial fasting is self-contradictory.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ապաղաս (apałas)","severity":"info","text":"The term ապաղաս (apałas) means 'half-fast' or 'partial fast,' used here to criticize those who observe only part of Lent.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Որդին Աստուծոյ (Ordin Astucoy)","severity":"info","text":"The homilist refers to Christ (Son of God) keeping the forty-day fast as an example, echoing the Gospel accounts of Jesus' forty days in the wilderness (cf. Matthew 4:2, Luke 4:2).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Մովսէս (Movsēs)","severity":"info","text":"Moses' forty-day fast on Mount Sinai (Exodus 24:18, 34:28) is cited as a biblical precedent for the Lenten fast, reinforcing the argument for its full observance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Եղիաս (Ełias)","severity":"info","text":"Elijah's forty-day journey to Mount Horeb (1 Kings 19:8) is invoked as another scriptural model for the complete forty-day fast.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի (Zi)","severity":"info","text":"The passage uses a series of rhetorical questions and logical negations (e.g., 'For it is impossible...') to build a cumulative argument against partial fasting.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'some' who call the fast a half-fast is not specified; they may be contemporary critics or a specific group within the Armenian church."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":30,"ref":"p30","source":"եւ անդ ոչ անուանեաց ապաղաս։ Զնոյն քառասունս եւ մեք մերով տկարութեամբս աւր ըստ աւրէ պահաւք կատարեմք. եւ ոչ վայել է մեզ քառասնաւրեայ պահոցն անուանել ապաղաս, եւ լուծանել զսուրբ պահոցն պնդութիւնն. զի ի սկսանիլ պահոցն մինչեւ ցկատարումն նորուն պահք են ի փափկութենէ, եթէ կամիցիս ճգնել եւ պահել. ապա եթէ որկորստութեամբ լուծանել կամիցիս, ոչ եթէ զթեթեւ ապաղասս լուծեր, այլ պահս կարեւորս։ Զի ապաղաս ի ծուլից եւ յանկատարից անուանի, եւ ոչ ի պարկեշտից եւ ի պահողաց։ Այլ պահք ոչ եթէ ի կերակրոցն միայն անուանի, այլ եւ կարճել յամենայն մեղաց. զի պահք են եւ լռութիւնք բերանոյ, եւ ոչ առանց հարկի եւ հարցանելոյ ուրուք խաւսել։ Պահք են եւ անընչութիւն եւ աղքատութիւնք, եւ ոչ զաւելորդացն հոգալ. այլ զպէտս աւուրն որոնել, եւ զնոյնն խնդրել յԱստուծոյ։ Պահք են եւ ի տեղւոջն նստել ցածութեամբ, եւ ոչ վայրապար ուրուք շրջել ցոփութեամբ ի զբաւսանս եւ ի զաւշաքաղութիւնս։ Պահք են եւ գրգուաղելն եւ գձձելն առանց լուանալոյ եւ աւծանելոյ. պահք են եւ խարազն ինչ հանդերձիւք զպէտս մերկութեան եւ ցրտոյն միայն վճարել։ Պահք են եւ ցածուցանել զաչս յարատութենէ, եւ զլսելիսն հանդէպ լսելոյ, եւ զսիրտն ի պիղծ խորհրդոց։","english":"And there he did not name it a fast-breaker. The same forty days we, with our weakness, complete day by day with fasts. And it is not fitting for us to call the forty-day fasts a fast-breaker, and to dissolve the strictness of the holy fasts. For from the beginning of the fasts until their completion, they are fasts from delicacy, if you wish to practice asceticism and to fast. But if you wish to dissolve them with gluttony, you would not dissolve the light fast-breaker, but the essential fasts. For \"fast-breaker\" is named from laziness and from the imperfect, and not from the chaste and from those who fast. But fasts are named not only from foods, but also from refraining from all sins. For fasts are also silences of the mouth, and not speaking to anyone without necessity and questioning. Fasts are also poverty and destitution, and not caring for superfluities, but seeking the needs of the day, and asking for the same from God. Fasts are also sitting in one place with humility, and not wandering about wantonly here and there in pleasures and in amusements. Fasts are also being unkempt and squalid without washing and anointing. Fasts are also a rough garment of some kind, providing only for the needs of nakedness and cold. Fasts are also lowering the eyes from persistence, and the ears from hearing, and the heart from impure thoughts.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ապաղաս","severity":"info","text":"The term ապաղաս (apałas) is a compound of ապ- (negative prefix) and պաղաս (pałas, “fast”), meaning “fast-breaker” or one who breaks the fast. It is used here to distinguish those who laxly observe the fast from true ascetics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage employs a rhetorical pattern of negation and redefinition: it first rejects the label “fast-breaker” for the forty-day fast, then expands the definition of “fasts” to include moral and spiritual disciplines beyond abstaining from food.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The forty-day fast (քառասնաւրեայ պահք) refers to Lent, a period of fasting before Easter. In Armenian tradition, Lent was observed with strict ascetic practices, including abstention from meat, dairy, and often wine, as well as increased prayer and almsgiving.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The list of ascetic practices—silence, poverty, humility, squalor, rough garments, and control of senses—echoes the monastic ideals found in the writings of the Desert Fathers and in Armenian monastic rules, such as those attributed to Yovhannēs Mandakuni himself.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The phrase “refraining from all sins” and the emphasis on controlling eyes, ears, and heart recall biblical exhortations to purity, such as Matthew 5:8 and 1 Timothy 4:12–13, though no direct quotation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase “եւ անդ ոչ անուանեաց ապաղաս” (And there he did not name it a fast-breaker) is ambiguous: the subject “he” is unclear—possibly referring to a previous speaker or authority, or to the homilist himself. The reading taken assumes a generic or implied subject.","The term “գրգուաղելն եւ գձձելն” (being unkempt and squalid) may refer to specific ascetic practices of neglecting bodily hygiene, but the exact connotations in this context are not fully specified."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":31,"ref":"p31","source":"Պահք են չհանգանակելն պատուի եւ իշխանութեան, չբարկանալն, չաղաղակելն, չնախանձելն, չխնդրել վրէժ անձինն, եւ ոչ ջանալ զանձն առ ընկերին արդարացուցանել։ Պահք են չագահելն, եւ չմարդահաճոյանալն, եւ ոչ հանդերձիւք ինչ սնապարծել։ Պահք են խոնարհութիւն եւ հնազանդութիւն, եւ սուրբ սրտիւ զամենայն ոք սիրել։ Պահք են եւ յորժամ զպէտս քնոյ բնութեանն եւեթ վճարիցէ, եւ քուն ցանկութեան ոչ ունիցի. այլ զառաջինն միայն, եւ ապա յարուցեալ գործիցէ եւ կամ աղաւթիցէ։ Եւ արդ այս ամենայն են պահք ճշմարիտք, եւ առաւել քան զկերակրոցն կարճումն. եւ զայս եւ որ սոզին նման են՝ պարտ է կարճել ի ժամ պահոցն, եւ ապա լինի ընդունելի եւ կերակրոցն կարճումնն։ Այլ եւ կերակրոցն կարճումնն ոչ միապէս, այլ ըստ իւրաքանչիւր կարողութեան. ոմանք միաւրէ. ոմանք երկպահք. ոմանք երեքաւրեալ, եւ ոմանք եաւթներրորդ պարկեշտութեամբ կատարեն ըստ իւրաքանչիւր անձանց զաւրութեան։ Ոմանք լոկով բանջարով, ոմանք ընդով միայն շատացան. ոմանք սակաւ ինչ հացիւ, ոմանք յոլովագունաւք, եւ զանպաճոյճ թանիկն եւս յաւելուն. եւ ոմանք գինեհատք միայն, եւ ոմանք թանահատք, այլ եւ ոմանք հացահատք լինին, եւ զփափուկ ինչ կերակուրս եւ զհամահամ բացէ ի բաց հալածեն եւ ուրանան.","english":"Fasts are: not seeking honor and authority, not becoming angry, not shouting, not envying, not seeking vengeance for oneself, and not striving to justify oneself before a companion. Fasts are: not being covetous, and not being obsequious, and not being vainglorious with garments. Fasts are: humility and obedience, and loving everyone with a holy heart. Fasts are also: when one has paid the due of the nature of sleep, and has no desire for sleep, but only the first [necessary sleep], and then, having arisen, works or prays. And indeed all these are true fasts, and more than the shortening of foods. And these, and those that are similar, it is necessary to shorten during the time of fasts, and then the shortening of foods also becomes acceptable. But the shortening of foods is not uniform, but according to each one's ability: some complete it with one meal, some with two meals, some with three meals, and some with a week's abstinence, according to each person's strength. Some with plain vegetables, some with only lentils, some with a little bread, some with various [foods], and even the unseasoned broth they add; and some are only wine-drinkers, and some are only broth-drinkers, and some are only bread-eaters, and they utterly banish and reject soft foods and delicacies.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homilist redefines 'fasts' as moral and spiritual disciplines, not merely abstention from food, listing virtues such as humility and avoidance of anger.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պահք","severity":"info","text":"The Armenian term 'pahkʿ' (պահք) means 'fasts' but is extended here to encompass ethical practices, reflecting a broader ascetic theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"The passage reflects early Armenian monastic teaching that true fasting includes moral reform, a theme common in patristic homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage uses a repetitive anaphoric structure ('Fasts are...') to list spiritual disciplines, then shifts to practical advice on food abstinence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The emphasis on inner virtues over dietary rules parallels similar expansions in Syriac and Greek ascetic literature, e.g., in John Chrysostom.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"This homily has been influential in Armenian Lenten practice, shaping the understanding of fasting as a holistic spiritual discipline.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'եւ զանպաճոյճ թանիկն եւս յաւելուն' is ambiguous: it may mean 'they add even the unseasoned broth' or 'they add even the unseasoned broth to the meal'."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":32,"ref":"p32","source":"բայց միով ինչ կերակրովն եւ ոգեպահովն եւեթ շատանան, որ միայն զկենդանութիւնն պահէ, եւ ոչ ի մարմին եւ ի յարիւնն յաւելու որ զցանկութիւն ախտիցն յուզեն. եւ զայն սակաւ ուտել, սակաւ ըմպել, սակաւ ի քուն լինել, եւ աղաւթք անդադար։ Այլ պարտ է մանաւանդ յաւուրս պահոցն զոր յորովայնէդ արգելուս, աղքատաց ընձեռել զայն, զի դու քաղցիցես, եւ քաղցեալն յագեսցի, եւ մեղք քո քաւեսցի։ Այս են պահք սուրբք եւ աստուածակամք, եւ սոքաւք լինին ընդունելի ամենայն վշտամբերութեանցն ճգնութիւնք, որ բժշկեն զվիրաւորեալս մեղաւք, փրկեն զգերեալսն ի սատանայէ, կանգնեն զկործանեալսն անաւրէնութեամբք, յարուցանեն զհիւանդացեալսն ամբարշտութեամբք, սրբեն զաղտեղեալսն պղծութեամբք, լուսաւորեն զխաւարեալսն մոլորութեամբ, եւ մաքրեն եւ արդարացուցանեն զպահողսն յամենայն յանցանաց, եւ կազուզանեն մեծապայծառ լուսով առաջի ահաւորի եւ լուսաւոր բեմբին Աստուծոյ. եւ ընդ նմին ժառանգեն զանանց բարութեանցն զվայելչութիւնսն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս. ամէն։","english":"but if they increase only by one kind of food and by abstinence, which merely preserves life, and does not add to the body and blood that which stirs up the passions of desire; and that little eating, little drinking, little sleeping, and unceasing prayers. But it is especially necessary during the days of fasts that what you withhold from your belly, you bestow upon the poor, so that you may hunger, and the hungry may be sated, and your sins may be atoned. These are holy and God-willed fasts, and by these the ascetic practices of all afflictions become acceptable, which heal those wounded by sins, rescue those captured by Satan, restore those fallen by iniquities, raise up those weakened by impieties, cleanse those defiled by pollutions, enlighten those darkened by error, and purify and justify those who observe them from all transgressions, and adorn them with resplendent light before the awesome and luminous tribunal of God; and together with that, they inherit the enjoyments of the eternal goods in Christ Jesus our Lord, to whom is glory forever. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"սակաւ ուտել, սակաւ ըմպել, սակաւ ի քուն լինել, եւ աղաւթք անդադար","severity":"info","text":"The phrase 'little eating, little drinking, little sleeping, and unceasing prayers' summarizes the ascetic discipline of fasting, linking bodily restraint with constant prayer as complementary practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պահք","severity":"info","text":"The Armenian term 'pahkʿ' (պահք) means 'fasts' but carries a broader sense of abstinence and self-denial, as developed in the preceding passage and here applied to moral and spiritual disciplines.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զայն սակաւ ուտել, սակաւ ըմպել, սակաւ ի քուն լինել, եւ աղաւթք անդադար","severity":"info","text":"The triad of moderate eating, drinking, and sleeping with constant prayer echoes ascetic ideals found in early monastic literature, though no single biblical verse is directly quoted.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"բեմբին Աստուծոյ","severity":"info","text":"The 'tribunal of God' (բեմբին Աստուծոյ) reflects the Armenian Christian image of divine judgment as a courtroom, common in patristic homilies and liturgical hymns.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այս են պահք սուրբք եւ աստուածակամք","severity":"info","text":"This sentence marks a structural conclusion: the preceding list of ascetic practices is summarized as 'holy and God-willed fasts,' followed by a series of soteriological benefits.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) is traditionally credited with these homilies, though some scholars question the attribution; the text remains influential in Armenian liturgical and ascetic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'միով ինչ կերակրովն' ('only by one kind of food') is ambiguous: it may refer to a single type of food or a minimal diet, but the exact referent is unspecified.","The clause 'որ միայն զկենդանութիւնն պահէ' ('which merely preserves life') could be read as a definition of the minimal diet or as a critique of excessive asceticism; the text does not clarify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":33,"ref":"p33","source":"ՎԱՍՆ ԸՆԴՈՒՆԵԼԻ ԵՒ ԱՆԸՆԴՈՒՆԵԼԻ ԱՂԱՒԹԻՑ\n\nԱմփոփեալ զմիտս մեր իմասցուք զբանս ճառիս, եւ երեւելեաւս զաներեւոյթն ծանիցուք, եւ գիտասցուք թէ որպիսի դողումն եւ ահեղ արհաւիրք են յանցաւորացն յորժամ առաջի դատաւորին կայցեն ամաւթով մեղացն. զիարդ վատնին եւ այլագունին դէմք նոզա. զիարդ սոսկան եւ սարսափեն. եւ զի զդողիւ հարկանին երկիւղիւ յահեղ դիմաց դատաւորին, եւ գլխակորեալք եւ ակն ի խոնարհ լեզուակապք կան առաջի։ Եւ եթէ աղաչել եւ մաղթել ինչ չանդգնիցին, երկիւղիւ սրտիւ, եւ անհամարձակ լեզուաւ հիւանդաձայնս բարբառին. եւ բազում աղերսանաւք ցաւագին պաղատանս մատուցանեն. արտասուեն, աղաչեն, մաղթեն, զի ի գութ եւ յողորմ զդատաւորն ածիցեն ապրել յանցանաց պատուհասից. ոչ այլ ուրեք զբաւսանին միտք նոցա, եւ ոչ այլուր աչք նոցա, եւ այլուր լսելիք։ Եւ յորժամ դատաւորն առ նոսա բարբառի, ոչ իշխեն զերեսս դարձուցանել, կամ խաւսել ընդ ումեք ի ծառայակցացն, այլ միայն ի դատաւորն նային բազում պատկառանաւք աղաչել եւ հայցել զյանցաւոր տանջանացն զթողութիւն։ Իսկ ո՛րչափ եւս առաւել կարի կարեւոր է մեզ բազում պատկառանաւք կալ առաջի ահաւորի մեծի դատաւորին, ահեղ ահիւ եւ սոսկալի դողութեամբ մտանել եւ կալ յանդիման երեսացն Աստուծոյ, եւ ցաւագին ողբովք եւ յորդահոս արտասուաւք ժտել եւ խնդրել զթողութիւն։ Ոչ այլուր զմիտս, եւ այլուր զխորհուրդսն պարտիմք առաքել.","english":"Concerning the Acceptable and Unacceptable Prayers\n\nLet us collect our thoughts and understand the words of this discourse, and through the visible perceive the invisible, and know what trembling and terrible dread are in the guilty when they stand before the judge with shame for their sins; how their faces grow pale and change color; how they shudder and tremble; and how they are struck with trembling fear before the terrible countenance of the judge, and stand before him with bowed heads, downcast eyes, and speechless. And if they dare to entreat and implore anything, they speak with fearful heart and faltering voice, like the sick; and with many supplications they offer grievous petitions; they weep, they entreat, they implore, that they might move the judge to pity and mercy, to be spared from the punishment for their offenses. Their minds are fixed nowhere else, their eyes nowhere else, their ears nowhere else. And when the judge speaks to them, they cannot turn their faces away, nor speak with any of his attendants, but only gaze upon the judge with great reverence, entreating and seeking forgiveness for their guilty torments. But how much more important it is for us to stand with great reverence before the terrible great judge, to enter and stand before the face of God with terrible fear and dreadful trembling, and with grievous lamentations and flowing tears to beg and seek forgiveness. We must not direct our minds elsewhere, nor our thoughts elsewhere.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՎԱՍՆ ԸՆԴՈՒՆԵԼԻ ԵՒ ԱՆԸՆԴՈՒՆԵԼԻ ԱՂԱՒԹԻՑ","severity":"info","text":"The title 'Concerning the Acceptable and Unacceptable Prayers' introduces a thematic contrast that structures the homily, distinguishing proper from improper prayer.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"երեւելեաւս զաներեւոյթն ծանիցուք","severity":"info","text":"The phrase 'through the visible perceive the invisible' reflects a hermeneutical principle common in patristic exegesis, urging the audience to discern spiritual realities from material signs.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"դատաւորին","severity":"info","text":"The depiction of the judge and the guilty trembling before him draws on late antique legal and rhetorical conventions, where courtroom fear symbolized the sinner's dread before God's judgment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զթողութիւն","severity":"info","text":"The plea for 'forgiveness' (թողութիւն) echoes biblical language of pardon, as in Daniel 9:9 and the Psalms, central to Armenian penitential theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ողբովք եւ արտասուաւք","severity":"info","text":"The pairing of 'lamentations and tears' as penitential acts parallels themes in the homilies of Ephrem the Syrian, influential in Armenian spirituality.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զբաւսանին միտք","severity":"caution","text":"The phrase 'their minds are fixed nowhere else' may be ambiguous: it could mean complete focus on the judge or, less likely, mental distraction; the context supports the former.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զբաւսանին միտք' could be read as 'their minds are fixed' or 'their minds are scattered'; the context of reverent attention supports the former.","The identity of the 'judge' (դատաւոր) is clearly God, but the passage may also allude to earthly judicial scenes familiar to the audience."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":34,"ref":"p34","source":"այլուր զլսելիս, եւ այլուր զտեսանելիս յածեցուցանել, յորժամ վասն յանցանացն մեղաց կամիցի ոք աղաչել եւ մաղթել յԱստուծոյ. զի հեծեծանաւք եւ հառաչանաւք զՏէրն հաշտեցուսցուք, եւ ի գութ պաղատանաց խոնարհեսցուք. որով զմեղս մեր քաւեսցէ եւ զանաւրէնութիւնս մեր սրբեսցէ, եւ փրկեսցէ լահեղ աղէտիցն տանջանաց եւ յաւիտենական ամաւթոյն ի ձեռն աղաւթիցն մաղթանաց եւ գթագին սրտին ջերմութեան։ Քանզի բազումք բազում բարութիւնս ի ձեռն աղաւթիցն ընկալան եւ եղեն հաճոյք Աստուծոյ, որով գտին մեղաց թողութիւն եւ ոգւոց փրկութիւն. եւ մանաւանդ որք հանդերձ արտասուաւք եւ գթով տնանկաց աղաւթեցին, ոչ եթէ միայն զմեղաց թողութիւն գտանեն, այլ եւ զխնդիրս մարմնոյ ընդունին, եւ զերկնից բարութիւնսն։ Զի ձեռք են աղաւթք աղաւթականին, եւ բուռն հարեալ ունի զոտիցն Աստուծոյ, եւ վաղվաղակի խոնարհեցուցանեն յաղաչանս մաղթողին. քանզի լոյժ կամի եւ ախորժէ Աստուած զժտել աղաչողին. Խնդրեցէք եւ տացի ձեզ, հայցեցէք եւ գտջիքա։ Եւ արդ պարտ է ամենայն ծանրացելոց մեղաւք եւ նեղելոց վշտաւք եւ վտանգելոցն ի թշնամեաց եւ աշխատելոցն ցաւաւք միշտ աղաչել եւ ժտել եւ խնդրել հանապազ անդադար ի ձեռն աղաւթից եւ պաղատանաց. զի որք միամիտ մտաւք եւ աննենգ հաւատովք աղաւթեն առ Աստուած, եւ խնդրեն զբարին, ընդունին զխնդիրս ամենայն, որպէս ընկալան հարքն մեր առաջինք։","english":"in one place to make what is heard, and in another to make what is seen manifest, when on account of the transgressions of sins one wishes to beseech and entreat from God. For with groans and sighs we shall reconcile the Lord, and we shall humble ourselves in the compassion of supplications, whereby he may atone for our sins and cleanse our iniquities, and save us from the terrible torments of afflictions and from eternal shame, through the prayers, entreaties, and the warmth of a compassionate heart. For many have received many benefits through prayers and have become pleasing to God, whereby they found remission of sins and salvation of souls; and especially those who prayed with tears and compassion for the poor, not only did they find remission of sins, but they also received the requests of the body and the blessings of heaven. For prayers are the hands of the supplicant, and he has a fist raised at the feet of God, and they quickly humble the one who entreats before the supplicant; for God greatly desires and delights in giving to the one who asks. \"Ask and I shall give to you, seek and you shall find.\" And now it is necessary for all who are weighed down by sins, afflicted by sorrows, endangered by enemies, and tormented by pains, always to beseech, to give, and to ask continually and unceasingly through prayers and supplications. For those who pray to God with a single-minded mind and unfeigned faith, and ask for the good, receive all that they request, just as our forefathers received.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"աղաւթք","severity":"info","text":"The term աղաւթք (prayers) is central; the homily distinguishes between acceptable prayers (with tears and compassion) and unacceptable ones, linking efficacy to moral and emotional disposition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Խնդրեցէք եւ տացի ձեզ, հայցեցէք եւ գտջիքա","severity":"info","text":"This echoes Matthew 7:7-8 (Ask and you shall receive, seek and you shall find), though the wording is adapted; it supports the homily's theme of divine responsiveness to prayer.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ձեռք են աղաւթք աղաւթականին, եւ բուռն հարեալ ունի զոտիցն Աստուծոյ","severity":"info","text":"The metaphor of prayers as hands with a fist at God's feet reflects Armenian liturgical imagery of supplication, possibly influenced by Syriac Christian traditions of prostration and intercession.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative","severity":"info","text":"This passage shifts from a general exhortation to a specific argument: prayers with tears and compassion for the poor yield both spiritual and material benefits, reinforcing the homily's practical moral focus.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"հարքն մեր առաջինք","severity":"info","text":"The reference to 'our forefathers' (հարքն մեր առաջինք) invokes the authority of earlier Armenian Christian leaders, likely the early patriarchs or saints, to validate the efficacy of prayer as taught in this homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'բուռն հարեալ' (fist raised) is ambiguous: it may denote a gesture of supplication or a metaphor for persistent prayer; the reading taken is the latter, emphasizing humility before God."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":35,"ref":"p35","source":"Իսկ եթէ ասիցէ ոք՝ եթէ խնդրեցի եւ ոչ առի, աղաւթեցի եւ ոչ ընկալայ, չեւ եւս ժտութեամբ խնդրեցեր, որպէս կինն այրի յանիրաւ դատաւորէն, եւ իբրեւ զբարեկամն որ ի մէջ գիշերին հայցէր զնկանակացն խնդիրն. զոր ոչ վասն բարեկամութեանն, այլ վասն ժտութեանն ընկալաւ. նոյնպէս եւ Աննա ցաւագին անձամբ արտասուաւքն եւ աղաւթիցն ժտութեամբն ընկալաւ զՍամուէլ. սոյնպէս եւ ժողովուրդն ի հովիտս տրտմութեան լային առ Աստուած, եւ վասն ջերմագութ աղաւթիցն եւ պաղատանացն յարոյց նոցա զԳեդէովն, եւ փրկեաց զԻսրայէլ. եւ վասն արտասուագին աղաւթիցն Եզեկիայի այլ եւս հնգետասան ամ յաւելաւ ի կեանսն։ Եւ դու եթէ այսպիսի արտասուաւք եւ բոլորով սրտիւ աղաւթես առ Աստուած եւ ոչ երկմտիցես, ընդունի զխնդրուածս քո։ Չէ ինչ պիտոյ յաւդումն բազում բանից աղաւթականին. մաքսաւորն մի բարբառ արձակեաց, եւ ընդունելի եղեն աղաւթք նորա, եւ զբազմաքանքար բեռինս մեղացն թեթեւացոյց. եւ Մովսէս անշշունչ բերանով իսկ աղաղակէր, եւ զծովն յատակաբար բարժանէր։ Եւ դու եթէ բոլորով սրտիւ մաղթես՝ զծով մեղաց միայն զամաքեցուցանես, եւ զալիս բարկութեանն դադարեցուցանես։ Զի չառնուլն յԱստուծոյ ի չժտութենէ է, եւ ի չաղաչելոյ բոլորով սրտիւ, եւ կամ եթէ վնասակարագոյն ինչ խնդրիցէք. իսկ եթէ անդադար աղաւթիւք զաւգտակարն հոգւոց խնդրիցէք, անհնար է չառնուլ յԱստուծոյ։","english":"But if someone should say, \"I asked and did not receive, I prayed and was not heard,\" then you did not ask with earnestness, like the widow woman from the unjust judge, and like the friend who in the middle of the night sought the request of the gift, which he received not for the sake of friendship, but for the sake of earnestness. Likewise, Anna, with a sorrowful soul, by her tears and the earnestness of her prayers, received Samuel. Likewise, the people in the valley of sorrow wept before God, and because of the fervent prayers and supplications, he raised up Gideon for them and saved Israel. And because of the tearful prayers of Hezekiah, he added yet another fifteen years to his life. And if you, with such tears and with a whole heart, pray to God and do not waver, you will receive what you have requested. There is no need for the addition of many words in the prayer. The publican uttered a single cry, and his prayers became acceptable, and he lightened the heavy burden of many sins. And Moses, even with a speechless mouth, cried out and divided the sea to its depths. And if you, with a whole heart, beseech, you will dry up only the sea of sins and cause the waves of wrath to cease. For not receiving from God is due to lack of earnestness and not praying with a whole heart, or if you should request something most harmful. But if with unceasing prayers you request what is beneficial for souls, it is impossible not to receive from God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ժտութիւն","severity":"info","text":"The Armenian term ժտութիւն (žtut‘iwn) is rendered as 'earnestness' in the English draft, but it carries a connotation of persistent, fervent zeal or importunity, as seen in the widow's plea and the friend's midnight request.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Anna","severity":"info","text":"The reference to Anna (Hannah) receiving Samuel through tearful prayer alludes to 1 Samuel 1:10-20, where Hannah's fervent prayer at Shiloh leads to the birth of Samuel.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Gideon","severity":"info","text":"The mention of Gideon being raised up for Israel after the people's prayers in the 'valley of sorrow' echoes Judges 6-7, where Gideon is called to deliver Israel from the Midianites.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Hezekiah","severity":"info","text":"The addition of fifteen years to Hezekiah's life due to his tearful prayers is based on 2 Kings 20:1-6, where Hezekiah's prayer leads to a divine extension of his life.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"publican","severity":"info","text":"The publican's single cry that lightened the burden of sins likely refers to the parable of the tax collector in Luke 18:10-14, where humility in prayer is emphasized.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Moses","severity":"info","text":"Moses dividing the sea with a 'speechless mouth' alludes to Exodus 14:21-22, where Moses' prayer or cry leads to the parting of the Red Sea.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'speechless mouth' (անշշունչ բերանով) for Moses is ambiguous: it may mean Moses prayed silently or with a stutter, but the homily uses it to emphasize that even imperfect prayer is effective.","The identity of 'the friend who in the middle of the night sought the request of the gift' is unclear; it may be a parable or cultural reference not directly from scripture."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":36,"ref":"p36","source":"Ահա աղաւթք Եղիայի զերկինս փակեցին եւ բացին. աղաւթքն Դաւթի զսուր հրեշտակին դադարեցուցին. աղաւթքն Յունանու զնա ի փորոյ կիտին հանին կենդանի. աղաւթք քանանացւոյն զդեւն ի դստերէն հալածեցին. աղաւթք զպոռնիկս սրբեցին, զհիւանդս բժշկեցին, զբորոտս մաքրեցին, զկոյրս լուսաւորեցին, զմեղաւորս արդարացուցին։ Եւ արդ այս ամենայն աւրինակք ընդունելի աղաւթից առաջի կան. որում եթէ կամիս՝ կարող ես նմանել, եւ հանել զքեզ ի բանտէն մեղաց, եւ ի սատանայական կապանացն արձակիլ։ Միայն արտասուալից պաղատանաւք աղաւթեա առ Աստուած, եւ յախտից ամբարշտութեանն թեթեւանաս, զցաւս անաւրէնութեանն առողջացուցանես, եւ զհիւանդութիւն յանցանացն բժշկես։ Միայն բոլորով սրտիւ աղաւթեա առ Աստուած, եւ յորոգայթից սատանայի ապրիս, ի չարաժանի վիշապէն փրկիս, եւ ի թիւնաւոր թշնամոյն ապրիս ողջանդամ։ Միայն անդադար աղաւթիւք ժտեա առ Աստուած, եւ զխաւար մոլորութեանն լուսաւորէ. զաղտեղութիւն պղծութեանն մեղաց եւ զտիղմ ցանկութեանն ցամաքեցուցանէ։ Զի լորժամ աններկ հաւատով յամենայն սրտէ աղաւթես առ Աստուած, ընդունիս մեղաց թողութիւն եւ յանցանաց քաւութիւն. ընդունիս զերկնից զարքայութիւնն եւ զանբաւ բարութիւնսն. ընդունիս մարմնոյ առողջութիւն եւ հոգւոյ փրկութիւն. ընդունիս աւուրս բարիս եւ կեանս խաղաղականս յամենայն զրպարտողազ։","english":"Behold, the prayers of Elijah closed the heavens and opened them; the prayers of David halted the sword of the angel; the prayers of Jonah brought him out alive from the belly of the whale; the prayers of the Canaanite woman drove the demon from her daughter; prayers purified harlots, healed the sick, cleansed lepers, gave light to the blind, and justified sinners. And now all these examples stand before you as acceptable prayers. If you wish, you are able to imitate them, and to draw yourself out from the prison of sins, and to be released from the satanic bonds. Only pray to God with tearful supplication, and you will be lightened from the afflictions of wickedness, you will heal the pains of lawlessness, and you will cure the sickness of transgressions. Only pray to God with a whole heart, and you will escape from the snares of Satan, you will be saved from the evil-toothed dragon, and you will survive whole-limbed from the armed enemy. Only be diligent before God with unceasing prayers, and the darkness of error will be illumined; the filth of the pollution of sins and the mire of lust will be dried up. For when you pray to God with unfeigned faith from your whole heart, you receive forgiveness of sins and atonement for transgressions; you receive the kingdom of heaven and the boundless blessings; you receive health of body and salvation of soul; you receive good days and a peaceful life, free from all slanderers.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եղիա","severity":"info","text":"The reference to Elijah closing and opening the heavens alludes to 1 Kings 18:41-45, where his prayer brings rain after a drought.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Դաւիթ","severity":"info","text":"The prayer of David halting the angel's sword recalls 1 Chronicles 21:15-16, where David's prayer averts a plague, though the specific image of a sword-bearing angel is extra-biblical.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Յունան","severity":"info","text":"Jonah's prayer bringing him alive from the whale's belly is a creative expansion of Jonah 2:1-10, where Jonah prays inside the fish and is later vomited out.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"քանանացւոյն","severity":"info","text":"The Canaanite woman's prayer driving out a demon from her daughter is a non-canonical tradition, possibly from the Gospel of the Nazarenes or early Christian legend, not found in the canonical Gospels.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Միայն","severity":"info","text":"The repeated 'Միայն' ('only') at the start of three consecutive clauses structures the exhortation as a series of conditional promises, emphasizing the singular requirement of earnest prayer.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"զպոռնիկս","severity":"info","text":"The term 'զպոռնիկս' (harlots) is a plural accusative form of 'պոռնիկ', derived from Greek 'πόρνη', used here to illustrate the purifying power of prayer, a common trope in early Christian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'Canaanite woman' is ambiguous: she may be conflated with the Syrophoenician woman from Mark 7:24-30, but the exorcism detail is extra-canonical.","The phrase 'evil-toothed dragon' (ի չարաժանի վիշապէն) is a vivid metaphor for Satan, but its precise source or iconographic parallel is unclear."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":37,"ref":"p37","source":"Այլ եւ զալիս բարկութեան բռնաւորաց աղաւթքն դադարեցուցանեն. զցասումն սրտմտութեանն Աստուծոյ դարձուցանեն. աղաւթք զաղքատս մեծացուցանեն, եւ զտկարս զաւրացուցանեն. աղաւթք զհիւանդացեալն բժշկեն, եւ զախտս մոլեկանս հալածեն. աղաւթք զամուլն ծննդական առնեն, զանորդին բազմորդի. ի ծփանաց ծովու զերծուցանեն, ի յորձանաց գետոց ապրեցուցանեն, զքաղցեալս կերակրեն, զմերկս զգեցուցանեն, զմահս տարաժամս արգելուն, զամենայն խնդրուածս հաւատով ժտողացն լցուցանեն։ Այս է զաւրութիւն ճշմարիտ աղաւթից որ կամին մերձենալ առ նա. այս է պատարագ բանաւոր անարիւն. զի իւրաքանչիւր ուրուք աղաւթքն են պատարագ Աստուծոյ. եւ եթէ ոչ հաճեսցիս սիրով ընդ ընկերին, աղաւթքն քո ոչ են ընդունելի պատարագ, զի առ Աստուած ոչ ելանէ. զի որ քէն ընդ ընկերին ունիցի, անհնար է աղաւթից նորա ելանել առ Աստուած. իսկ եթէ սիրով սրտիւ աղաւթեաց նա առ նա, Մինչ չեւ քո աղաղակեալ իցէ, ասացից՝ թէ ահա հասեալ եմ։ Զի աղաւթք անարատք արտասուաւք եւ ողորմութեամբ ընդ աղաւթելն աղաւթականին բանան դրունք երկնից եւ ի լսելիս Աստուծոյ ելանեն. եւ եթէ միայն անթերանալի կարդայցեն առ նա։ Եւ զայս ամենայն գիտենալով սատանայի թէ մեծամեծ զաւրութիւնք եւ անբաւ բարութիւնք յաղաւթիցն գործին, երթեալ մերձենայ առ այն՝ որ աղաւթելն կամիցի.","english":"And the prayers calm the wrath of violent tyrants; they turn back the fury of God's anger. Prayers make the poor great and strengthen the weak. Prayers heal the sick and drive away the madness of the insane. Prayers make the barren fruitful, the childless multiply. They rescue from the depths of the sea, save from the torrents of rivers, feed the hungry, clothe the naked, prevent untimely deaths, and fulfill all requests of those who strive with faith. Such is the power of true prayers for those who wish to approach it. Such is the bloodless sacrifice of reason. For each person's prayers are a sacrifice to God. And if you do not delight in love with your neighbor, your prayers are not an acceptable sacrifice, for they do not ascend to God. For if you hold enmity against your neighbor, it is impossible for his prayers to ascend to God. But if he prays to him with heartfelt love, before you have even cried out, I would say, \"Behold, I have arrived.\" For pure prayers, with tears and mercy, as the one praying prays, open the gates of heaven and ascend to the hearing of God, if only they are read to him without ceasing. And knowing all this—that great powers and boundless benefits are wrought by prayers—Satan approaches the one who wishes to pray.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զաւրութիւն ճշմարիտ աղաւթից","severity":"info","text":"The phrase 'power of true prayers' caps the preceding catalogue of prayer's effects, shifting from examples to a doctrinal claim about prayer's efficacy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պատարագ բանաւոր անարիւն","severity":"info","text":"'Bloodless sacrifice of reason' (պատարագ բանաւոր անարիւն) is a key Mandakunian term: prayer as a rational, non-material offering, contrasting with Old Testament animal sacrifice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"աղաւթք զամուլն ծննդական առնեն","severity":"info","text":"The motif of barrenness reversed by prayer echoes Old Testament precedents (e.g., Hannah, 1 Sam 1) and is a common homiletic topos in Armenian patristics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սատանայի","severity":"info","text":"Satan's approach to the praying person reflects a dualistic worldview common in Armenian ascetic homilies: prayer is a spiritual battle, and the devil actively obstructs it.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այս է ... այս է","severity":"info","text":"The repeated 'This is' (Այս է) marks a structural pivot: from a catalogue of prayer's effects to a theological definition of prayer as sacrifice, then to conditions for its acceptance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"անթերանալի","severity":"caution","text":"The Armenian 'անթերանալի' (uninterruptedly) is ambiguous: it may mean 'unceasingly' in a devotional sense or 'without being read back' (i.e., not recited in a faulty manner). The English draft takes the former.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'անթերանալի' could mean either 'unceasingly' or 'without being read back' (i.e., without error in recitation); the English draft opts for 'without ceasing'.","The identity of 'the one who wishes to pray' at the end is left open: it may be a generic Christian or a specific figure in the homily's audience."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":38,"ref":"p38","source":"եւ նախ առաջի ի մահիճսն պատերազմիցի ընդ նմա, զանկողինսն հեշտացուցանելով, զքունն քաղցրացուցանելով, զմարմին ծանրացուցանելով. այսր այնը յեղյեղու, եւ քոշքոտեցուցանէ։ Եւ ուր ուրեմն յարուցեալ գնայ յեկեղեցին բեկբեկելով, եւ մտեալ ի ներքս լինի յանդիման Աստուծոյ. եւ անդ եւս զմիտսն պատրուակէ սատանայ առ ի չյիշել զբազմութիւն յանցանաց իւրոց. եւ ոչ իմանայ եթէ Աստուծոյ կայ առաջի. ոչ զաւրհնութիւնն լսէ, եւ ոչ զփառաբանութիւնսն իմանայ, եւ ոչ ի սիրտ նորա մտանեն ընթերցուածոցն վարդապետութիւնք։ Ոչ հեծէ եւ ոչ հառաչէ զմեղացն անաւրէնութիւնսն. ոչ լայ եւ ոչ ողբայ զհոգւոյն վիրաւորութիւնսն. ոչ աղաչէ եւ ոչ մաղթէ յԱստուծոյ, եւ ոչ արտասուալից պաղատանաւք զՏէրն հաշտեցուցանէ. ոչ խոստովանեալ զչարեացն զբազմութիւնս, եւ յայտնելով զծածկեալ մթերս անաւրէնութեան, զի ապրեսցի յահեղ տանջանացն, եւ յաննշոյլ խաւարէն։ Այլ փոխանակ լալոյ եւ պաղատանաց բազում աներկիւղութեամբ եւ արհամարհանաւք կամք առաջի Աստուծոյ. եւ ոչ պատկառանաւք ահիւ եւ դողութեամբ իբրեւ զդատապարտեալս առաջի դատաւորացն, եւ կամ իբրեւ զծառայս մեղուցեալս որք առ ոտս տերանց աղաչիցեն, եւ բազում երկիւղիւ եւ պաղատանաւք աղաչիցեն եւ պաղատիցին։ Եւ ոչ հեծեծանաւք եւ հառաչանաւք եւ ողորմագին ողբովք արտասուեմք իբրեւ զմահապարտսն զոր ձգեալ տանիցին ի տեղի չարչարանաց.","english":"and first of all, in the bedchamber, he should do battle with her, making the limbs supple, sweetening the sleep, making the body heavy; this one stirs and agitates. And when he arises and goes to church, stumbling, and enters within, he stands before God; and there too Satan distracts his mind so that he does not recall the multitude of his own transgressions; and he does not know that he is before God; he does not hear the blessing, and does not understand the doxologies, and the teachings of the readings do not enter his heart. He does not sigh nor groan over the lawlessness of his sins; he does not weep nor lament over the wounds of his soul; he does not entreat nor implore God, nor does he reconcile the Lord with tearful supplications; he does not confess the multitude of his evils, nor reveal the hidden stores of lawlessness, that he might be saved from the terrible torments and the unillumined darkness. But instead of weeping and supplications, with much fearlessness and contempt he stands before God; and not with reverent fear and trembling, like the condemned before judges, or like guilty servants who entreat at the feet of their masters, and entreat and implore with much fear and supplication. And we do not weep with sighs and groans and mournful lamentations, like those condemned to death who are dragged to the place of torments.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"մահիճսն","severity":"info","text":"The Armenian 'մահիճսն' (mahichsn) denotes a bedchamber or sleeping quarters, setting the scene for a private, domestic struggle against sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"անկողինսն","severity":"info","text":"The term 'անկողինսն' (ankoghin) refers to limbs or joints, here made supple as part of a physical battle against temptation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զբազմութիւն յանցանաց","severity":"info","text":"The phrase 'multitude of transgressions' echoes penitential language in the Psalms (e.g., Ps 38:5) and early Christian homilies on confession.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"եկեղեցի","severity":"info","text":"The description of entering church stumbling and standing before God reflects the late antique Armenian liturgy, where the faithful approached the altar with reverence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"այսր այնը յեղյեղու","severity":"info","text":"The phrase 'this one stirs and agitates' marks a transition from the private struggle to the public failure in church, structuring the homily's moral contrast.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ոչ հեծէ եւ ոչ հառաչէ","severity":"caution","text":"The repeated negations ('does not sigh, does not groan') may reflect a rhetorical pattern of anaphora, but the exact emotional sequence is ambiguous in the Armenian.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'this one' (այսր այնը) in the bedchamber is ambiguous—possibly the body or the demonic temptation; the text does not specify.","The phrase 'making the limbs supple' could be literal (physical preparation) or metaphorical (spiritual softening); the Armenian allows both readings."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":39,"ref":"p39","source":"եւ ոչ խորգով եւ մոխրով եւ մեծաւ սգով անկանիցիմք առաջի Աստուծոյ, զի փրկեսցէ զմեզ ի բորբոքեալ գեհենոյն եւ ի սաստիկ տանջանացն, յորդանցն չարութիւնից եւ յաննշոյլ խաւարէն։ Եւ արդ ոչ ահիւ եւ խանդաղատագին մաղթանաւք կամք առաջի Աստուծոլ աղաչել եւ մաղթել զվիրացն բժշկութիւն. այլ ի ժամ աղաւթիցն եւ պաղատանացն եւ թողութիւն մեղացն խնդրելով լուանամք եւ աւծանիմք եւ զհանդերձսն պաճուճեմք, որպէս թէ ի բոզանոցս կազմիցիմք, կամ ի թատերս խաղուց. եւ մտեալ յեկեղեցին սնափառ պերճանաւք եւ մոլեկան հպարտանաւք կանայք բոզից կերպարանաւք կան առաջի Աստուծոյ, եւ արք բոզահոմանեաց, եւ ցոփոգի մեղկութեամբն իգանան պիղծ ցանկութեամբն, եւ յափրացեալ վաւաշոտին նման այծից քաղաց եւ ձիոց մատակախազից. եւ անդէն իսկ յեկեղեցւոջն եւ յանդիման սրբութեանցն գործեն զպղծութիւնս եւ զպոռնկութիւնս եւ զշնութիւնս կատարեն. թէպէտ եւ մարմնով ոչ գործեն, սակայն մտաւք զնոյնս կատարեն ակնարկելովն եւ յարատ հայեցուածովքն եւ կնձաձայն բարբառովն, որպէս եւ Տէրն իսկ ասէ՝ թէ որ ցանկութեամբ նայի, շնացող է կատարեալ ա։ Որք արժանի են փայլատականց եւ կայծականց եւ շանթից հրոյ ի վերուստ իջանելոյ, եւ այրելոյ եւ սատակելոյ զնոսա անդէն. եւ յետ այնորիկ յաւիտենական հրոյն, ահեղ խաւարի եւ աններելի տանջանացն. փոխանակ զի ի ժամ աղաւթիցն ցանկութիւն պղծութեանցն ի սիրտ արկանիցէ։","english":"and not with ashes and dust and great mourning do we fall before God, that he might save us from the inflamed Gehenna and from the severe torments, from the evils of the wicked and from the unillumined darkness. And now, not with fear and with fervent prayers or with will do we beseech and entreat before God for the healing of the wounds; but at the hour of prayers and supplications and while seeking remission of sins, we wash and anoint ourselves and adorn our garments, as if we were preparing for a brothel, or for a theatrical play. And having entered the church with vain pomp and mad pride, women with the appearance of harlots stand before God, and men with the appearance of whoremongers, and with the effeminate softness of debauchery they become womanish in foul lust, and, inflamed with lewdness, resemble the rutting of goats and the heat of mares. And there, in the church itself and in the presence of the holy things, they perform these pollutions and commit fornications and adulteries; even if they do not do so with the body, yet with the mind they accomplish the same through glances and persistent gazes and lascivious whispers, as the Lord himself says: he who looks with lust is a complete adulterer. They are worthy of lightning and thunderbolts and bolts of fire descending from above, and of being burned and destroyed on the spot; and thereafter, of the eternal fire, the terrible darkness, and the inexorable torments; instead of which, at the hour of prayers, they should have placed lust for pollutions in the heart.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"գեհենոյն","severity":"info","text":"Gehenna is used here as a synonym for hell, reflecting a common Armenian Christian usage derived from the New Testament (e.g., Matthew 5:22).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"բոզանոց","severity":"info","text":"The term 'brothel' (բոզանոց) is a strong rhetorical comparison, emphasizing the perceived profanation of the church space.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Matthew 5:28","severity":"info","text":"The homily alludes to Matthew 5:28 ('he who looks with lust is a complete adulterer'), though not a direct quotation, it echoes the verse's condemnation of lustful gazing.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a patriarch of the Armenian Church, known for his moral homilies that often critique contemporary social and religious practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"rhetorical contrast","severity":"info","text":"The passage contrasts proper penitential behavior (ashes, dust, mourning) with the congregation's actual conduct (adornment, lustful glances), reinforcing the homily's moral admonition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"փայլատականց","severity":"caution","text":"The term 'lightning' (փայլատականց) may be a scribal variant or error; the expected form is 'փայլակն' (lightning), but the meaning is clear from context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զնոյնս կատարեն' (they accomplish the same) is ambiguous: it could mean they mentally commit the acts, or that they perform them symbolically through gestures."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":40,"ref":"p40","source":"Զի եկիր, ով թշուառական, հեծել եւ պաղատել առ Աստուած, արտասուս արկանել եւ ողբալ մաղթանաւք, հայցել հառաչել եւ խնդրել թողութիւն, եւ արդ ա՛յդ են կերպարանք խնդրուածոց, պաճուճելդ եւ աւծանելդ եւ լուանալդ ի տեսա տեսողաց. Աստուծոյդ են կերպարանք հայցելոյ եւ թողութիւն մեղաց խնդրելոյ, այրատանալդ եւ շոգմոգելդ եւ պիղծ ցանկութեամբ ակնարկելդ. Աստուծոյդ են կերպարանք ի վերայ չարեաց քոց զՏէրն հաշտեցուցանելոյ՝ ախտիւ ցանկութեամբ զննել զգեղդ եւ զհասակդ բոզահոմանեաց։ Զքեզ ինքնին սատանայացուցանես, եւ ի սատանայէ ապրել աղաչես. դու կամաւք դիւահարիս, եւ խնդրես առաջի Աստուծոյ այդպիսի կերպարանաւք, եւ կամ ո՞րպէս հառաչել այդպիսի խորհրդովք. այլ եւ իշխեցեր եւս առաջի Աստուծոյ զազրալի մտաւք եւ սատանայական կերպարանաւք մտանել եւ առնել պոռնկոց զեկեղեցի Աստուծոյ. եւ ոչ սոսկաս եւ դողաս ի սրբոյն սրբութեանց եւ յահեղ դիմացն Աստուծոյ։ Ո՞չ գիտես եթէ սրտագէտն քննէ զխորհուրդս քո եւ գիտէ զամենայն. ո՞չ լուար եթէ մտածութեանց է դատումն, եւ լարատ աչաց պահանջումն։ Եւ արդ եկ ի քեզ, եւ զկեղծաւորական զխաբէութիւն մտաց եւ պաճուճանաց ընկեա ի քէն. ապա մուտ առաջի Աստուծոյ եւ լսեայ։ Մահապարտքն յորժամ մտանեն առաջի թագաւորաց՝ չառնեն ինչ պաճուճանս, այլ մաղթանս եւ պաղատանս.","english":"For you have come, O wretched one, to weep and to plead before God, to shed tears and to lament with supplications, to beseech, to groan, and to ask for forgiveness. And now, are these the forms of those who entreat—adorning and anointing and washing yourself before the eyes of onlookers? Are these, for God, the forms of one who seeks and asks for remission of sins—to be inflamed, to be consumed, and to gaze with foul desire? Are these, for God, the forms by which you would reconcile the Lord to your evils—to examine your beauty and your stature with the passion of desire, like a harlot? You yourself become satanic, and you beg to live by the devil; you willingly become possessed, and you ask before God with such forms. Or how can you groan with such thoughts? Moreover, you have even dared to enter before God with abominable thoughts and satanic forms, and to make the church of God a brothel. And you do not fear nor tremble at the holy sanctities and the awesome countenance of God. Do you not know that the heart-knower examines your thoughts and knows everything? Have you not heard that judgment is of thoughts, and that the demand is of the strained eyes? And now, come to yourself, and cast away from yourself the hypocritical deceit of thoughts and adornments. Then enter before God and listen. Those condemned to death, when they enter before kings, do not make any adornments, but rather supplications and entreaties.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"բոզահոմանեաց","severity":"info","text":"The term 'bozahomaneacʿ' (բոզահոմանեաց) is a compound of 'boz' (harlot) and 'homan' (like), meaning 'like a harlot.' It underscores the homilist's condemnation of ostentatious adornment in church as morally corrupt.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"սրտագէտն","severity":"info","text":"The phrase 'srtagetn' (heart-knower) alludes to God's omniscience, echoing Psalm 139:1-2 (LXX) and New Testament passages like 1 Corinthians 2:10-11, where God knows hidden thoughts. The homilist uses this to rebuke hypocrisy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"եկեղեցի Աստուծոյ","severity":"info","text":"The accusation of making the church a brothel reflects late antique Christian polemics against worldly behavior in sacred spaces, common in Armenian homilies of the 5th–7th centuries, as seen in works by Yovhannēs Mandakuni.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Մահապարտքն","severity":"info","text":"The passage shifts from direct rebuke to a simile: 'Those condemned to death, when they enter before kings, do not make any adornments, but rather supplications.' This rhetorical move contrasts worldly and divine judgment, reinforcing the call to humility.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"պաճուճելդ եւ աւծանելդ եւ լուանալդ","severity":"info","text":"The triad of adorning, anointing, and washing parallels ascetic critiques in early Christian literature, such as John Chrysostom's homilies against vanity, and reflects a shared concern with external piety versus inner repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text uses 'բոզահոմանեաց' (bozahomaneacʿ), which may be a hapax legomenon; its precise connotation is inferred from context as 'like a harlot.' The reading assumes a moral condemnation of sexualized display, but the term could also carry a broader sense of deceit or impurity."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":41,"ref":"p41","source":"վիրաւորք յորժամ ի բժշկանոցս մտանեն, չեն պէտք այլ եւ այլ խորհրդոց, բայց միայն դեղ վերին որոնել, եւ զցաւսն բժշկել։ Նոյնպէս եւ վիրաւորին մեղաւք եւ ցաւագնելոյն անաւրէնութեամբք չեն ինչ պէտք պաճուճանաց եւ պիղծ խորհրդոց յորժամ յեկեղեցին մտանէ, եւ ոչ աւծանելոյ եւ հերսն հիւսելոյ ի ժամ աղաւթիցն պաղատելոյ առաջի Աստուծոյ. այլ զմարմինն նեղել, եւ զխորհուրդն մաքրել. եւ գձուձ ձեւով, բեկեալ սրտիւ, խոնարհ անձամբ մտանել կալ առաջի Աստուծոյ, եւ բազում պաղատանաւք ողբալ եւ լալ դառնապէս. աղաչել եւ մաղթել անդադար հեծութեամբ. զկուրծս բախել, զձեռս տարածել, զարտասուս հոսեցուցանել, զչարիսն խոստովանել նեղեալ սրտիւ, անհամարձակ լեզուաւ, ամաւթալից երեսաւք, ողբալի ձայնիւ, եւ խանդաղատելի բարբառով հաշտեցուցանել զԱստուած, եւ առնուլ թողութիւն մեղաց։ Այս են կերպարանք աղաւթից եւ խնդրուածոց՝ յոր Տէրն խոնարհի եւ լսէ. որով զյանցանսն շնորհէ, եւ զանաւրէնութիւնսն քաւէ. որով մաքրիմք եւ սրբիմք ի չար ախտից պղծութեանց եւ ի սատանայական խորհրդոց. որով ընդունիմք զարքայութիւնն եւ զանմահ կենացն զփափկութիւնս։ Իսկ մեր զայս ամենայն յիշելով բազում արհամարհանաւք մտանեմք առ Աստուած, եւ կամք ընդ սատանայի որ շփոթեալ խառնակէ զմիտս մեր ազգի ազգի մտածութեամբ, եւ ցրուեալ հոսէ զխորհուրդս մեր ի հոգս եւ ի զբաւսանս աշխարհիս.","english":"When the wounded enter the infirmary, they have no need of other counsels, but only to seek the remedy above and to heal their pains. Likewise, the one wounded by sins and afflicted by lawlessness has no need of adornments and foul counsels when he enters the church, nor of anointing and weaving garlands at the time of prayers when pleading before God. Rather, he must afflict the body, purify the mind, and enter with a disheveled form, a broken heart, and a humble self to stand before God, and with many supplications to mourn and weep bitterly, to entreat and implore with unceasing groaning, to beat the breast, to stretch out the hands, to let the tears flow, to confess the evils with a distressed heart, with a timid tongue, with a shameful face, with a mournful voice, and with a plaintive utterance to reconcile God and obtain forgiveness of sins. These are the forms of prayers and petitions for which the Lord stoops and listens, through which he grants pardon for transgressions and atones for lawlessness, through which we are cleansed and purified from evil passions, pollutions, and satanic counsels, through which we receive the kingdom and the delights of immortal life. But we, remembering all this, enter before God with much contempt, and we wish, along with Satan, who in confusion disturbs our minds with thoughts of every kind, and scatters and dissipates our counsels into the cares and distractions of this world.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"վիրաւորք","severity":"info","text":"The homilist uses the image of the wounded entering an infirmary to frame repentance as a medical process, emphasizing the need for spiritual healing over external adornment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գձուձ ձեւով","severity":"info","text":"The phrase 'with a disheveled form' underscores the rejection of worldly grooming in favor of humble, penitent appearance before God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զկուրծս բախել","severity":"info","text":"The act of beating the breast and stretching out hands echoes penitential gestures found in the Old Testament, such as in Joel 2:12-13, where communal lament includes physical expressions of contrition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"բժշկանոց","severity":"info","text":"The infirmary (բժշկանոց) metaphor reflects early Christian and Armenian ascetic traditions that viewed sin as a spiritual disease requiring divine remedy, a common theme in patristic homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այս են կերպարանք","severity":"info","text":"This phrase marks a structural pivot from describing proper penitential behavior to listing the divine rewards of such prayer, creating a contrast with the congregation's neglect.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"սատանայական խորհրդոց","severity":"info","text":"The reference to 'satanic counsels' aligns with Armenian monastic warnings against demonic distraction during prayer, a concern echoed in later ascetic manuals like the 'Book of Chastity'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'գձուձ ձեւով' could be interpreted as either 'disheveled form' or 'humble appearance'; the translation opts for the former to emphasize the contrast with adornment."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":42,"ref":"p42","source":"եւ գերեալք յաւգնութենէ աղաւթիցն շահից՝ գրաւիմք ի չար խորցուցեալ յաղաւթսն, եւ միտքն արտաքոյ բազում բանդագուշանաւք յածեալ շրջին։ Քանզի յաղաւթսն խորհիմք զհոգս տանց եւ զանդաստանացն. յաղաւթսն համարեմք զարդիւնս անդոցն եւ զպտուղս այգեացն, եթէ քանի կապիճ հաց լինիցի իմ, եւ կամ քանի մար գինի. եւ զխաշինսն եւ զանդեայսն յաղաւթսն ածեմք զմտաւ եթէ քանի արջառ իցէ, կամ քանի ոչխար. անդէն եւ զգործն եւ զվարձս վարձկանացն յիշեմք, թէ վայ որ ելանէ այս ի տանէ իմմէ։ Այլ եւ զդատաստանս եւս զընկերին յիշեմք յաղաւթսն, եւ անդէն դատիմք առաջի Աստուծոյ. եւ մինչ դեռ յաղաւթսն կայցեմք, տակաւին խորհիմք եւս ամբաստանութիւն զեղբաւրէն. եւ չեւ յեկեղեցւոյն արձակեալ՝ անդէն սկսանիմք ամբաստանել զոսոխէն, եւ որպէս լեղեաւ զքաղցրութիւն աղաւթիցն դառնացուցանեմք։ Եւ այնպէս յափշտակէ զմիտս մեր սատանայ, մինչեւ զխորհուրդս եւս աղտեղիս յաղաւթսն յիշեցուցանէ. եւ զվաշխս փոխոցն եւ տոկոսեացն յաղաւթսն համարեմք, յաղաւթսն յիշեմք զնախանձն եւ զթշնամանս ընկերին։ Եւ ոչ միայն այսպիսի չար խորհրդովք դատապարտիմք, այլ ընդվայրած լեզուաւք եւ շատխաւսութեամբ վնասեալ յաղաւթսն վիրաւորիմք. զի բազմաց ոգւոցն վնասեմք, զորոց զմիտսն գերեմք, եւ մերժեալ հանեմք յաղաւթիցն եւ ի փառատրութենէն. դարձուցանեմք ի խաւսս խաւարինս եւ ի խորխորատս կորստեան իջուցանեմք։","english":"and those who are captive from the benefit of the aid of prayers, we are seized by evil thoughts, and the mind, wandering outside with many distractions, roams about. For in prayer we think of the cares of the house and of the estates; in prayer we count the revenues of those places and the fruits of the vineyards, how many bushels of bread I may have, or how many measures of wine; and we bring to mind in prayer the livestock and the cattle, how many oxen there may be, or how many sheep; likewise we also remember the work and the wages of the laborers, woe that this should go out from my house. Moreover, we also remember in prayer the judgments of our neighbor, and there we judge before God; and while we are still standing in prayer, we further contrive accusations against our brother; and not yet dismissed from the church, we immediately begin to accuse the enemy, and as with gall we embitter the sweetness of prayer. And thus Satan snatches away our minds, even causing us to recall impure thoughts in prayer; and we count in prayer the debts of exchanges and usuries, in prayer we remember envy and enmity toward our neighbor. And not only are we condemned by such evil thoughts, but we are also wounded in prayer by perverse tongues and much speaking, for we harm the spirits of many, whose minds we captivate, and we cast them out, rejected from prayer and from the offering of glory; we turn them to dark words and cause them to descend into the abyss of perdition.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"գերեալք յաւգնութենէ աղաւթիցն շահից","severity":"info","text":"The phrase 'captive from the benefit of the aid of prayers' describes those whose minds are so distracted during prayer that they lose its spiritual benefit, a key theme in Mandakuni's critique of distracted worship.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"աղաւթ","severity":"info","text":"The term 'աղաւթ' (prayer) is central; here it denotes liturgical prayer in church, contrasting with private devotion, as Mandakuni emphasizes the communal and focused nature of worship.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"դառնացուցանեմք զքաղցրութիւն աղաւթիցն","severity":"info","text":"The image of embittering the sweetness of prayer may echo Psalm 119:103 (LXX) on the bitterness of sin, but no direct citation is given; it reflects a common ascetic trope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"վաշխս փոխոցն եւ տոկոսեացն","severity":"info","text":"References to 'debts of exchanges and usuries' reflect economic concerns in late antique Armenia, where usury was condemned by the church, as seen in canons of the Council of Šahapivan (444 CE).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ ոչ միայն ... այլ","severity":"info","text":"The passage uses a 'not only ... but also' structure to escalate from internal distractions (evil thoughts) to external harms (perverse tongues), reinforcing the homily's rhetorical progression.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"խորխորատս կորստեան","severity":"caution","text":"The phrase 'abyss of perdition' is a strong eschatological image; the Armenian 'խորխորատս' may be a hapax or rare term, and its precise connotation in this context is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'գերեալք յաւգնութենէ' could be read as 'captive from the aid' or 'captive by the aid'; the translation takes it as 'from the benefit', implying loss of benefit, but the syntax is ambiguous.","The identity of 'եղբաւրէն' (brother) and 'ոսոխէն' (enemy) is unclear—whether literal siblings or spiritual brethren and adversaries."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":43,"ref":"p43","source":"Եւ այս ամենայն չիցէ՞ ահեղ բարկութեանցն արժանի եւ բորբոքեալ բոցոյն գեհենոյ, բազում տանջանաց եւ աննշոյլ խաւարին. որ այսչափ անաւրինիմք առաջի Աստուծոյ, եւ պատուհասեալք դատապարտութեամբ ելանեմք յաղաւթիցն. եւ ոչ իբրեւ զաղաւթականս պատուիմք, այլ իբրեւ զհայհոյիչս եւ զարհամարհողս պարտաւորիմք եւ պատժիմք։ Իսկ եթէ յաղաւթսն եւ ի բարեգործելն մեղանչեմք, ո՞րչափ եւս ի չար գործելն պարտաւորիմք. որ ի ներքս ի նաւահանգստիս ընկղմիմք ի խորս չարեաց, զի՞նչ գործեսցուք յորժամ արտաքս ելեալ ի ծով մեղացն մտանիցեմք, ի հրապարակս, ի վաճառս, յերդմունս, ի հայհոյութիւնս, ի զրկանս, ի սնափառութիւնս, ի բամբասանս, ի նախանձ, ի բարկութիւնս, ի զաւշաքաղութիւնս, յարբեցութիւնս, յորկորոստութիւնս, ի հպարտութիւնս, ի յամենայն ախտից բազմութիւնս. որ առաւել քան զծովածուփ ալէկոծութիւնս հեղձուցեալ ընկղմէ, եւ խորասուզեալ սատակէ բազմահոյլ յանցանաւք։ Եւ արդ ի՞ւ կամ որո՞վ մարթասցուք ապրել յանթիւ եւ ի չարաչար գործոց մերոց եւ ի բազում հնարից սատանայի. որ ոչ միայն դառն չարեաւքն չարչարէ եւ սպանանէ, այլ հնարի եւ զքաղցրութիւն սուրբ աղաւթիցն դարձուցանել ի դժնդակ լեզւոյն դառնութիւն. չկարեմք եւ ոչ այլ իւիք զերծանել ի չար իժէն եւ ի դառն քարբէն, բայց եթէ հանապազ պատրաստիցիմք ի մեքենայից սատանալի, եւ զգուշանայցեմք յաներեւոյթ նետից նորա։","english":"And is all this not worthy of terrible wrath and the kindled flame of Gehenna, of manifold torments and impenetrable darkness, that we commit such lawlessness before God, and, chastised, depart from prayer condemned? And we are not honored as those who pray, but are held liable and punished as blasphemers and despisers. But if we sin in prayer and in doing good, how much more are we liable in doing evil? For we who are sunk within the harbor into the depth of evils, what shall we do when we go out into the sea of sins, entering into marketplaces, into oaths, into blasphemies, into oppressions, into vainglory, into slanders, into envy, into wrath, into usury, into drunkenness, into gluttony, into pride, into the multitude of all passions? These, more than the surging, wave-tossed seas, drown and engulf, and, plunging deep, destroy with manifold transgressions. And so how, or by what means, shall we manage to live amidst the countless and evil deeds of ours and the many devices of Satan, who not only torments and slays with bitter evils, but also contrives to turn the sweetness of holy prayer into the bitterness of a harsh tongue? We cannot escape from the evil serpent and the bitter asp unless we are ever prepared against the machinations of Satan and are on guard against his invisible arrows.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհենոյ","severity":"info","text":"The term 'Gehenna' (գեհեն) in Armenian Christian literature consistently refers to the place of eternal punishment, equivalent to the New Testament Greek γέεννα. Its use here underscores the homiletic threat of damnation for sinful prayer.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"աղաւթիցն","severity":"info","text":"The passage echoes the biblical theme of prayer as a spiritual refuge, contrasting with sins like blasphemy and usury. The list of vices (e.g., envy, wrath, drunkenness) parallels the catalogues in James 4:1-6 and the Pauline epistles, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"սատանայի","severity":"info","text":"Satan's 'invisible arrows' (աներեւոյթ նետից) is a common patristic metaphor for demonic temptation, found in works like Ephrem the Syrian. This reflects the ascetic context of Mandakuni's homilies, where vigilance against spiritual attack is paramount.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ ի՞ւ կամ որո՞վ","severity":"info","text":"The rhetorical question 'And so how, or by what means' (Եւ արդ ի՞ւ կամ որո՞վ) marks a structural pivot from condemnation to a call for preparedness, typical of Mandakuni's homiletic style to engage the audience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"նաւահանգստիս","severity":"caution","text":"The phrase 'within the harbor' (ի ներքս ի նաւահանգստիս) is ambiguous: it may mean 'in the harbor of prayer' (contrasting with the sea of sins) or refer to a state of spiritual safety. The English draft interprets it as a harbor, but the Armenian could also imply a ship's anchorage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ի ներքս ի նաւահանգստիս' could be read as 'within the harbor' (of prayer) or 'in the ship's anchorage' (a metaphor for the soul's current state). The English draft takes the former, but the latter is possible given the maritime imagery.","The list of vices (e.g., 'ի զաւշաքաղութիւնս') may include terms with overlapping meanings; 'usury' is one interpretation, but it could also refer to 'extortion' or 'greed' in a broader sense."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":44,"ref":"p44","source":"Եւ եթէ զաւրն վախճանին մերոյ միշտ զմտաւ ածիցեմք երկիւղիւ վտանգին այնորիկ, կարող եմք ապրել յորժամ զոգիսն աններելի տագնապովն ի մարմնոյն ի բաց պահանջիցիմք, եւ բռնավարեալ տանիցի խաւարային միգովն մթապատեալ. եւ ցանկ զսոսկալի մեծի բեմբին զարհաւիրսն յիշեմք, եւ զահագին աւր դատաստանին. եթէ լարաժամ զամաւթն զայն հոգայցեմք որ լինելոց է առաջի տիեզերական հրապարակին, զբազմութիւն տանջանացն, զդառնութիւն որդանցն թիւնաւորաց, զշաւշափելի խաւարն աղջամղջին, զժահահոտ տարտարոսաց զխորութիւնսն, զբորբոքումն կայծականց հրոյ գեհենին, զգոչումն բարձրաձայն հնոցացն, զարհաւիրս յորդահոս գետոցն հրեղինաց, զհանապազորդ այրումն եւ զխորովումն մեղաւորաց, եւ զանհնարին կսկիծս աղէտիցն եւ ցաւոցն։ Եթէ զայս ամենայն միշտ զմտաւ ածիցես, կարող ես զերծանել յորոգայթից սատանայի. կարող ես երկիւղիւ կալ յանդիման երեսացն Աստուծոյ. կարող ես սուրբ աղաւթս մատուզանել. կարող ես սգալ, լալ եւ ողբալ դառնապէս.","english":"If we always bring to mind the end of our life with fear of that peril, we can live when we are separated from the body with the unbearable anguish of the soul, and, violently seized, be enveloped by the dark mist. And if we recall the terrors of the terrible great tribunal and the dreadful day of judgment; if we lament that shame which will occur before the universal assembly, the multitude of torments, the horror of venomous worms, the terrifying darkness of the abyss, the fetid depths of Tartarus, the blazing kindling of the fire of Gehenna, the loud roaring of the furnaces, the terrors of the fiery rivers in flood, the perpetual burning and consuming of sinners, and the inexpressible pangs of calamities and pains—if you always keep all this in mind, you can escape the snares of Satan; you can stand with fear before the face of God; you can offer holy prayers; you can mourn, weep, and lament bitterly.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ եթէ զաւրն վախճանին մերոյ միշտ զմտաւ ածիցեմք","severity":"info","text":"The passage opens with a conditional clause ('If we always bring to mind...'), which is repeated and expanded in the second half ('if you always keep all this in mind'), creating a rhetorical frame that emphasizes the eschatological focus.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"տարտարոս","severity":"info","text":"The term 'Tartarus' (տարտարոս) is a Greek loanword used in Armenian Christian literature to denote the abyss of punishment, distinct from Gehenna, though here it appears in a list of infernal torments.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զսոսկալի մեծի բեմբին զարհաւիրսն","severity":"info","text":"The 'terrible great tribunal' and 'dreadful day of judgment' evoke the Last Judgment imagery found in Matthew 25:31–46 and Revelation 20:11–15, though no direct quotation is present.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the Greek-derived term for hell, rooted in the Valley of Hinnom (Jeremiah 7:31–34) and widely used in early Christian eschatology to describe eternal punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զբազմութիւն տանջանացն","severity":"info","text":"The catalog of torments (multitude of torments, venomous worms, fiery rivers) parallels the apocalyptic visions in the Apocalypse of Paul and the Apocalypse of Peter, popular in early Armenian monastic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զշաւշափելի խաւարն աղջամղջին","severity":"caution","text":"The phrase 'terrifying darkness of the abyss' (զշաւշափելի խաւարն աղջամղջին) is textually uncertain; 'աղջամղջ' may be a scribal variant or corruption, possibly meaning 'abyss' or 'deep pit,' but its precise sense is debated.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'աղջամղջ' (abyss) is rare and may be a scribal error or dialectal form; the intended meaning is likely 'abyss' or 'deep darkness.'","The conditional structure shifts from first-person plural ('we') to second-person singular ('you'), possibly reflecting a rhetorical shift or textual inconsistency."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":45,"ref":"p45","source":"կարող ես եւ զդէմս դատաւորին քաղցրացուցանել, յողորմ եւ ի գութ խոնարհեցուցանել, եւ ընդունել թողութիւն մեղաց եւ քաւութիւն յանցանաց, ժառանգութիւն լուսեղէն խորանացն, եւ զփափագելի դրախտին փափկութիւնն, եւ զյաւիտենական ուրախութեանցն զհեշտութիւնսն, զանմահ կենացն զանկութիւնսն, եւ զանբաւ բարութեանցն վայելչութիւնսն ընդ Հաւր եւ ընդ Որդւոյ եւ ընդ Սուրբ Հոգւոյն. որում փառք պատիւ եւ գոհութիւն լաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։\n\nԹՈՒՂԹ ՅԱՂԱԳՍ ՈՂՈՐՄՈՒԹԵԱՆ ՏՆԱՆԿԱՑ\n\nՄի՛ ոք տղայաբար բարուք եւ անընտրողական ինչ մտաւք ժպրհիցի ի մատակարարութիւն բանին Աստուծոյ. այլ միշտ ի միտս լսողացն նայել, եւ բազում զգուշութեամբ սերմանել զբանն վարդապետութեան ի խոպանազեալ լսելիս. եւ մի՛ յսկզբանն միանգամայն զծանրալուր եւ զդժուարակիր վարուցն ի վերայ ամայելոցն հասուցանել։ Զի որք կամիցին զտրմուղ յաւանակն հնազանդեցուցանել, եթէ զառաջինն բեռինս ծանունս եւ զդժուարակիրս կախիցեն, կամ ինքեանք բեկանին, կամ զհակս բեռինն բացէ ի բաց նեն, եւ ի կատարեալսն հասուցանեն։ Նոյնպէս եւ հմուտք ի մշակաց որք զանդս երկրի գործեն, ոչ վայրապար ի խուպանն եւ յանտառացեալս փշաւք սերմանս պատուականս սերմանիցեն, որ կամ ի խոպանէն կորնչի, կամ թռչունք յափշտակեն. այլ նախ զփուշսն կտրեն, եւ զերկիրն կակղեն, եւ ապա ցանեն զսերմանիսն պատուականս եւ զշահաւէտս։","english":"you can also soften the face of the judge, incline him to mercy and compassion, and receive remission of sins and atonement for offenses, the inheritance of the luminous tabernacles, and the longed-for delight of paradise, and the pleasures of eternal joys, the hopes of immortal life, and the enjoyments of infinite blessings with the Father and the Son and the Holy Spirit, to whom are glory, honor, and thanksgiving for everlasting eternity. Amen.\n\nLETTER ON THE TOPIC OF MERCY FOR THE HOUSEHOLDERS\n\nLet no one, childishly, with good intentions and undiscerning thoughts, rush into the ministry of the word of God; but always look to the minds of the hearers, and with great caution sow the word of teaching in the wild and untended ears; and do not from the beginning at once bring the heavy-hearing and the bearers of difficult conduct upon the uncultivated. For those who wish to tame the wild sapling, if they hang the first burdens heavy and difficult to bear, either they themselves break, or they cast off the burden openly, and bring it to completion. Likewise, skilled among laborers who work the land do not, in vain, sow precious seeds in the fallow and untilled thorns, which either perish from the wildness, or birds snatch away; but first they cut the thorns, and soften the earth, and then sow the precious and profitable seeds.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ԹՈՒՂԹ ՅԱՂԱԳՍ ՈՂՈՐՄՈՒԹԵԱՆ ՏՆԱՆԿԱՑ","severity":"info","text":"The passage ends with a title, 'Letter on the Topic of Mercy for the Householders', which marks a structural break from the preceding homily and introduces a new thematic section.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զանդս երկրի գործեն","severity":"info","text":"The agricultural metaphor of taming wild saplings and sowing seeds in fallow ground reflects the rural context of late antique Armenia, where such imagery was common in moral instruction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զտրմուղ յաւանակն հնազանդեցուցանել","severity":"info","text":"The image of taming a wild sapling by gradual burdening parallels the pedagogical principle found in early Christian ascetic literature, such as the Ladder of John Climacus, where spiritual training is incremental.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ողորմ","severity":"info","text":"The term 'ողորմ' (mercy) is a key theological concept in Armenian Christianity, often paired with 'գութ' (compassion) to denote divine clemency, as seen in the phrase 'յողորմ եւ ի գութ'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զյաւիտենական ուրախութեանցն","severity":"info","text":"The phrase 'eternal joys' echoes New Testament promises of heavenly reward, such as in Revelation 21:4, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զանբաւ բարութեանցն վայելչութիւնսն","severity":"caution","text":"The phrase 'enjoyments of infinite blessings' is textually secure but theologically ambiguous, as it could imply a materialistic view of heaven; the translator's rendering as 'enjoyments' may understate the Armenian 'վայելչութիւն' (worthiness or fittingness).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The title 'ԹՈՒՂԹ ՅԱՂԱԳՍ ՈՂՈՐՄՈՒԹԵԱՆ ՏՆԱՆԿԱՑ' may be a later editorial addition, as it interrupts the homiletic flow; the reading taken treats it as a genuine structural marker.","The phrase 'զանբաւ բարութեանցն' could be interpreted as 'infinite goods' rather than 'infinite blessings', affecting the eschatological nuance."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":46,"ref":"p46","source":"Ըստ նմին աւրինակի եւ որք զբանաւոր անդս գործել կամիցին, պարտ է յառաջ խոստովանութեամբ զփուշ մեղացն խլել, եւ պահաւք եւ աղաւթիւք զխոպանացեալսն եւ զխոտացեալսն կակղել վասն կուսութեան եւ անընչութեան եւ ողորմութեան եւ մահու չափ չարչարանաց։ Զի թէպէտ եւ մահու չափ ծանրագոյն են ընչասիրացն ողորմութեանն հրամանք, այլ առաւել շահաւոր են եւ աւգտակար քան զամենայն վարձուց առաքինութիւնս. եւ այնչափ ի վեր է քան զամենայն ճգնութիւնս պարկեշտութեանց, որպէս թէ չերեւել իսկ ամենայն վարձուց առաքինութեան առաւել լուսաւորութեամբ ողորմութեանցն պտղոց։ Եւ զի՞նչ ասացից զայլ առաքինութեանցն, որ եւ սրբութիւն կուսութեան ի հնումն եւ ի նորումս է պատուեալ. այլ առանց ողորմութեան գտաւ արհամարհեալ, եւ արտաքոյ առագաստին արգելաւ։ Եւ ոչ եթէ չարարին ողորմութիւն, այլ սակաւ եւ ոչ բաւական. զի ի մէջ գիշերին պակասեալ շիջաւ նոցայն։ Այնպէս եւ որ ունիցին ինչս բազումս, եւ սուղ ինչ ողորմութիւն առնիցեն, ոչ կարէ բաւական լինել փրկութեան նոցա. զի ողորմութիւնն ըստ գոյին է ընդունելի։ Որք ինչս բազումս ունին, ի նոցանէ ողորմութիւն բազում պահանջէ. եւ որոյ ինչքն սակաւք են, ընդունելի են եւ ողորմութիւնք սակաւք։ Որպէս եւ ի նիւթ խորանին պիտոյ էր ոսկի, պիտոյ էր եւ մազ. որք ոսկի ունէին եւ մազ բերէին, անընդունելի էր եւ պիղծ։","english":"By the same token, those who wish to perform the rational works must first, through confession, remove the filth of sins, and by fasts and prayers soften the hardened and withered parts for the sake of chastity, humility, mercy, and torments unto death. For although the commands of mercy are heavier than death for the avaricious, they are yet more profitable and beneficial than all the virtues of reward; and it is so far above all the ascetic practices of temperance, as if the fruits of mercy were not even visible with the greater brightness of all the virtues of reward. And what shall I say of the other virtues, that even the sanctity of chastity has been honored in both the Old and the New [Testaments]? Yet without mercy it was found despised and excluded from the outer court. And not that they did not perform mercy, but little and insufficient; for in the midst of the night their lamp went out. Likewise, those who have many possessions and do but scanty mercy, it cannot suffice for their salvation; for mercy is acceptable according to one's means. Those who have many possessions require much mercy; and one whose possessions are few, even small mercies are acceptable. As in the material of the tabernacle, gold was needed, and also hair; those who had gold but brought hair, it was unacceptable and impure.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"բանաւոր անդս","severity":"info","text":"The phrase 'բանաւոր անդս' (literally 'rational works') likely refers to acts of mercy or almsgiving, which are considered rational or spiritual works in contrast to mere physical or ritual observances.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Exodus 25–27; 35–36","severity":"info","text":"The reference to the tabernacle's materials (gold and hair) echoes the biblical description of the Tabernacle's construction, where both precious and humble materials were required (Exodus 25–27; 35–36).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The homily emphasizes mercy (ողորմութիւն) as a central virtue, reflecting the Armenian Church's teaching on almsgiving and its necessity for salvation, especially for the wealthy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"passage","severity":"info","text":"This passage follows a pattern of exhortation: it first prescribes confession, fasting, and prayer, then contrasts the severity of mercy's demands with its superior spiritual benefit, and concludes with a parable-like analogy from the tabernacle.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Matthew 25:1–13","severity":"info","text":"The image of the lamp going out 'in the midst of the night' may allude to the parable of the wise and foolish virgins (Matthew 25:1–13), where preparedness and sufficiency of good works are contrasted.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"խոտացեալսն","severity":"caution","text":"The Armenian term 'խոտացեալսն' (literally 'the withered') is ambiguous; it may refer to spiritual dryness or to hardened sinners. The translation 'hardened and withered parts' is interpretive.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'բանաւոր անդս' could also be interpreted as 'spiritual works' or 'works of reason', but the context of mercy suggests 'rational works' meaning acts of charity.","The reference to 'the outer court' (արտաքոյ առագաստին) is unclear; it may allude to the Temple precincts, implying exclusion from salvation."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":47,"ref":"p47","source":"Իսկ որ անինչք էին եւ մազ միայն մատուցանէին, ընդունելի էր եւ հաճոյ Աստուծոյ, եւ աւրհնութիւն ընդունէին։ Զի ոչ եթէ ի չափս ընչիցն, այլ ի կամս տալեացն նայի Աստուած. ընդունի ի մեծէն զմեծն իբրեւ զմեծ. ընդունի եւ ի սակաւէն զսակաւն իբրեւ զմեծ. զի որ ունիցի տասն դահեկան, եւ դահեկան մի ողորմութեան ծախիցէ, եւ աղքատն տասն լումայ միայն ունիցի, եւ զմինն աղքատագունին եւս տացէ, ընդ նմին համարեալ է առաջի Աստուծոյ։ Այլ չքաւորին առաւել եւս զարմանալի է, զի ի չքաւորութենէն զընչեղեացն չափ ծախեաց։ Ընդ այս եւ Յիսուս զարմացաւ, յորժամ այրին որ զերկուս լումայսն միայն ունէր եւ զնոյնս յողորմութիւնս ծախեաց, ասէ Յիսուս. մեծամեծքն զաւելորդս ընչիցն բերին, բայց այրին տառապեալ զամենայն ինչս իւր բաշխեաց աղքատաց. զի երկու լումայքն միայն էին ինչք նորա։ Եւ արդ այսու խաբէ սատանայ զընչեղն եւ զմեծատունն յորժամ ոչ տացեն ըստ մեծութեանն, եւ զողորմութիւնս մեծամեծս բաշխեսցէ. այլ սուղ ինչ եւ սակաւ իբրեւ զսակաւաւորսն, կարծեցուցանելով եթէ այն բաւական իցէ փրկութեան։ Իսկ ոմանք զամենայն ինչս բաշխեցին աղքատաց, եւ զանձինս աղքատացուցին, քանզի անանց մեծութեանցն փափագեցին. եւ ոմանք զկէս ընչիցն ետուն տնանկաց, եւ զհասարակ ոգւոցն եւ մարմնոցն բարժանեցին իբրեւ եղբարց։","english":"And those who were of no means and offered only a hair, it was acceptable and pleasing to God, and they received a blessing. For God does not look to the measure of possessions, but to the will of the givers. He accepts the great from the great as great; He accepts also the small from the small as great. For if one has ten dahekans and spends one dahekan on alms, and a poor man has only ten lumas and gives even that one, the poorest, it is considered the same before God. But the poor man is even more admirable, for from his poverty he spent the measure of the wealthy. At this also Jesus marvelled, when the widow who had only those two lumas and spent the same on alms, Jesus says: The great ones brought the superfluity of their possessions, but the afflicted widow bestowed all her things upon the poor, for those two lumas were her only possessions. And so by this Satan deceives the wealthy and the magnate when they do not give according to their greatness, and would dispense great alms, but rather something meagre and small, like the poor, making them think that this is sufficient for salvation. But some bestowed all their things upon the poor, and impoverished themselves, for they yearned for the eternal greatnesses; and some gave half of their possessions to the needy, and shared the common things of souls and bodies as brothers.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"դահեկան / luma","severity":"info","text":"Dahekan and luma are small Armenian silver and copper coins respectively; the homily uses them to contrast relative wealth.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"այրին որ զերկուս լումայսն միայն ունէր","severity":"info","text":"The widow with two lumas echoes the Gospel story of the widow’s mite (Mark 12:41–44) but is adapted to Armenian coinage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Յիսուս զարմացաւ","severity":"info","text":"The homily attributes to Jesus a saying not found in the canonical Gospels, reflecting the Armenian homiletic tradition’s use of apocryphal or paraphrased material.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Իսկ որ անինչք էին ...","severity":"info","text":"This passage contrasts the poor giver (admired) with the wealthy giver (deceived by Satan), forming a two-part moral exemplum.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"սատանայ խաբէ զընչեղն","severity":"info","text":"The motif of Satan deceiving the rich into stinginess is common in early Armenian ascetic literature, reinforcing communal almsgiving norms.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The precise value of dahekan and luma relative to each other is not given; the homily treats them as conventional small units.","The source of the Jesus saying about the widow is unclear—possibly a lost apocryphon or a free homiletic invention."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":48,"ref":"p48","source":"Իսկ առաջինքն հանէին տասանորդս, տային եւ պտուղս, մատուցանէին պատարագս, տանէին եւ զողջակէզս, եւ տային զվասն մեղացն զանդրանիկս մարդոյ եւ անասնոյ, եւ զառաջաւորս կալոյ եւ հնձանի եւ զամենայն պտղոց։ Այլ եւ տաւնս բազումս Աստուծոյ կատարէին տարեկանս, եւ շաբաթս եւ ամսագլուխս նուիրէին հանդերձ ընծայիւք. յայսր վերայ եւ զաղքատս կարաւտեալս լցուցանէին, զանթիւ զորբս եւ զայրիս կերակրէին, զհոյլս կուսանացն տեսանէին, զհիւանդս դարմանէին, զհիւրս ընդունէին, զնեղեալսն մխիթարէին, եւ զամենայն կարաւտութիւնս տկարացն բառնային։ Իսկ արդ եթէ ի թերակատար հնումն խնդրէր Աստուած զայս ամենայն բարեգործութիւնս արդարութեան, ո՛րչափ առաւել եւս ի նորումս եւ ի կատարելումս առաւել եւս արդարութիւնս եւ ողորմութիւնս պահանջիցէ քան զայս ամենայն. զի Թէ ոչ առաւելուցու արդարութիւն ձեր քան զդպրաց եւ զփարիսեցւոց, ոչ մտանէք յարքայութիւնն Աստուծոյ։ Ապա զո՞ր ներեալ թողութեան ունիցիմք, եթէ ոչ աւելի ողորմութիւնս առնիցեմք քան զթերակատար հնոցն եւ հրէին ողորմութիւնս մեք քրիստոնեայքս որ ի նորոյն եւ ի կատարելոյս, որ ի Քրիստոսէ վարդապետեալքս։ Զի թէ զհրէին արդարութիւնսն միայն կատարիցեմք, ապա ընդունայն է մեզ գալուստն Քրիստոսի, եթէ ոչ առաւել քան զհրեայն առաւելուցումք սրբութեամբ, պտղաւք եւ պատարագաւք, եւ սիրոյն պատուիրանաւն։","english":"And the first ones would bring tithes, give fruits, offer sacrifices, present whole burnt offerings, and give for their sins the firstborn of man and beast, and the first-fruits of the field and of the harvest and of all fruits. Moreover, they would celebrate many feasts of God throughout the year, and dedicate Sabbaths and new moons with offerings. In addition to this, they would fill the poor and the needy, feed the orphans and widows, tend to the companies of virgins, care for the sick, receive strangers, comfort the afflicted, and remove all the needs of the weak. Now if in the imperfect old [covenant] God demanded all these works of righteousness, how much more in the new and perfect [covenant] would He require even greater righteousness and mercy than all this? For if your righteousness does not exceed that of the scribes and Pharisees, you shall not enter the kingdom of God. Then what forgiveness of sins can we have, if we do not perform more merciful deeds than the imperfect old [covenant] and the merciful deeds of the Jews? We Christians, who are in the new and perfect [covenant], who are taught by Christ. For if we only fulfill the righteousness of the Jews, then the coming of Christ is in vain for us, if we do not surpass the Jews in sanctity, fruits, and sacrifices, and in the commandment of love.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"tithe","severity":"info","text":"The homily contrasts the elaborate sacrificial system of the Old Law (tithes, firstborn, first-fruits) with Christian mercy, a common topos in patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"scribes and Pharisees","severity":"info","text":"The phrase 'righteousness of the scribes and Pharisees' echoes Matthew 5:20, where Jesus says one must exceed the scribes and Pharisees to enter the kingdom.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"dahekan","severity":"info","text":"A dahekan is a small coin, likely of Greek origin (δραχμή), used in the previous passage to illustrate proportional giving.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"imperfect old / new and perfect","severity":"info","text":"The homily uses a binary contrast between the 'imperfect old' (covenant) and the 'new and perfect' (covenant) to argue for greater Christian righteousness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"coming of Christ is in vain","severity":"info","text":"This strong rhetoric, implying that insufficient mercy nullifies Christ's incarnation, reflects a homiletic tradition of moral urgency common in Armenian patristic preaching.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"firstborn of man and beast","severity":"caution","text":"The phrase 'firstborn of man' is ambiguous; it may refer to the firstborn of animals (as in Exodus 13:2) or be a rhetorical hyperbole for human firstborn offerings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'firstborn of man and beast' could be literal (human sacrifice, unlikely in context) or a rhetorical extension of animal firstborn offerings.","The term 'dahekan' in the previous passage is not defined in the Armenian text; its value is inferred from context."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":49,"ref":"p49","source":"Քանզի ի նորումս աղքատք եւ մեծատունք ամենեքեան Մի մարմին եմք ի Քրիստոս, եւ անդամք միմեանց։ Եթէ ծառայ ես Քրիստոսի եւ պահես զպատուիրանս նորա, պարտ է իբրեւ քոյոյ անդամոյ խնամ ունել ընկերին. զի եթէ վշտանայ ինչ մի անդամն, ասէ, վշտանան ամենայն անդամք ընդ նմա։ Եւ արդ եթէ գլուխ է Քրիստոս, եւ մեք մարմին եմք Քրիստոսի եւ անդամք յանդամոց նորա, պարտ է հասարակ անդամոցս համարել զամենայն ինչ Քրիստոսի՝ զոր ետ ի ձեռս մեծատանցն, եւ կացոյց հազարապետս եւ մատակարարս, զի գիտութեամբ մատակարարեսզեն գիտել թէ որում շատ, եւ որում սակաւ պիտոյ իցէ. որպէս եւ առաքելոցն հասարակաց էին ինչք, եւ ամենայն հաւատացելոցն իբրեւ միոյ անձին անդամոյ. եւ ոչ ոք իշխէր ասել զընչից թէ իւր իցէ. այլ բերէին եւ բաշխէին, եւ տային զայն ինչսն որով կարաւտն էր անձն խնդրողին։ Այն էր սրտիւ ողորմութիւն, այն էր աստուածպաշտութիւն եւ կատարեալ մարդասիրութիւն, որք այնպիսի գթովքն բաշխէին՝ որ մինչեւ զկարաւտութիւնն եւս հարցանէին։ Եւ այնչափ կարի կարեւոր էր տեսութիւնն աղքատաց առ առաքելովքն, մինչեւ ընդ քարոզութեանն Քրիստոսի հանգոյն զողորմութիւնսն ուսուցանէին. բերէին եւ կուտէին առ ոտս նոցա զընչիցն բազմութիւնսն, յորոց վերայ զստեփաննոսեանսն կացուցին մատակարարս։","english":"For in the new [covenant], the poor and the wealthy are all one body in Christ, and members of one another. If you are a servant of Christ and keep his commandments, it is necessary that you care for your fellow as for your own member; for if one member is pained, it is said, all members are pained with it. And now, if Christ is the head, and we are the body of Christ and members of his members, it is necessary that we consider as common to the members all that Christ placed in the hands of the wealthy, and appointed stewards and distributors, so that they might distribute with knowledge, knowing to whom much and to whom little is needed. Just as the possessions of the apostles were common, and of all the faithful as of one person's member, and no one was permitted to say of possessions that they were his own; but they would bring and distribute, and give those things to the one whose person was in need of what was requested. That was mercy from the heart, that was piety and perfect philanthropy, that they distributed with such compassion that they would even inquire into the need. And so very important was the care for the poor among the apostles that they taught this mercy equally with the preaching of Christ; they would bring and lay at their feet the multitude of possessions, over which they appointed the Stephenites as distributors.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ի նորումս","severity":"info","text":"The phrase 'in the new [covenant]' contrasts the preceding description of Old Testament practices with the Christian dispensation, emphasizing communal responsibility.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զպատուիրանս նորա","severity":"info","text":"The reference to keeping Christ's commandments echoes the New Testament emphasis on love and mutual care, particularly 1 Corinthians 12:26 on the suffering of one member affecting all.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զստեփաննոսեանսն","severity":"info","text":"The 'Stephenites' likely refers to the seven deacons appointed in Acts 6:1-6, led by Stephen, who were tasked with distributing alms to the needy, a model for the communal sharing described here.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"մատակարարս","severity":"info","text":"The term 'distributors' (մատակարարս) is a key administrative role in early Christian communities, responsible for equitable allocation of resources, as seen in the apostolic model.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ եթէ գլուխ է Քրիստոս","severity":"info","text":"The passage uses a conditional structure ('if Christ is the head...') to argue for communal ownership, building on the body metaphor to justify redistribution of wealth.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The emphasis on mercy (ողորմութիւն) as central to Christian practice reflects the Armenian homiletic tradition's focus on social ethics, influencing later monastic and charitable institutions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the Stephenites' is ambiguous: it may refer to the original deacons or to a later group in the Armenian church modeled after them. The reading taken follows the biblical allusion to Acts 6."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":50,"ref":"p50","source":"Եւ որք ոչ գթով տնանկացն բերէին զողորմութիւն, այլ իբրեւ ի հարկէ իմն, սատակեցան՝ Անանիայն եւ Սափիրայն։ Եւ Տաբիթայն՝ որ գթով եւ խնամովն կերակրէր եւ զգեցուցանէր զորբս եւ զայրիս, յաղաւթից նոցունց յարեաւ ի մեռելոց։ Եւ Պաւղոս ասէ՝ թէ այս հրամայեցաւ մեզ՝ զի զայն աղքատաց յիշեսցուք, զոր եւ ես փութացայ զնոյն առնել. զի այս պատուիրան է կատարումն ամենայն գրոց Աստուծոյ, որպէս ցմեծատունն ասաց Քրիստոս. Եթէ կամիս կատարեալ լինել, երթ վաճառեա զամենայն ինչս քո, եւ տուր աղքատաց, եւ գտցես գանձս յերկինսգ. եւ ագահացն ասէ. Դիւրին է մալխոյ ընդ ծակ ասղան անցանել, քան մեծատանն յարքայութիւնն Աստուծոյ մտանել։ Զի որք աստ ինչս բազումս ժողովեն, եւ զողորմութիւնս ոչ սերմանեն, սոսկ եւ ունալն գնան յաշխարհէս, եւ յանողորմ եւ յաններելի հուրն առաքին։ Եւ զայն ծանուցեալ Տեառն՝ ասէ. Արարէք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ անիրաւութեան, որ ընկալցի զձեզ ի յարկսն յաւիտենից†է։ Զայս եւ Պաւղոս ասէ՝ եթէ Զհետ երթայք սիրոյ, եւ նախանձաւոր լերուք աղքատացն ողորմութեան, զի եւ դուք ողորմութիւն ընկալջիք ի Քրիստոսէն Եւ այլուր ասէ. Սփռեաց եւ ետ տնանկաց. արդարութիւն նորա մնայ յաւիտեանս յաւիտենիցէ։ Եւ ոչ միայն ի կամս ապաստան արարեալ Պաւղոսի, այլ եւ պատուէր եւս դնէր ի վերայ մեծատանցն ասելով.","english":"And those who did not bring alms to the poor out of compassion, but as if from some compulsion, perished: Anania and Saphira. And Tabitha, who with compassion and care fed and clothed the orphans and widows, rose from the dead through their prayers. And Paul says: This was commanded to us, that we should remember the poor, which I also hastened to do. For this is the fulfillment of the commandment of all the scriptures of God, as Christ said to the rich man: If you wish to be perfect, go, sell all your possessions, and give to the poor, and you will find treasure in heaven. And to the covetous he says: It is easier for a needle to pass through a hole in a sieve than for a rich man to enter the kingdom of God. For those who gather many things here and do not sow alms, even what they have goes from this world, and they go into the merciless and unforgiving fire. And having made this known, the Lord says: Make for yourselves friends from the mammon of iniquity, who will receive you into the eternal dwellings. And Paul also says this: If you go after love, and be zealous for the alms of the poor, that you also may receive mercy from Christ. And elsewhere he says: He scattered and gave to the needy; his righteousness remains forever and ever. And not only did he make a refuge in the hands of Paul, but he also placed a command upon the rich, saying:","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Անանիայն եւ Սափիրայն","severity":"info","text":"Anania and Saphira are figures from Acts 5:1–11, who died after withholding alms. The homily uses them as exemplars of punishment for insincere charity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Տաբիթայն","severity":"info","text":"Tabitha (Dorcas) is from Acts 9:36–42, a disciple raised from the dead after her charitable works. The homily presents her as a model of compassionate almsgiving.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եթէ կամիս կատարեալ լինել, երթ վաճառեա զամենայն ինչս քո, եւ տուր աղքատաց","severity":"info","text":"This saying attributed to Christ is not canonical; it resembles a logion in the Gospel of the Nazarenes or a patristic paraphrase of Matthew 19:21. The homily treats it as authoritative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Դիւրին է մալխոյ ընդ ծակ ասղան անցանել, քան մեծատանն յարքայութիւնն Աստուծոյ մտանել","severity":"info","text":"This proverbial saying is not found in the Bible; it may derive from early Christian oral tradition or a lost apocryphon. The homily uses it to underscore the difficulty of salvation for the wealthy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Արարէք ձեզ բարեկամս ի մամոնայէ անիրաւութեան","severity":"info","text":"This saying, urging friendship from ill-gotten wealth, is not scriptural; it may be a patristic aphorism. The homily attributes it to the Lord, reflecting a loose citation practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Պաւղոս","severity":"info","text":"The homily cites Paul repeatedly, but the specific phrases (e.g., 'remember the poor') are not direct quotations from the Pauline epistles. This suggests a free paraphrase or memory-based citation common in homiletic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The source of several sayings attributed to Christ and Paul is uncertain; they may be apocryphal or patristic rather than canonical."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":51,"ref":"p51","source":"Ձեր ընչիցդ առաւելութիւն եղիցի աղքատացն կարաւտութեանն, եւ յաղքատացն աղաւթիցն առաւելութիւն արասցէ ձերոց մեղաց թողութիւնա։ Զի ոչ ինչ թեթեւացուցանէ զմեղացն ծանրութիւն իբրեւ զողորմութիւն եւ զգութ տնանկաց. որպէս եւ սուրբն Դանիէլ Նաբուգոդոնոսորայ ուսուցանէր, յորժամ հիւանդացեալ էր ի մեղաց. հարցանէր ցմարգարէն՝ թէ զի՞նչ հնարք իցեն ցաւոյս այսորիկ. եւ մատուցեալ Դանիէլ որպէս բժիշկ՝ արքայ, ասէ, ոչ պահք եւ ոչ հսկումն եւ ոչ քուրձ եւ ոչ միայնութիւն քեզ աւգնել կարեն. բայց երթ Զմեղս քո ողորմութեամբ քաւեա, եւ զանաւրէնութիւնս քո գթով տնանկաց. եւ այն կաշառ է՝ որ արդարացուցանէ զքեզ, եւ ճանապարհ՝ որ տանի ի կեանսն յաւիտենից։ Տեսանե՞ս որպիսի՛ զաւրութիւն է ողորմութեան, եւ ո՛րչափ համարձակ երեսաւք զողորմածն կացուցանէ առաջի Աստուծոյ. եւ մանաւանդ որ սրտի մտաւք զքաղցեալսն կերակրեն, որպէս եւ Եսայի ասէ. Բրդեա քաղցելոց սրտի մտաւք, եւ զաղքատս անյարկս տար ի տուն քո. եւ եթէ տեսանիցես զմերկն՝ զգեցուցանիջիր, եւ ի տառապելոյ ազգի քո զերեսս մի՛ դարձուցեր. յայնժամ կարդայցես, եւ Աստուած լսէ քեզ. եւ մինչ չեւ քո աղաղակեալ իցէ՝ ասէ, հասեալ եմ։ Եւ այսպիսի արագաթեւ ողորմութիւնն եւս ելանէ ի լսելիս Աստուծոյ, եւ փութապէս խոնարհեցուցանէ յաւգնականութիւն ողորմածին։","english":"Your wealth's abundance shall be for the need of the poor, and the abundance of the poor's prayers shall make remission of your sins. For nothing lightens the heaviness of sins as much as mercy and care for the destitute. As also the holy Daniel taught Nebuchadnezzar, when he was sick from his sins, he asked the prophet, \"What remedies are there for this pain?\" And Daniel, acting as a physician, said, \"O king, neither fasts nor vigils, nor sackcloth nor solitude can help you. But go, atone for your sins with mercy, and your iniquities with compassion for the destitute. And that is the price which justifies you, and the path which leads to eternal life.\" Do you see what power mercy has, and with how bold a face it sets the merciful one before God? And especially those who feed the hungry with heartfelt intent, as also Isaiah says: \"Break bread for the hungry with heartfelt intent, and bring the poor and naked into your house. And if you see the naked, clothe them, and do not turn your face from the suffering of your people. Then you shall cry out, and God will hear you. And before you have even cried out,\" he says, \"I have arrived.\" And such swift-winged mercy also rises to the hearing of God, and quickly inclines the merciful one to helpfulness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զաւրութիւն","severity":"info","text":"The term 'zawrut‘iwn' (power) here underscores the homilist's rhetorical emphasis on the efficacy of mercy as a transformative force before God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Դանիէլ","severity":"info","text":"The story of Daniel advising Nebuchadnezzar is not canonical but appears in the Old Greek additions to Daniel (Bel and the Dragon) and in Armenian tradition, reflecting a popular moral exemplum.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եսայի","severity":"info","text":"The citation attributed to Isaiah is not a direct biblical quotation but a paraphrase of themes from Isaiah 58:7 and similar prophetic calls for charity, adapted for homiletic effect.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Նաբուգոդոնոսոր","severity":"info","text":"Nebuchadnezzar's portrayal as a penitent sinner aligns with Armenian homiletic tradition, where he is a type of the repentant ruler, as seen in other patristic sources.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Տեսանե՞ս","severity":"info","text":"The rhetorical question 'Do you see?' marks a structural shift from narrative exemplum to direct exhortation, engaging the congregation in the homily's moral lesson.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The emphasis on mercy as 'swift-winged' reflects a common Armenian homiletic motif, influencing later medieval Armenian moral theology and charitable practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'holy Daniel' is ambiguous: it may refer to the biblical prophet or to a figure from Armenian apocryphal tradition; the reading taken follows the homily's narrative context as a moral exemplum."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":52,"ref":"p52","source":"Եւ ոչ եթէ աստ միայն աւգնէ եւ փրկէ Աստուած զողորմածն, այլ եւ յորժամ պակասիցէ այս, եւ ի հանդերձեալսն փոխիցիմք, բազմապատիկ առատութեամբ դարձուցանէ ողորմածին զողորմութիւնս նորա։ Քանզի ինքն Տէրն ասէ՝ եթէ ընդ ողորմութեան աղքատացն ես եմ պարտական, եւ ընդ փոխոցն նոցա ես եմ փոխատու։ Զի որ ողորմի աղքատացն, փոխ տայ Աստուծոյդ, եւ զմինն հարիւրապատիկ դարձուցանէ անանց բարութեամբ. այլ եւ զմեղս քաւէ, եւ փրկէ յահեղ տանջանացն։ Երանի որ խորհի զաղքատն եւ զտնանկն. յաւուր չարին փրկէ զնա Տէրէ†։ Եւ զի՞նչ իցէ խորհելն զաղքատն եւ զտնանկն։ Խորհելն այն է, յորժամ զտառապանս նորա զմտաւ ածիցես եթէ եղբայր իմ է, եւ անդամ եւ մարմին, եւ պէտս ունի որպէս զիս, եւ կարաւտ է ամենայնիւ ընչիւք եւ յարկաւ, եւ առ վտանգս քաղցոյն բռնութեան յածի եւ շրջի անհանգիստ. ի տաւթոյ տապանայ, ի ցրտոյ դողայ, որովայնն սին, եւ մարմինն մերկանդամ, հերքն թաղկեալք, դէմքն դեղնեալ եւ թոշոմեալք, եւ ամենայն մարմինքն զգուաղեալք եւ երիթացեալք. թափառի, վարանի, եւ ի դուրս դուրս երերեալ եւ դադարեալ կառանչէ, եւ խանդաղատելի ողորմուկս արկանէ առ աղէտս վշտին. եւ զանագորոյն զմիտս մեր գիտելով զխեղ անդամս ամաւթոյ անակնածելի ցուցանէ, զի զանողորմութիւնս մեր ի գութ խոնարհեցուցանէ. յանդգնի, լրբի, եւ սուղ ինչ կերակուր բազում աշխատութեամբ գտանէ.","english":"And not only does God help and save the merciful one in this, but also when this [mercy] is lacking, and we are changed in the future, He returns the mercy of the merciful one with manifold abundance. For the Lord Himself says: \"I am the debtor for the mercy of the poor, and I am the lender for their loans.\" For he who has mercy on the poor lends to God, and He returns it a hundredfold with imperishable bounty; moreover, it atones for sins and saves from the terrible torments. Blessed is he who considers the poor and the destitute; on the evil day the Lord saves him. And what is it to consider the poor and the destitute? That consideration is when you bring his afflictions to mind: that he is my brother, and a limb and a body, and has needs like me, and is lacking in every possession and shelter, and is driven about and wanders restlessly in the danger of the violence of hunger; in heat he is scorched, in cold he shivers, his belly empty, his body naked of limb, his hair matted, his face yellow and withered, and his whole body emaciated and shriveled; he roams, he wanders, and, tossed and lingering out of doors, he cries out, and casts forth pitiable and lamentable cries at the calamities of grief; and, knowing our minds to be utterly unfeeling, he shows his shameful limbs unashamedly, so that he may incline our mercilessness to compassion; he grows bold, he becomes shameless, and with great toil he finds some scant food.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"Եւ ոչ եթէ աստ միայն աւգնէ եւ փրկէ Աստուած զողորմածն","severity":"info","text":"The passage develops the theme that God not only aids the merciful in this life but also repays mercy with abundance in the future, emphasizing reciprocal divine justice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Զի որ ողորմի աղքատացն, փոխ տայ Աստուծոյդ, եւ զմինն հարիւրապատիկ դարձուցանէ","severity":"info","text":"The idea that mercy to the poor is a loan to God, returned a hundredfold, echoes Proverbs 19:17 (LXX) and Matthew 25:40–45, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The term 'mercy' (ողորմութիւն) is central, denoting both divine compassion and the human act of almsgiving, which in Armenian homiletics is a salvific exchange with God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of Armenia; his homilies emphasize social ethics and the duty of the wealthy to the poor, reflecting early Armenian Christian moral teaching.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ զի՞նչ իցէ խորհելն զաղքատն եւ զտնանկն","severity":"info","text":"A rhetorical question introduces a vivid description of the poor's suffering, shifting from doctrinal statement to exhortative imagery, a common homiletic device.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"յաւուր չարին փրկէ զնա Տէրէ†","severity":"caution","text":"The phrase 'on the evil day the Lord saves him' is textually uncertain; the dagger (†) in the edition may indicate a variant or corruption, possibly a scribal addition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'յաւուր չարին' could mean 'on the evil day' (eschatological judgment) or 'in the time of trouble' (earthly adversity); the reading taken is eschatological, given the context of future reward."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":53,"ref":"p53","source":"երկիւղիւ ի դրունս, երկիւղիւ ի գաւիթս, երկիւղիւ ի տունսն մտանէ. զի ի տունսն ամենայն ի շանցն դողայ, յանասնոցն երկնչի. զի ձիքն կիցք հանեն, եզինքն եղջիւր ածեն, շունքն վիրաւորեն, եւ մարդք չարք եւ անողորմք բամբասեն եւ թշնամանեն, եւ իբրեւ նետիւ խոցոտեն, եւ մանաւանդ եթէ խեղք եւ կոյրք իցեն եւ ցաւագնոտք. եւ վասն քաղցոյն վարանի, եւ յայնպիսի ալէկոծութիւնս դիմէ, յերեսս անողորմիցն իբրեւ ի դէմս գազանաց դիմեալ երթայ հասանէ. յորոց յառաջ թշնամանին, ապա եթէ կարիցեն ինչ առնուլ բազում բամբասանաւք։ Արդ այս է խորհել զաղքատն եւ զտնանկն, յորժամ զայս ամենայն զմտաւ ածիցէ, եւ քաղցրաբարբառ բանիւք եւ գթագին ողորմով զկարաւտեալսն մխիթարիսցէ, եւ հեծեծիցէ եւ յոգւոց հանիցէ ի վերայ նորա։ Այնպիսեացն ետ երանութիւն մարգարէն, որք այնպիսի գթով եւ ողորմով զաղքատս ընդունին, եւ յաւուրն չարէն փրկին։ Իսկ աւրն չար ո՛ր իցէ անողորմիցն եւ մեղաւորացն։ Աւր ահեղ դատաստանին է յորժամ երկինք սասանին, եւ երկիր դղորդի, յորժամ արեգակն խաւարի, լուսին եւ աստեղք կորնչին. յորժամ արհաւիրքն հարկանիցին, եւ ահագին սոսկումն սաստկանայցէ. յորժամ հնչումն փողոյն սաստկանայցէ եւ զարհուրեցուցանիցէ, եւ բարբառք հրեշտակացն հիացուցանիցեն. յորժամ զաւրութիւնք եւ իշխանութիւնք եւ պետութիւնք շարժեսցին, եւ գունդք հրեշտակաց յերկիր ծաւալեսցին.","english":"with fear at the doors, with fear in the vestibules, with fear he enters the houses; for in the house everything trembles at the beasts, he is afraid of the animals; for the horses kick, the oxen gore, the dogs wound, and evil and merciless men slander and become hostile, and wound as if with an arrow, and especially if they are lame and blind and afflicted with pain; and because of hunger he is driven away, and he proceeds into such stormy seas, he goes and arrives at the faces of the merciless as if facing wild animals; from whom they first become hostile, then if they can take anything, with much slander. Now this is to consider the poor and the destitute, when he brings all this to mind, and with sweet-spoken words and compassionate mercy he consoles the needy, and sighs and draws forth groans over him. The prophet gives blessedness to those who receive the poor with such compassion and mercy, and save them from the evil day. But the evil day is that of the merciless and sinners. It is the day of terrible judgment when the heavens are shaken, and the earth is disturbed, when the sun darkens, the moon and stars vanish; when terrors strike, and great dread intensifies; when the sound of the trumpet grows strong and causes terror, and the voices of the angels cause wonder; when powers and authorities and principalities are moved, and hosts of angels spread over the earth.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"երկիւղիւ ի դրունս, երկիւղիւ ի գաւիթս, երկիւղիւ ի տունսն մտանէ","severity":"info","text":"The repetition of 'with fear' (երկիւղիւ) at doors, vestibules, and houses emphasizes the pervasive terror experienced by the poor, building a rhetorical climax.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ողորմ","severity":"info","text":"The term 'ողորմ' (mercy/compassion) is a key theological concept in Mandakuni's homilies, often linked to almsgiving and divine reward, as seen in the previous passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"երանութիւն մարգարէն","severity":"info","text":"The reference to 'the prophet' giving blessedness likely alludes to Old Testament prophetic texts (e.g., Isaiah or Psalms) that praise mercy toward the poor, though no specific verse is cited.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"աւր ահեղ դատաստանին","severity":"info","text":"The description of the 'day of terrible judgment' with cosmic upheaval (heavens shaken, sun darkened) draws on apocalyptic imagery common in early Christian and Armenian homiletic tradition, echoing themes from Revelation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ այս է խորհել զաղքատն","severity":"info","text":"The phrase 'Now this is to consider the poor' marks a transition from vivid description of suffering to a moral exhortation, typical of Mandakuni's homiletic structure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"յայնպիսի ալէկոծութիւնս","severity":"caution","text":"The phrase 'into such stormy seas' (ալէկոծութիւնս) is metaphorical; the exact referent (social turmoil or literal hardship) is ambiguous, but the context favors social adversity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the prophet' (մարգարէն) is unspecified; it may refer to a specific biblical prophet or a general prophetic tradition.","The phrase 'evil day' (աւրն չար) could denote eschatological judgment or a metaphorical day of moral reckoning; the text leans toward the former."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":54,"ref":"p54","source":"յորժամ աթոռք անկանին, եւ զարքայն Քրիստոս իջեալ տեսանիցեմք. յորժամ յահէ փառաց դատաւորին սերովբէքն եւ քերովբէքն սարսափեն. յորժամ վէմք պատառին, եւ գերեզմանք բանայցեն, եւ բազմահոյլ ննջեցեալք յարիցեն, եւ անթիւ կենդանիքն նորոգեսցին. դասք սրբոցն ցնծասցեն, եւ ժողովք արդարոցն պայծառասցին. աշխարհս ամենայն գումարեալ կայցէ, եւ հուրն ընդհանուր ընթանայցէ եւ ընդ տիեզերս տարածեսցի, յայնժամ զկապեալսն մեղաւք զմեղաւորսն եւ զպարաւանդեալսն անաւրէնութեամբ ածիցեն, եւ խաւարային միգով մթապատեալ յաշխարհատես հրապարակին ցուցանիցեն առակ եւ ծանակ անտանելի ամաւթով, եւ առաջի սոսկալի բեմբին կացուցանիցեն յանդիման դատաւորին մեծի եւ ահաւորի, որոյ հուրն վառեալ տոչորիցէ եւ բորբոքեալ բարձրանայցէ, եւ հնոցն կայծականց եւ հրահոսանք գետոցն հրեղինաց. ուր հուրն վառեալ ի վայր իջանիցէ, եւ հրատիկք վառեալ ի ներքս տարածիցեն. ուր գուբք խաւարայինք, եւ տարտարոսք աղջամղջինք. գեհեն չարատանջ, եւ որդունք դառնաթոյնք, որք սպառնան եւ պատրաստեալ են ամենայն մեղաւորաց առնուլ վրէժս յահեղ աւուրն յետնում։ Արդ այս է չար աւրն մեղաւորաց, յորմէ փրկէ զողորմածն ողորմութիւն աղքատաց եւ գթութիւն տնանկաց. զոր եւ ինքն իսկ փրկիչն երանէ ասելով՝ թէ Երանի ողորմածացն, զի նոքա ողորմութիւն գտցենա. եւ Յոյժ բարձր ի գլուխ պարծի ողորմութիւնն առ դատաստանաւ.","english":"When the thrones fall, and we see Christ the King descended; when the seraphim and cherubim tremble in fear of the glory of the judge; when rocks split, and graves open, and the multitudes of the sleeping arise, and the countless living are renewed; when the ranks of the saints rejoice, and the assemblies of the righteous shine forth; when the whole world stands gathered, and the universal fire runs and spreads throughout the universe—then those bound by sins, the sinners, and those entangled by lawlessness are brought forth, and, shrouded in a dark mist, they are displayed on the world-visible stage as a spectacle and an unbearable mockery with shame, and they are set before the terrible tribunal in the presence of the great and fearsome judge, whose fire burns and scorches, and blazes and rises, and the sparks of the furnace and the fiery streams of the rivers of fire; where the fire burns and descends downward, and the burning embers are spread within; where there are dark pits, and abysses of gloom; Gehenna, evil-tormenting, and bitter-poisonous worms, which threaten and are prepared to take vengeance on all sinners on the terrible last day. Now this is the evil day of sinners, from which the mercy of the compassionate one saves through charity to the poor and pity to the destitute; which the Saviour himself blesses, saying: “Blessed are the merciful, for they shall find mercy.” And very highly does mercy boast over judgment.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Երանի ողորմածացն, զի նոքա ողորմութիւն գտցենա","severity":"info","text":"The Armenian text quotes a saying of Christ: 'Blessed are the merciful, for they shall find mercy.' This is a paraphrase of Matthew 5:7, though the exact wording differs, suggesting a liturgical or catechetical adaptation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"The term 'gehen' (գեհեն) is a loanword from Syriac or Greek, ultimately from Hebrew Gehinnom, used in Armenian Christian literature to denote the place of punishment in the afterlife, distinct from 'tartaros' (տարտարոս) which appears earlier in the passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"յորժամ աթոռք անկանին","severity":"info","text":"The image of falling thrones and descending Christ reflects apocalyptic traditions common in late antique Armenian homiletics, possibly influenced by Syriac sources like the Apocalypse of Peter or the Ascension of Isaiah, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"յորժամ ... յորժամ ... յորժամ","severity":"info","text":"The passage uses a threefold anaphora of 'when' (յորժամ) to build a climactic eschatological vision, a rhetorical device typical of Armenian homiletic style to heighten dramatic tension before the final judgment scene.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Յոյժ բարձր ի գլուխ պարծի ողորմութիւնն առ դատաստանաւ","severity":"info","text":"The concluding emphasis on mercy boasting over judgment reflects a theological stance in Armenian Christianity that prioritizes almsgiving as a means of salvation, a theme recurrent in Mandakuni's homilies and later Armenian penitential literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զարքայն Քրիստոս իջեալ' could be read as either a past event (Christ having descended) or a future eschatological moment; the translation takes it as future, consistent with the apocalyptic context.","The identity of 'the compassionate one' (ողորմածն) is ambiguous: it may refer to God, Christ, or a generic merciful person; the translation opts for a general sense, but the homiletic context suggests Christ as the ultimate source of mercy."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":55,"ref":"p55","source":"եւ Չար եւ անողորմ դատաստան լինելոց է այնմ, որ ոչ արարին ողորմութիւն։ Անողորմ դատախազք են նորա, եւ անողորմ տանջանարանք. անողորմ այրումն հրոյն հնոցին, անողորմ խորովումն տապոյն. եւ ամենեւին անանց եւ աններելի են ահեղ աղէտիցն չարչարանք։ Այս է անողորմիցն անողորմ դատաստան եւ տանջանք աններելիք, զոր եւ անողորմ մեծատունն ընկալաւ՝ զահեղ հրոյն զխորովումն. եւ զաններելի տապակին. վասն զի ոչ արար ողորմութիւն քաղցելոց եւ մերկոց եւ հիւանդաց, ընդ որոց եւ հատուզումն անողորմ ընկալաւ։ Եւ արդ զայս ամենայն լսելով մի՛ յապաղեսցուք ողորմել աղքատաց նեղելոց, եւ առաւել եւս խեղանդամոցն եւ հիւանդացելոց, որբոց եւ այրեաց եւ վշտացելոց, աւտարաց, հիւրոց եւ ծերոց, եւ ամենայն կարաւտելոց ի կարեւոր պիտոյիցն, որով նոցա յաջողին վաստակքն եւ կեանք աշխարհիս։ Եթէ իցես աստուածապաշտ, նոցա լեր հոգէբարձող եւ վերակացու. եթէ կամիս զմեղս քո փարատել, նոցա լեր կերակրիչ եւ զգեցուցիչ. եթէ կամիս համարձակ երեսաւք զՔրիստոս տեսանել, զերեսս նեղելոցն եւ կարաւտելոցն մի՛ տրտմեցուցաներ, եթէ կամիս ի խորանս եւ յաւթեվանս սրբոցն մտանել, եւ զանբաւ բարութիւնսն ժառանգել, աւթեվան եւ ասպնջական լեր աւտարաց, կարաւտելոց, հիւանդաց եւ վշտացելոց.","english":"and a harsh and merciless judgment will be for him who did not show mercy. Merciless are his accusers, and merciless the torments; merciless the burning of the furnace fire, merciless the scorching of the heat; and utterly unceasing and unforgivable are the tortures of the terrible calamities. This is the merciless judgment and unforgivable torment of the merciless, which the merciless rich man also received—the terrible scorching of the fire and the unforgivable frying—because he did not show mercy to the hungry, the naked, and the sick, with whom he also received a merciless cutting off. And now, hearing all this, let us not delay in showing mercy to the oppressed poor, and especially to the crippled and the sick, to orphans, widows, and the afflicted, to strangers, guests, and the elderly, and to all those in need of the essential necessities by which their labors and life in this world are sustained. If you are a worshiper of God, be their spirit-raiser and overseer; if you wish to disperse your sins, be their feeder and clother; if you wish to see Christ with a confident face, do not sadden the faces of the oppressed and needy; if you wish to enter the tabernacles and dwellings of the saints and inherit the abundant blessings, be a dwelling and host to strangers, the needy, the sick, and the afflicted.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"անողորմ","severity":"info","text":"The term anogorm (անողորմ, 'merciless') is repeated throughout this passage to emphasize the reciprocal nature of divine judgment: the merciless receive merciless treatment. This rhetorical device is characteristic of Mandakuni's homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Matthew 25:31-46","severity":"info","text":"The description of merciless judgment and the rich man's punishment echoes the parable of the sheep and goats (Matthew 25:31-46), where failure to show mercy leads to condemnation. The 'merciless rich man' is a common exemplum in early Christian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Mandakuni's social context","severity":"info","text":"The list of those in need—hungry, naked, sick, orphans, widows, strangers, guests, elderly—reflects the social realities of late antique Armenia, where hospitality and almsgiving were central Christian duties, especially in a society with limited institutional charity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"rhetorical repetition","severity":"info","text":"The passage uses anaphora with 'merciless' (անողորմ) to build intensity, then shifts to a series of conditional exhortations ('if you are... if you wish...'), a common homiletic structure to move from warning to moral instruction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Cyril of Jerusalem","severity":"info","text":"The theme of merciless judgment and the call to charity parallels Cyril of Jerusalem's catechetical lectures, which also emphasize that almsgiving is a prerequisite for approaching Christ and entering the saints' dwellings.","cites":[],"named_sources":["Cyril of Jerusalem"],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"հատուզումն","severity":"caution","text":"The word hatuzumn (հատուզումն, 'cutting off') is ambiguous: it may refer to excommunication, physical mutilation, or a metaphorical severance from grace. The English draft renders it as 'cutting off,' but the precise meaning in this eschatological context is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The term 'hatuzumn' (հատուզումն) could mean excommunication, physical mutilation, or a metaphorical severance; the exact referent is unclear.","The phrase 'merciless rich man' may refer to a specific parable or a generic type; the text does not identify a particular biblical figure."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":56,"ref":"p56","source":"զնոսա հանգո եւ մխիթարեա երկրաւոր պիտոյիւքս, զի եւ դու հանգիցես եւ վայելեսցես հոգեւոր կերակրովն եւ անանց փափկութեամբն։ Քանզի այն է աստուածպաշտութիւն որ միով առատ ողորմութեամբ զնեղեալս եւ զվշտացեալսն տեսանիցէ. զի այնպիսին ոչ եթէ առնէ ողորմութիւնս, այլ առնու զանանց բարութեանցն զվայելչութիւնս, եւ աստ բազում բարիս գտանէ յորժամ զբարին առնիցէ։ Եւ եթէ աղքատք ոչ էին յերկրի, ո՞վ ոք կարէր զբազմաթիւ բեռինս մեղաց թեթեւացուցանել, եւ կամ յալէկոծեալ եւ ի ծովածուփ անաւրէնութեանցս ապրել։ Այլ ողորմութիւնք աղքատացն անցուցանեն զմեզ ընդ սահելի եւ ընդ ծփելի կեանս աշխարհիս, եւ հասուցանեն ի նաւահանգիստն խաղաղութեան։ Եւ աղաւթք վշտագնելոցն խլեալ հանեն զփուշ մեղացն. մաքրեն եւ սրբեն զթարախ մեղաց պղծութեան. բժշկեն եւ առողջացուցանեն զվէրս սատանայի. ցրեն եւ թեթեւացուցանեն զծանրութիւն անաւրէնութեանց, եւ քաւեալս եւ արդարացեալս յերկինս առաքեն։ Այսպիսի են ողորմութեանցն զաւրութիւնք, որ ի դառն կապանէն, եւ ի խորոց յանցանաց հանեն ի ձեռն սակաւ ինչ արծաթոյ զոր կարաւտելոցն ծախեն։ Դու մի՛ տրտմիցիս ընդ պակասիլ ընչիցն, զի ընդ նմին եւ մեղքդ պակասին. եւ յորժամ հաներ ի քէն զարծաթն, հաներ ընդ նմին եւ զմեղսդ, եւ զաղտեղութիւն պիղծ գործոց քոց սրբեցեր. որպէս եւ ասէ. Տուք ողորմութիւն, եւ ամենայն ինչ ձեր սուրբ եղիցի։","english":"soothe and comfort them with earthly provisions, for you too shall be soothed and shall enjoy the spiritual food and the imperishable delight. For that is piety which with a single abundant mercy looks upon the distressed and the needy. For such a one does not merely perform acts of mercy, but receives the enjoyment of imperishable goods, and here finds many benefits when he does good. And if there were no poor on earth, who could lighten the manifold burdens of sins, or survive the storm-tossed and wave-surging lawlessness? But the mercies of the poor carry us through the slippery and treacherous life of this world, and bring us to the haven of peace. And the prayers of the afflicted tear out and remove the pus of sins; they cleanse and purify the filth of sinful defilement; they heal and cure the wounds of Satan; they disperse and lighten the weight of iniquities, and send us, absolved and justified, to heaven. Such are the powers of mercies, which from the bitter bond and from the depths of transgressions draw out, for a little silver, which they spend on the needy. Do not grieve over the loss of possessions, for along with them your sins also diminish. And when you part with your silver, you part with your sins as well, and you cleanse the impurity of your foul deeds. As it is said: Give mercy, and all that is yours shall be holy.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The homily presents mercy (ողորմութիւն) as a transactional act that lightens sin and purifies the giver, not merely as compassion for the poor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Տուք ողորմութիւն, եւ ամենայն ինչ ձեր սուրբ եղիցի","severity":"info","text":"The closing phrase echoes a biblical principle of almsgiving purifying the giver, possibly alluding to Tobit 12:8–9 or similar deuterocanonical wisdom on mercy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"աղքատք","severity":"info","text":"The rhetorical question 'if there were no poor' reflects a late antique Christian topos that the poor are necessary for the rich to achieve salvation through almsgiving.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a sustained contrast: the previous passage described the merciless rich man's punishment; here, mercy leads to purification and heavenly reward.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"նաւահանգիստ","severity":"info","text":"The term 'nawahaṅgist' (haven) is a nautical metaphor for spiritual peace, common in Armenian patristic literature, echoing the 'ship of the soul' trope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զի այնպիսին ոչ եթէ առնէ ողորմութիւնս, այլ առնու զանանց բարութեանցն զվայելչութիւնս' is ambiguous: it may mean the merciful person does not merely perform mercy but receives eternal goods, or that the act itself is the enjoyment."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":57,"ref":"p57","source":"Զի ողորմութեամբ սրբի մարմին ողորմածին. սրբի եւ հոգին. աւրհնին ինչքն, եւ յաջողին վաստակք նորաառաւելուն անդեայքն։ Եւ բազմանան խաշինքն, եւ պտղաբերին անդաստանք նորա՝ եթէ միայն աստուածական կամաւք ողորմութիւն առնիցէ. զի զողորմութիւն տնանկացն փոխ տալ Աստուծոյ. եւ ոչ այս միայն փոխորէն զոր վերագոյնդ ասացեալ է, այլ շնորհէ եւ զարքայութիւնն, փրկէ եւ յորոգայթից թշնամոյն, եւ ի ձեռաց դժոխոցն ապրեցուցանէ զողորմածսն։ Զի թէպէտ եւ մեծ սրբութիւն է կուսութիւնն, այլ առաւել եւ պատուական է ողոոմածն թէպէտ եւ մեծ է պահոց պնդութիւն, եւ առաքինութիւնք բազումք եւ մեծամեծք, այլ եւս մեծագոյն է ողորմութիւն, եւ կարեւոր եւ ընդունելի Աստուծոյ։ Մեծ է եւ պատուական այրն ողորմած։ Եւ որ ոչ առնէ ողորմութիւն, զայնպիսին եւ մարդ ոչ անուանեն գիրք Աստուածաշունչք, այլ շունս եւ խոզս, եւ գազանս միայնակերս կոչէ։ Զի այնպիսիքն ճրագ են առանզ լուսոյ եւ աչք առանց տեսանելոյ, աղբիւր առանց ջրոց եւ ծառք գաւսացեալք՝ որք զանուանակոչութիւնն միայն ունին, եւ ոչ զաւգտակարութիւնն։ Եւ արդ ի՞ւ գիտասցուք զանողորմն թէ մարդ իցէ. քանզի աղբիւր ի ջրոյ անուանի աղբիւր, եւ ճրագ ի լուսոյ ասի ճրագ.","english":"For with mercy the body of the merciful is sanctified, and the soul is sanctified; his goods are blessed, and the labors of his ever-increasing servants prosper. And his flocks multiply, and his vineyards bear fruit—if only he performs mercy according to divine will. For mercy to the destitute is a repayment to God. And not only does He repay that which is said above, but He also grants the kingdom, delivers from the snares of the enemy, and from the hands of hell rescues the merciful. For although virginity is a great sanctity, yet the merciful is even more honorable; although the strictness of fasts is great, and there are many and great virtues, yet mercy is greater, more important, and more acceptable to God. Great and honorable is the merciful man. And he who does not perform mercy—such a one the divinely inspired books do not even call a man, but call him a dog, a swine, and a solitary beast. For such are a lamp without light, an eye without sight, a spring without water, and withered trees which have only the name but not the benefit. And how then shall we know the unmerciful as a man? For a spring is called a spring from water, and a lamp is called a lamp from light.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The homily presents mercy as a transformative act that sanctifies both body and soul, and brings material blessings. This is not merely ethical advice but a theological claim about divine reciprocity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"շունս եւ խոզս, եւ գազանս միայնակերս","severity":"info","text":"The comparison of the unmerciful to dogs, swine, and solitary beasts echoes biblical language of moral degradation, e.g., Psalm 22:16 (LXX) and 2 Peter 2:12, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"In late antique Armenian Christianity, almsgiving was a central pious duty, often linked to salvation. Mandakuni’s emphasis on mercy as surpassing virginity and fasting reflects a pastoral concern for lay piety over ascetic elitism.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ճրագ առանց լուսոյ","severity":"info","text":"The image of a lamp without light and a spring without water is a common ascetic trope, found also in Syriac literature (e.g., Ephrem) to describe hypocrisy or spiritual emptiness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ ի՞ւ գիտասցուք","severity":"info","text":"The rhetorical question 'How then shall we know the unmerciful as a man?' marks a shift from exhortation to definitional argument, reinforcing the homily’s logical progression from promise to warning.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ողոոմածն","severity":"caution","text":"The Armenian text at this point shows a possible scribal error: 'ողոոմածն' appears instead of the expected 'ողորմածն' (merciful). The English draft follows the corrected reading.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'փոխ տալ Աստուծոյ' could mean either 'repayment to God' (as taken) or 'exchange with God'; the homily’s context of divine reward supports the former.","The identity of 'թշնամոյն' (the enemy) is ambiguous: it may refer to Satan or to a generic spiritual adversary."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":58,"ref":"p58","source":"նոյնպէս եւ մարդ յողորմութենէն ճանաչի թէ մարդ իցէ, որ հանապազ զսիրտն ի սէր եւ ի գութ աղքատին խոնարհեցուցանէ, եւ զձեռս լողորմութիւն կարաւտելոցն դիցէ, եւ ի ձեռն աղքատացն քաղցելոցն զՔրիստոս կերակրէ. քանզի եւ Քրիստոս իւր իսկ համարի զաղքատաց ընդունելութիւնն. Քաղցեալ էի, ասէ, եւ կերակրեցէք զիս. ծարաւի էի, եւ արբուցէք զիս. աւտար էի, եւ ընկալայք զիս. հիւանդ էի եւ ի բանտի, եւ ինձ այց արարէքա։ Եւ արդ եթէ հաւատաս անսուտ բանին Աստուծոյ, ի միտ առ ճշմարտապէս, զի յորժամ զքաղցեալսն կերակրես, զՔրիստոս կերակրես. եթէ զջուր ծարաւոյն արբուցանես, զՔրիստոս արբուցանես. եթէ զհիւրս ընդունիս, զՔրիստոս ընդունիս. եւ թէ աւտարին լինիս վանատու, Քրիստոսի ես ասպնջական. եթէ ի տեսա երթաս հիւանդին, առ Քրիստոս երթաս տեսանել. եթէ զնեղեալսն սփոփիցես, զՔրիստոս մխիթարես. եթէ անաւգնականին աւգնեսցես, Քրիստոսի լինիս աւգնական. եթէ տկարացն սպասաւորեսցես, Քրիստոսի ես սպասաւոր. եւ զամենայն զոր քաղցելոցն մատուցանես, տաս ի ձեռս Քրիստոսի, եւ բազմապատիկ հատուցանէ յաւուրն յետնում. ուր ոչ ինչք կան համբարեալք, եւ ոչ սիրելիք եւ ծանաւթք. ուր ոչ սուրբք կարեն աւգնել, եւ ոչ արդարքն կարեն փրկել. ուր ոչ հարք գթան, եւ ոչ եղբարք ողորմին, բայց միայն աւգնեն ողորմութիւնք աղքատաց եւ վարք բարիք։","english":"likewise, a man is known by mercy to be a man, who ever humbles his heart in love and compassion toward the poor, and extends his hands in mercy to the needy, and through the hands of the poor and hungry feeds Christ. For Christ himself considers the reception of the poor as his own. \"I was hungry,\" he says, \"and you fed me; I was thirsty, and you gave me drink; I was a stranger, and you received me; I was sick and in prison, and you visited me.\" And now, if you believe the true word of God, take it to heart truly, that when you feed the hungry, you feed Christ; if you give drink to the thirsty, you give drink to Christ; if you receive guests, you receive Christ; and if you are a host to the stranger, you are a host to Christ; if you go to visit the sick, you go to see Christ; if you comfort the afflicted, you comfort Christ; if you help the helpless, you are a helper to Christ; if you serve the weak, you are a servant to Christ; and everything you offer to the hungry, you place into the hands of Christ, and he repays manifold on the last day, where there are no stored goods, nor beloved ones nor acquaintances, where saints cannot help, nor the righteous can save, where fathers do not pity, nor brothers have mercy, but only the mercies of the poor and good deeds help.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Քաղցեալ էի, ասէ, եւ կերակրեցէք զիս. ծարաւի էի, եւ արբուցէք զիս. աւտար էի, եւ ընկալայք զիս. հիւանդ էի եւ ի բանտի, եւ ինձ այց արարէքա","severity":"info","text":"This is a paraphrase of Matthew 25:35–36, where Christ identifies with the needy. The homily adapts the biblical text to a first-person plea, intensifying the call to charity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The Armenian term 'ողորմութիւն' (ołormut‘iwn) means 'mercy' or 'alms', central to the homily's theme of charitable acts as Christ-directed. It is a key theological concept in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th–6th century) was a Catholicos of Armenia known for homilies emphasizing social ethics. This passage reflects his pastoral concern for the poor as a means of encountering Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զի յորժամ զքաղցեալսն կերակրես, զՔրիստոս կերակրես","severity":"info","text":"The passage uses a repetitive anaphoric structure ('if you... you [verb] Christ') to reinforce the identification of charitable acts with direct service to Christ, building rhetorical intensity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"բազմապատիկ հատուցանէ յաւուրն յետնում","severity":"info","text":"The promise of manifold repayment on the last day echoes Matthew 25:34–40 and aligns with Armenian eschatological teaching on almsgiving as salvific, a theme common in patristic homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ի բանտի' (in prison) is not in the canonical Gospel parallels but may reflect a local tradition or rhetorical expansion; the reading taken treats it as a homiletic addition."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":59,"ref":"p59","source":"Արդ մի՛ մնասցուք վախճանին, եւ մի՛ ինչ ագահեսցուք, մի՛ զաղքատս կարաւտեցուսցուք, մի՛ զՔրիստոս տրտմեցուսցուք. այլ զորբս սնուսցուք, զայրիս յանձանձեսցուք, զպանդուխտս ժողովեսցուք, զքաղցեալս կերակրեսցուք, զՔրիստոս մխիթարեսցուք. յերկրիս առատատուր մարդասիրութեամբ սերմանեսցուք, եւ յերկինս զողորմութիւնս հնձեսցուք. ի վերնախորանսն վերասցուք, եւ յանանց ուրախութիւնսն վայելեսցուք մեծապայծառ խնդութեամբ ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք եւ պատիւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։\n\nՎԱՍՆ ՊՏՂՈՑ ԵՒ ՊԱՏԱՐԱԳԱՑ ԵՒ ՈՂՈՐՄՈՒԹԵԱՆ\n\nԲազում գաղտաձիգ նետիւք վիրաւորէ զմեզ սատանայ, եւ զվէրն չերեւեցուցանէ. զսկիզբն իրացն երեւեցուցանէ որպէս թէ առաքինի ինչ վարուք, եւ կատարէ յահեղ անաւրէնութիւնս. եւ փոխանակ վարձուցն վաստակոցն արկանէ ընդ մեղաւք անաւրէնութեամբ. եւ որպէս ընծայիւք Կայենի եւ ընծայիւքն Յեփթայեայ, որ կերպարանաւք բարւոյ զգործս անաւրէնութեան կատարէր։ Զոր եւ այժմ առ բազումս կատարէ սատանայ, եւ առնէ զրաջան եւ սնավաստակ յեկեղեցական ի պտղոց եւ պատարագաց ընծայից։ Եւ ոչ միայն զրավաստակ եւ զրաջան ի վաստակոցն տեսանեմք, այլ եւ թշնամանաւք ի յանդիմանութիւն.","english":"So let us not remain at the end, and let us not be greedy, let us not deprive the poor, let us not sadden Christ; but let us nourish the orphans, let us take upon ourselves the widowers, let us gather the exiles, let us feed the hungry, let us comfort Christ. On earth let us sow with bountiful philanthropy, and in heaven let us reap mercy. Let us ascend to the upper chambers, and let us enjoy the eternal joys with great radiant gladness in Christ Jesus our Lord, to whom is glory and honor forever and ever. Amen.\n\nHOMILY ON FRUITS, SACRIFICES, AND MERCY\n\nWith many hidden arrows Satan wounds us, and does not show the wound. He shows the beginning of things as if it were something virtuous in conduct, and completes it in terrible iniquities. And instead of the rewards of the labors, he casts us into sins with iniquity. And like the offerings of Cain and the offerings of Jephthah, which in the guise of good accomplished the works of iniquity. This Satan also now accomplishes in many, and makes the ecclesiastical labors of fruits and sacrificial offerings vain and fruitless. And not only do we see the labors as vain and fruitless, but also with enmity in reproach.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՎԱՍՆ ՊՏՂՈՑ ԵՒ ՊԱՏԱՐԱԳԱՑ ԵՒ ՈՂՈՐՄՈՒԹԵԱՆ","severity":"info","text":"The title 'Homily on Fruits, Sacrifices, and Mercy' introduces a new thematic section, shifting from the preceding exhortation to a critique of false piety.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Կայենի","severity":"info","text":"Cain's offering (Gen 4:3-5) is cited as a paradigmatic example of a gift made in a guise of good but rooted in sin, paralleling Jephthah's vow (Judg 11:30-31).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Յեփթայեայ","severity":"info","text":"Jephthah's sacrifice (Judg 11:30-31) is invoked alongside Cain's to illustrate how ostensibly pious acts can mask iniquity, a common homiletic trope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սատանայ","severity":"info","text":"Satan's 'hidden arrows' metaphor reflects a dualistic worldview common in Armenian patristic literature, where evil operates through deception rather than overt force.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"պտղոց եւ պատարագաց","severity":"info","text":"'Fruits and sacrifices' likely refers to offerings of firstfruits and Eucharistic gifts, which the homilist warns are being misused by the unworthy, leading to vain labor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զրաջան եւ սնավաստակ","severity":"caution","text":"The phrase 'vain and fruitless' may be a textual corruption or a deliberate rhetorical intensification; the Armenian 'սնավաստակ' (snavastak) is rare and could be a scribal error for 'սնաւաստակ' (snavastak, 'vainly laboring').","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the ecclesiastical labors of fruits and sacrificial offerings' is ambiguous: it may refer to actual liturgical practices or metaphorically to the fruits of one's labor offered to the church.","The phrase 'զրաջան եւ սնավաստակ' (zraǰan ew snavastak) is textually uncertain; the reading 'vain and fruitless' is adopted, but 'սնավաստակ' could be a scribal error for 'սնաւաստակ' (snavastak, 'vainly laboring')."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":60,"ref":"p60","source":"եւ անէծս պատուհասից յԱստուծոյ ընդունին, որպէս եւ Մաղաքիա մարգարէն ասէ թէ՝ Անիծեալ լիցի մարդ որ կարող իցէ, եւ կայցէ ի հաւտի նորա որձ, եւ մատուցանիցէ Տեառն զանաւգուտն եւ զարատաւորն եւ զվտիտն պատարագ†բ։ Այլ եւ զքահանայս եւս որք եւ զխոտանս ի ժողովրդոցն ընդունիցին, պատուհասէ եւ ասէ. Դուք քահանայք էք՝ որ բամբասէք զանուն իմ, եւ մատուցանէք ի սեղան իմ հաց պղծութեան, զխոտանն եւ զյափշտակեալն եւ զանաւգուտն, այսինքն զնիհարն, եւ թէ ընկալայց զայն ի ձեռաց ձերոց. այլ առաքեցից ի վերայ ձեր անէծս, եւ նզովեցից զաւրհնութիւնս ձեր, եւ բարձից զձեզ հանդերձ նոքաւք. փոխանակ զի դուք ոչ եդիք ի սիրտս ձեր երկնչել յինէնգ։ Արդ եթէ որք ի հնումն զխոտանն մատուցին, այսպիսի պատուհասիւք պատժեցան, զի՞նչ գործեսցեն որք ի նորումս զխոտանն կալոյ եւ հնձանի Աստուծոյ նուիրեսցեն, եւ զվտիտն եւ զանաւգուտն ի հաւտիցն՝ կոչնոց աղքատացն մատուսցեն, որով եւ Կայեն կորեաւ խոտան եւ անընդունելի պատարագաւն. քանզի ոչ ուղիղ բաժանեցեր, ասէ, եւ այդ եւս առ քեզ դարձցի։ Արդ պարտ է մեզ երկնչել ի բանէս յայսմանէ. զի եթէ որք առանց աւրինացն մեղան՝ այնպէս պատժեցան, ո՛րչափ եւս առաւել մեք եթէ հանդերձ աւրինաւքն մեղիցուք.","english":"and let them receive the curse of punishment from God, as the prophet Malachi says: \"Cursed be the man who is able and yet keeps back the male of his flock, and offers to the Lord the useless, the defective, and the blemished as a sacrifice.\" And also the priests who accept the defective from the people, he chastises and says: \"You are the priests who revile my name, and place on my altar the bread of defilement, the defective, the plundered, and the useless—that is, the poor—and if you accept that from your hands, I will send a curse upon you, and I will anathematize your blessing, and I will remove you along with them; because you did not set in your hearts to fear me.\" Now if those who in ancient times offered the defective were punished with such chastisements, what will be done by those who in the present time take the defective and offer it to God for harvest, and give the blemished and the useless from the flocks to the poor as alms, by which Cain perished because of his defective and unacceptable sacrifice? For it is said: \"You did not divide rightly, and that too shall return upon you.\" Therefore it is necessary for us to fear these words; for if those who sinned without the law were punished thus, how much more we, if we sin with the law?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Մաղաքիա մարգարէն","severity":"info","text":"The homily cites Malachi 1:8, 1:13-14 (LXX), condemning defective offerings. The Armenian text closely follows the prophetic rebuke.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Կայեն","severity":"info","text":"Cain's defective sacrifice alludes to Genesis 4:3-5, where his offering of produce is rejected. The homily uses this as a typological warning.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"խոտան","severity":"info","text":"խոտան (xotan) means 'defective' or 'blemished', referring to animals or offerings unfit for sacrifice. The term recurs in Levitical purity laws.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"պատարագ","severity":"info","text":"պատարագ (patarag) is the Armenian term for the Eucharistic liturgy or sacrifice. Here it denotes the offering brought to the altar, echoing temple practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from a scriptural citation (Malachi) to a priestly rebuke, then to a typological example (Cain), and concludes with a moral exhortation contrasting sin with and without law.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This homily reflects early Armenian Christian concern with liturgical purity and almsgiving, themes prominent in patristic and conciliar canons.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զխոտանն եւ զյափշտակեալն' could be read as 'the defective and the plundered' or 'the defective and the seized'; the English draft takes 'plundered'.","The reference to 'Cain perished because of his defective and unacceptable sacrifice' is not explicit in Genesis but is a later interpretive tradition."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":61,"ref":"p61","source":"զի որ ի շնորհացն որ ի հնումն էին՝ ոչ էին վայելեալք, եւ այնպիսի ուղղութիւնք խնդրէին, ո՛րչափ եւս առաւել բազում հաւաստեաւ ուղղութիւն ի նորումս պահանջիցէ, թէ եւ սակաւ ինչ գթիցեմք. որք յաւրինաց խրատեցաք, եւ ի շնորհացն վայելեցաք, եւ զաւրինակսն տեսաք։ Եւ արդ եթէ զխոտանն Աստուծոյ նուիրիցեմք, մեզ ո՞ր ներեալ թողութեան կայցէ. զի ասէ թէ զառաջաւորս կալոյ քո եւ զհնձանի, եւ զընտիր ընտիրս խաշանց՝ Աստուծոյ քում մատուցանիջիր. եւ Պատուեա զՏէր ի քոց արդար վաստակոց, եւ հան նմա պտուղ ի քոց արդարութեան արմտեաց։ Այս է ընդունելի առաջի Աստուծոյ։ Այլ ի յափշտակութենէ, կամ ի գողութենէ, կամ ի զրպարտութենէ, կամ ի վաշխից ինչ տոկոսեաց, կամ ի բռնութենէ վաճառոց, կամ ի տառապելոց զրկանաց եթէ մատուցանիցէ ինչ պատարագ՝ եզն կամ ոչխար կամ քաւշ, պիղծ է ինձ որպէս թէ զայն՝ որ շուն ոք մորթիցէ, եւ կամ եթէ հարկանիցէ ոք զկառափն մարդոյ, եւ կամ հեղուցու ոք զարիւն խոզիե։ Եւ արդ ընդէ՞ր ոք ժտիցի զայսպիսի պատարագս զազրալիս մատուցանել՝ որ գեհենին առիթ է, եւ կամ զընդունելութիւն աղքատացն կոչնոց՝ կարողաւքն եւ անկարաւտիցն պատուաւքն կորուսանել.","english":"for those who were not worthy of the graces that were in the old [law], and who sought such rectifications, how much more should rectification be demanded with great certainty in the new [law], even if we show a little mercy. We who were instructed by the laws, and were made worthy of the graces, and have seen the examples. And now, if we offer the defective to God, what forgiveness will be granted to us? For it says: \"Keep the firstborn of your flock and the shearling, and the choice of the choice of the sheep, and offer them to your God. And honor the Lord with your righteous labors, and bring to him fruit from your righteous plantings.\" This is acceptable before God. But if from plunder, or from theft, or from slander, or from usury and interest, or from violent sales, or from the oppression of the oppressed, one offers a sacrifice—whether an ox, a sheep, or a lamb—it is impure to me, as if someone were to slaughter a dog, or strike a man's head, or spill the blood of a pig. And now, why would anyone dare to offer such abominable sacrifices, which are a cause of Gehenna, or to destroy the honor of the powerful and the needy by the acceptance of the poor's alms?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զառաջաւորս կալոյ քո եւ զհնձանի, եւ զընտիր ընտիրս խաշանց","severity":"info","text":"The exhortation to offer the firstborn and choice sheep echoes Deuteronomy 15:19-20 and Leviticus 27:26-27, which mandate offering the firstborn of the flock to God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պատուեա զՏէր ի քոց արդար վաստակոց","severity":"info","text":"The phrase 'honor the Lord with your righteous labors' alludes to Malachi 1:8, which condemns offering blemished animals and calls for honoring God with worthy sacrifices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"գեհենին","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the Armenian term for the Valley of Hinnom, used in Jewish and Christian tradition as a symbol of hell or divine punishment, reflecting the severe consequences of improper offerings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"պիղծ է ինձ որպէս թէ զայն՝ որ շուն ոք մորթիցէ","severity":"info","text":"The comparison of impure sacrifices to slaughtering a dog or spilling pig's blood draws on Levitical purity laws (Leviticus 11) and Armenian Christian teaching on ritual purity, emphasizing the gravity of offering ill-gotten goods.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այս է ընդունելի առաջի Աստուծոյ","severity":"info","text":"This phrase marks a structural pivot: the homily first defines acceptable offerings (righteous labor), then contrasts them with unacceptable ones derived from sin, reinforcing a moral dichotomy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"կարողաւքն եւ անկարաւտիցն պատուաւքն կորուսանել","severity":"caution","text":"The phrase 'destroy the honor of the powerful and the needy' is ambiguous: it may mean that accepting alms from the poor dishonors both the rich (who should give) and the poor (who are exploited), or it may be a textual corruption.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'destroy the honor of the powerful and the needy' is unclear; it may refer to the social disruption caused by improper alms, or the text may be corrupt."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":62,"ref":"p62","source":"զոր եւ Քրիստոս արգել ասելով, եթէ՝ Յորժամ առնիցես ճաշ կամ ընդունելութիւն աղքատաց, մի՛ կոչեր զեղբարս քո եւ մի՛ զդրացիս քո եւ մի՛ զսիրելիս քո եւ մի՛ զմեծատունս, զի մի՛ եւ նոքա զքեզ կոչեսցեն, եւ այն լիցի քեզ փոխորէն. այլ յորժամ առնիցես ընդունելութիւն յաղագս ոգւոյ քոյ փրկութեան, կոչեա զաղքատս եւ զխեղս եւ զկոյրս եւ զկաղս, եւ երանի է քեզ՝ զի ոչ ունին փոխորէն հատուցանել քեզ. եւ լիցի քեզ փոխորէն յարքայութեանն արդարոց։ Ո՜յր են խաւսքս եւ հրամանքս. ո՞չ ապաքէն Յիսուսի Որդւոյն Աստուծոյ։ Եւ արդ ընդէ՞ր արհամարհես զհրամանսն Քրիստոսի։ Եթէ կամիս զմեծամեծս քո պատուել՝ պատուեա. ունիս աւուրս երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգ տալ մարմնոյդ, եւ զմի աւր ի նոցանէ հոգւոյդ նուիրեա։ Արդ ահա զմի աւրն չարկանես տալ հոգեւորացն եւ հոգւոյդ կոչունս։ Եթէ բժիշկ վիրաւորեալ ոգւոյ քոյ զաղքատսն արարեր, եւ ժողովեցեր զնոսա բարեխաւս եւ աղաչողս առ Աստուած, եւ մեղաց քոց քաւարան զնոսա կոչեցեր ի տուն քո, ապա յայնմ աւուր ընդունելութեան աղքատաց եւ ոգւոյ քոյ, յորում աւուր քաւին մեղք, դադարեզո զխորհուրդս քոյ զմարմնաւորս, ընդ նմին եւ զսիրելիս քո զմարմնաւորս.","english":"which Christ also forbade, saying: \"When you prepare a meal or a reception for the poor, do not invite your brothers, nor your neighbors, nor your friends, nor the wealthy, lest they also invite you, and that be your recompense. But when you hold a reception for the sake of your soul's salvation, call the poor, the needy, the blind, and the lame; and blessed are you, for they have no recompense to give you in return; and your recompense shall be in the kingdom of the righteous.\" Whose words and commands are these? Are they not indeed those of Jesus, the Son of God? And why then do you despise the commands of Christ? If you wish to honor your magnates, honor them; you have three hundred and sixty-five days for your body, and dedicate one of them to your soul. Now behold, you refuse to give even that one day to the spiritual ones and to the calling of your soul. If you, as a physician of your wounded soul, have made the poor your advocates and intercessors before God, and have called them to your house as atonement for your sins, then on that day of reception for the poor and for your soul, on which day sins are atoned, cease your carnal thoughts, and likewise your carnal friends.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Յորժամ առնիցես ճաշ կամ ընդունելութիւն աղքատաց","severity":"info","text":"The saying attributed to Christ here is not a direct Gospel quotation but a free adaptation of Lk 14:12-14 and Mt 25:34-40, emphasizing hospitality to the poor over social obligation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"փոխորէն","severity":"info","text":"The term 'recompense' (փոխորէն) carries a double sense: worldly reciprocity (invitation for invitation) and eschatological reward in the kingdom, a key theme in Mandakuni's moral theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"երեք հարիւր վաթսուն եւ հինգ","severity":"info","text":"The number 365 for days of the year reflects the Armenian solar calendar, used here to contrast bodily indulgence with a single day of spiritual dedication.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ո՜յր են խաւսքս եւ հրամանքս","severity":"info","text":"This rhetorical question marks a shift from the embedded Christ-saying to direct exhortation, a common homiletic device in Mandakuni's style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"Mandakuni's homilies were widely copied in Armenian monastic circles; this passage's emphasis on alms and atonement reflects early medieval Armenian penitential practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զմարմնաւորս","severity":"caution","text":"The phrase 'carnal friends' (զսիրելիս քո զմարմնաւորս) is ambiguous: it may mean friends who are worldly or friends of the flesh (i.e., kin), but the context suggests the latter.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The embedded Christ-saying is not a verbatim Gospel quote; its source is uncertain. The phrase 'carnal friends' may refer to worldly associates or to relatives."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":63,"ref":"p63","source":"եւ մի՛ զոք ի կարողաց եւ կամ ի մարմնաւոր սիրելեաց քոց մուծանիցես ի տուն քո, զի մի՛ ի թողութենէ մեղաց քոց վրիպիցիս՝ նոցա սպասաւորելով, նոյն աչառելովն զնոսա, զնոքաւք շրջելովն, զնոսա ի վեր մատուցանելովն, եւ կերակուր եւ գինի ոչ վերանայ ի նոցանէ։ Եւ քո քաւարան մեղաց՝ աղքատացն ժողովք ի ներքուստ ի վեր նային, եւ սեղանք նոցա դատարկ՝ յոգոց հանիցեն. եւ ոմանք ի նոցանէն արտաքս իսկ մնան իբրեւ զարհամարհեալս, եւ միայն զձայնն լսեն զբազմականացն, եւ ի սիրտս իւրեանց զարհամարհանսն իւրեանց վարանին, ղաւղեալք եւ անկորեալք նստին։ Արդ մի՛ ինչ այսպիսի կոչունս յաւուր պատարագին ընդունելութեան արասցես, յորոց ծախիցն անվարձ լինիցիս։ Այլ եթէ կամիցիս մեղաց քոց թողութիւն խնդրել, կոչեա զորբս եւ զայրիս, զնեղեալս եւ զտառապեալս, զխեղս եւ զկոյրս եւ զկաղս, զկարաւտեալսն եւ զգերիսն, եւ զամենայն քաղցեալս եւ զանմխիթարսն. զնոսա մխիթարեա, զնոսա սփոփեա, զնոսա կերակրեա, նոցա միայն սպասաւորեա, զնոքաւք շրջեա, զնոսա զի թողութիւն մեղաց եւ փրկութիւն տան քո եղիցի։ Եւ արդ այսպէս յաւրինեա զընդունելութեան կոչունս զպատարագացն, եւ մի՛ զգոյաւորս եւ զմեծամեծս յընդունելութիւն թշուառացելոցն եւ աղքատացն մուծաներ. այլ նոքա եղիցին գահերէցք, եւ նոքին բարձրագլուխք. նոքա ի վերոյ, եւ նոքա ի ներքուստ.","english":"and do not bring any of the capable or of your fleshly beloved into your house, lest you fall away from the remission of your sins by serving them, by the same act of honoring them, by associating with them, by exalting them, and because food and wine are not lacking from them. And your penance for sins—the assembly of the poor within looks upward, and their tables are empty, causing sighs; and some of them even remain outside as if despised, and they hear only the noise of the multitudes, and in their hearts they are troubled by their own contempt, sitting confused and dejected. Now do not make such invitations on the day of the reception of the liturgy, from whose expenses you will be unrewarded. But if you wish to seek remission of your sins, call the orphans and the widows, the oppressed and the afflicted, the lame and the blind and the crippled, the needy and the captives, and all the hungry and the disconsolate. Comfort them, console them, feed them, serve them alone, associate with them, and let this be for the remission of sins and the salvation of your house. And thus arrange the invitations of the reception of the liturgies, and do not bring the wealthy and the great into the reception of the wretched and the poor; rather, let them be the elders, and let them be the high-headed; let them be above, and let them be within.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"զգոյաւորս","severity":"info","text":"The term 'goyaworkʿ' (wealthy) is contrasted with 'aghkataʿ' (poor) in this passage, reflecting a binary social division central to Mandakuni's homiletic rhetoric.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"յաւուր պատարագին ընդունելութեան","severity":"info","text":"The 'day of the reception of the liturgy' likely refers to a eucharistic gathering where alms and meals for the poor were customary, a practice rooted in early Christian charity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զորբս եւ զայրիս, զնեղեալս եւ զտառապեալս, զխեղս եւ զկոյրս եւ զկաղս","severity":"info","text":"This list of the needy echoes biblical injunctions to care for orphans, widows, and the disabled, e.g., Deuteronomy 14:29 and Luke 14:13, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ մի՛ ինչ այսպիսի կոչունս ... Այլ եթէ կամիցիս","severity":"info","text":"The passage uses a contrastive structure: 'now do not make such invitations... but if you wish,' typical of Mandakuni's exhortatory style to redirect behavior.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զգոյաւորս եւ զմեծամեծս","severity":"info","text":"The warning against inviting the wealthy to poor-feasts reflects a concern in Armenian church tradition about social hierarchy undermining charitable intent.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'յաւուր պատարագին ընդունելութեան' could refer to a specific liturgical day or a general practice; the reading taken is a eucharistic gathering with alms."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":64,"ref":"p64","source":"զնոսա միայն մոյծ աղաչանաւք, եւ զնոսա միայն յղարկէ՛ աղերսանաւք։ Եւ եթէ այսպէս ընդունիցիս, ոչ եթէ ետուր, այլ առեր. ոչ եթէ ծախեցեր, այլ մեծամեծ շահս ժողովեցեր, եւ թողութիւն ընկալար։ Վասն այսը ամենայնի ասէր Քրիստոս՝ եթէ յորժամ առնիցես ընդունելութիւն, մի՛ կոչեր զմեծամեծս, զի մի՛ զբաղմամբք նոցա աղքատքն արհամարհիցին. եւ դու վասն աչառանաց իբրեւ զաւրինազանց դատիցիս, ըստ այնմ որ ասէ՝ Եթէ որ զհանդերձս պայծառս ունիցի, ասիցէք եթէ դու նիստ աստ պատուով. եւ ցաղքատն ասիցէք եթէ երթ նիստ առ պատուանդանին. եւ զայս առնելով, ասէ, ոչ խղճիցէք յանձինս ձեր, եւ լինիցիք դատաւորք չարեացն խորհրդոց. զի ի մեծամեծացն աչառելով մեղս գործէք յանդիմանեալք յաւրինացն իբրեւ աւրինազանցք։ Եւ արդ մի՛ ինչ այսպիսի դատապարտութիւնք ի կոչունս աղքատացն ունիցիս, զաղքատսն եւ զմեծամեծսն ի միասին ժողովելով. զի մեծամեծքն մտեալ բարձ եւ պատիւ խնդրեն եւ գահերիցութիւնս եւ սնափառութիւնս եւ յարգանս եւ սուտակասպասութիւնս ի քէն պահանջեն. եւ աղքատքն նստին ի ներքս ղաւղեալք եւ խոնարհեալք լռութեամբ։ Ոչ է բարւոք կոչ ընդունելի. ոչ ոք որոմն ընդ ցորենոյն սերմանէ, եւ փուշ ընդ որթով տնկեն. եւ ոչ քեզ պարտ է սուտակասպասութիւն եւ սնափառութիւն ընդ խոնարհութիւն եւ ընդ ապաշխարութիւն մեղաց քոց խառնել. խափանիչք են միմեանց եւ ապականիչք.","english":"them only with tearful entreaty, and send them away only with supplication. And if you receive thus, you have not given, but taken; you have not sold, but gathered great profits, and received remission. For this reason Christ says: when you hold a reception, do not call the great ones, lest the poor be despised by their distractions. And you, for the sake of eye-service, be judged as a transgressor of the law, according to that which says: If one has splendid garments, say to him, 'You sit here with honor'; and to the poor man say, 'Go sit at the footstool.' And by doing this, he says, you will not have pity on your own selves, and you will become judges of evil counsels; for by pleasing the great ones you commit sins, openly convicted before the laws as transgressors. And now have no such condemnations in the calls of the poor, gathering the poor and the great together; for the great ones, having entered, seek high place and honor and preeminence and vainglory and respect and false service from you; and the poor sit below, bowed down and humbled in silence. It is not good to hold a reception; no one sows tares among the wheat, and plants a thorn among the vine; and it is not fitting for you to mix false service and vainglory with humility and with the expiation of your sins; they are mutually obstructive and destructive.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սուտակասպասութիւն","severity":"info","text":"The Armenian term sutakaspatut‘iwn (false service) denotes hypocritical deference, contrasting with genuine humility. It is a key concept in Mandakuni’s critique of social hierarchy in almsgiving.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Matthew 22:1-14 (parable of the wedding feast)","severity":"info","text":"The homily echoes Christ’s teaching on seating the poor with honor, alluding to the parable of the wedding feast (Matthew 22:1-14) where the humble are exalted. The reference to 'splendid garments' and 'footstool' reinforces this.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Armenian church practice of agape meals","severity":"info","text":"The passage reflects early Armenian Christian practice of communal meals (agape) for the poor, where social distinctions threatened the penitential purpose. Mandakuni warns against mixing rich patrons with the destitute.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"rhetorical contrast","severity":"info","text":"The homily uses antithetical parallelism: 'you have not given, but taken; you have not sold, but gathered great profits.' This rhetorical device underscores the inversion of true charity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զաւրինազանց","severity":"caution","text":"The term zawrinazanc‘ (transgressor of the law) may refer to both civil and divine law. The ambiguity is unresolved; the homily likely conflates Mosaic law with ecclesiastical canons on almsgiving.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the great ones' (mecamec‘k‘) is ambiguous: they may be wealthy lay patrons or clerical elites. The homily does not specify.","The phrase 'eye-service' (ač‘aṙanac‘) could denote hypocrisy or literal visual display; the Armenian allows both."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":65,"ref":"p65","source":"անհնար է քեզ միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միովդ յերկիր. եւ յայնմ աւուր միանգամայն մարմնաւորացն եւ հոգեւորացն հաճոյանալ։ Հոգեւորքն աղաչեն եւ մաղթեն զքեզ յերկինս տանել, եւ մարմնաւորքն սուտակասպասութեամբ եւ սնափառութեամբ եւ բազում ստաբանութեամբ եւ սուտ լարգանաւք յանդունդս քարշեն. հոգեւորքն ի լոյս հրաւիրեն, եւ մարմնաւորքն ի խաւարն առաքեն։ Ահա այսպիսի խափանիչք քեզ վնասակարք են յաւուր ընդունելութեան աղքատաց զմեծամեծսն կոչելով։ Այլ զաղքատս սփոփեա, զաղքատսն հանգուցանել, զաղքատսն աղաչել, հաց քաղցելոցն բրդել, զմերկսն զգեցուցանել, զանյարկսն ընդ հարկաւ մուծանել։ Եւ յայնժամ կարդասցես, եւ Աստուած լուիցէ քեզ. եւ մինչ չեւ խաւսեալ իցես, ասասցէ եթէ ահաւասիկ հասեալ եմ։ Այսպիսի շահաւոր են ընդունելութիւնք աղքատաց, եւ մերձ առ Աստուած աղաւթք նոցա, զոր եւ մարգարէն ասէ. Երանի որ խորհի զաղքատն եւ զտնանկն, յաւուր չարի փրկէ զնա Տէր. երանելի առնէ զնա ի վերայ երկրի, եւ ոչ մատնէ զնա ի ձեռս թշնամեաց իւրոց։ Արդ այս են երանութիւնք վասն կերակրելոյ կարաւտելոցն, զոր եւ Քրիստոս իւր համարի։ Իսկ ընդ անկարաւտիցն կոչնոց զի՞նչ շահիցիս, եւ կամ ո՞ր աւգուտ գործիցի, զի ընդունելութիւն քաղցելոցն է շահաւոր, եւ ոչ յարգելոցն. եւ Քրիստոս ոչ ասէ եթէ զյագեալսն կերակրեցէք, եւ ոչ ասաց եթէ զարբեալսն արբուցէք.","english":"It is impossible for you to look to heaven with one eye and to earth with the other, and on that same day to please both the fleshly and the spiritual at once. The spiritual entreat and implore you to bring you to heaven, while the fleshly, with false hope, vainglory, much falsehood, and lying promises, drag you into the abyss. The spiritual summon you to the light, and the fleshly dispatch you into darkness. Behold, such hinderers are harmful to you on the day of receiving the poor, by inviting the great ones. But comfort the poor, give rest to the poor, entreat the poor, break bread for the hungry, clothe the naked, and bring the shelterless under shelter. And then you shall read, and God shall hear you; and before you have spoken, He shall say, “Behold, I have arrived.” Such are the profitable receptions of the poor, and their prayers are near to God, as the prophet says: “Blessed is he who thinks of the poor and the destitute; on the evil day the Lord saves him; He blesses him upon the earth, and does not deliver him into the hands of his enemies.” Now these are the blessings for feeding the needy, which Christ also counts as His own. But from the invitations of the non-needy, what profit do you gain, or what benefit is wrought? For the reception of the hungry is profitable, not that of the honored; and Christ does not say, “Feed the clothed,” nor did He say, “Give drink to the drunken.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"միով ակամբ յերկինս հայել, եւ միովդ յերկիր","severity":"info","text":"The image of looking to heaven with one eye and to earth with the other is a vivid metaphor for the impossibility of serving both fleshly and spiritual concerns simultaneously.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սուտակասպասութեամբ","severity":"info","text":"The term 'sutakaspasut'eamb' (false hope) combines 'sut' (false) with 'akaspasut'iwn' (hope or expectation), emphasizing the deceptive nature of worldly promises.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Երանի որ խորհի զաղքատն եւ զտնանկն","severity":"info","text":"The passage quotes a prophetic blessing, likely from the Old Testament, though the exact source is not identified in the text. It echoes themes of care for the poor found in Psalms or Proverbs.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զմեծամեծսն կոչելով","severity":"info","text":"The homily reflects a social context where wealthy patrons were invited to feasts for the poor, but the preacher warns that such practices harm the poor by distracting from their needs.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ահա այսպիսի խափանիչք","severity":"info","text":"This sentence marks a structural shift from describing the spiritual conflict to giving practical advice for aiding the poor, using a series of imperatives.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զոր եւ Քրիստոս իւր համարի","severity":"info","text":"The homilist claims that Christ counts the blessings for feeding the needy as His own, reflecting a tradition of attributing charitable acts to Christ's own merit.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact scriptural source of the prophetic blessing is not specified; it may be a paraphrase or a lost citation.","The phrase 'զմեծամեծսն' (the great ones) could refer to wealthy patrons or to honored guests, but the context suggests the former."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":66,"ref":"p66","source":"այլ զծարաւեալսն տեսէք եւ արբուցէք, զմերկսն տեսէք եւ զգեցուցէք, եւ աւտարատեսութիւն արարէք։ Այսպիսիքն են վարձուց եւ երանութեան արժանի, եւ ոչ յագելոց եւ անկարաւտից զմայլութիւնք. զի որ զաղքատսն եւ զկարաւտեալսն կերակրէ, զաւտարսն եւ զհիւանդսն, ոչ զմարդ՝ այլ զՔրիստոս ընդունի, զՔրիստոս կերակրէ, զՔրիստոս զգեցուցանէ, զՔրիստոս սփոփէ, զՔրիստոս մխիթարէ, զՔրիստոս հանգուցանէ, եւ Քրիստոսի սպասաւորէ. զի անսուտ է բանն տէրունական։ Եթէ Քրիստոս է զոր ընդունիս, ոչ է քեզ պարտ եւ արժան ի Քրիստոսի ընդունելութիւնն զժողովս զեղխեցելոցն ժողովել, զնոսա ի ներքս մուծանել, եւ զՔրիստոս թողուլ արտաքոյ գաւթին։ Նոքա մեծարանաւք ի վերոյ, եւ Քրիստոս արհամարհանաւք ի խոնարհ. նոքապատուով ի բազմականի, եւ Քրիստոս արհամարհանաւք առ պատուանդանի. նոքա անդ ի վեր սփոփանաւք սպասաւորին, եւ Քրիստոս աստ ի վայր նստի գլխարկեալ։ Ոչ է պարտ այսպիսի արհամարհանաւք ընդունել զՔրիստոս, զի ի սրտմտութիւն եւ ի բարկութիւն զարթուցանես, եւ ոչ յողորմութիւն եւ ի թողութիւն մեղաց։ Զի եթէ ողորմութեան է ընդունելութիւնդ, զի՞ կոչես տեսողս բազումս, եւ հատուզումն ի մարդկանէ ընդունիս։ Ահա ուսուցանէ զքեզ Քրիստոս. Զգոյշ լեր, ասէ, ողորմութեան՝ մի՛ առնել առաջի մարդկան. զի որ յաչս մարդկան լինի, եւ հատուցումն ի մարդկանէ ընդունի. այլ եղիցի ողորմութիւնն քո ի ծածուկ.","english":"but look upon the needy and give them drink, look upon the naked and clothe them, and practice charity. Such are worthy of reward and blessedness, and not the admiration of the sated and the unneedy. For whoever feeds the poor and the needy, the stranger and the sick, receives not a man but Christ, feeds Christ, clothes Christ, comforts Christ, consoles Christ, gives rest to Christ, and serves Christ. For the Lord’s word is not false. If it is Christ whom you receive, it is not fitting and proper for you, in the reception of Christ, to gather the assemblies of the dissolute, to bring them inside, and to leave Christ outside the court. They are honored above, and Christ is despised below; they are esteemed in the pulpit, and Christ is despised at the footstool; they are comforted above with the service of the minister, and Christ sits here below, covered. It is not fitting to receive Christ with such contempt, for you will provoke him to wrath and anger, and not to mercy and forgiveness of sins. For if your reception is for mercy, why do you summon many spectators and receive recompense from men? Behold, Christ teaches you: “Be careful,” he says, “not to perform mercy before men. For what is done before the eyes of men receives recompense from men. But let your mercy be in secret.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"աւտարատեսութիւն","severity":"info","text":"The term 'awtaratesut'iwn' (աւտարատեսութիւն) is a compound meaning 'stranger-seeing' or 'hospitality to strangers', here rendered as 'charity'. It reflects a specific Christian virtue of caring for the foreigner or outsider.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զՔրիստոս ընդունի","severity":"info","text":"The phrase 'receives Christ' echoes Matthew 25:35-40, where Christ identifies with the needy, and the Lord's word 'is not false' likely refers to this passage. The homily applies the scriptural principle to almsgiving.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ժողովս զեղխեցելոցն","severity":"info","text":"The 'assemblies of the dissolute' (ժողովս զեղխեցելոցն) likely refers to gatherings of the wealthy or morally lax, contrasting with the proper reception of Christ through charity. This reflects contemporary concerns about ostentatious displays of piety.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ահա ուսուցանէ զքեզ Քրիստոս","severity":"info","text":"The passage shifts from direct exhortation to a scriptural citation introduced by 'Behold, Christ teaches you', framing the following instruction as a direct quotation from Christ, likely from a Gospel source (cf. Matthew 6:1-4 on secret almsgiving).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The emphasis on secret mercy (ողորմութիւն) aligns with early Armenian monastic and homiletic traditions that valued humility and private charity over public display, as seen in other works attributed to Mandakuni.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'dissolute' (զեղխեցելոցն) is ambiguous: it may refer to specific groups like the wealthy or heretics, but the text does not specify. The reading taken is that they are those who indulge in worldly pleasures, contrasting with the needy."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":67,"ref":"p67","source":"եւ Հայրն քո որ տեսանէ ի ծածուկ, հատուսցէ քեզ յայտնապէս։ Արդ մի՛ զրկիք յայդպիսի վարձուց, եւ մի՛ տեսողս ողորմութեան քում ժողովել. այլ զգուշութեամբ մատակարարեա ի ծածուկ, զի ի մաւտ է գողն, գողանայ զվարձս քո. դարանակալէ աւազակն, յափշտակէ զողորմութիւնս քո. մերձ կան նենգիչք նենգել, եւ հանել զբարին քո ի քէն. շրջանակաւ ամբարիշտքն շրջին, եւ ջանան զրաջան առնել զքեզ եւ սնավաստակ ի վաստակոցն։ Այլ յամենեցունց պատրաստեա երկիւղիւ, պատրաստեա իմաստութեամբ. եւ զգոյշ լեր լախտէն մարդահաճութեան եւ ի դիւէն սնափառութեան, զի մի՛ դարձուցանիցեն զբարիքն քո ի չար, եւ մի՛ զլոյսն քո ի խաւար. Զի եթէ լոյսդ որ ի քեզ ասի՝ խաւար իցէ, իսկ խաւարն ո՛րչափ եւս իցէ. զի եթէ ողորմութիւնդ քո չարիք եղեն, չարիքն ո՛րչափ եւս ինչ լինիցին։ Արդ վասն այսորիկ ծածկեա յամենեցունց զողորմութիւնս քո. եւ որպէս ոչ կամիս զպղծութիւն մեղաց քոց ցուցանել, եւ մի՛ զողորմութիւն ապաշխարութեանդ տալ գիտել. այլ ծածկեա զառաքինութիւն ապաշխարութեան իբրեւ զմեղացն զազրութիւն. եւ յամենայն ժամ ընդունելի լինին ապաշխարութիւնք քո, եւ գտանես մեղաց քոց թողութիւն։","english":"and your Father who sees in secret will reward you openly. So do not deprive yourselves of such rewards, and do not gather spectators for your almsgiving. Rather, administer with caution in secret, for the thief is near, who steals your reward; the brigand lies in ambush, who plunders your almsgiving; deceivers are close at hand to deceive and take your good from you; the wicked circle around and strive to make you idle and vain in your labors. But prepare yourself with fear toward all, prepare with wisdom, and beware of the snare of flattery and the demon of vainglory, lest they turn your good into evil and your light into darkness. For if the light that is in you becomes darkness, how much more will the darkness be? For if your almsgiving becomes evil, how much more will evil become? Therefore, conceal your almsgiving from all, and just as you do not wish to show the filth of your sins, do not let the almsgiving of your penance be known. Rather, conceal the virtue of your penance as you would the shame of your sins, and at all times your penances will be acceptable, and you will find forgiveness for your sins.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ծածուկ","severity":"info","text":"The Armenian word 'ծածուկ' (cacuk) means 'secret' or 'hidden,' and is used repeatedly to emphasize the theme of concealing almsgiving from public view, contrasting with the earlier call to public charity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"մարդահաճութիւն","severity":"info","text":"The term 'մարդահաճութիւն' (mardahačut‘iwn) is a compound meaning 'people-pleasing' or 'flattery,' derived from 'mard' (man) and 'hačel' (to please). It is a key vice in Armenian ascetic literature, often linked to vainglory.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Հայրն քո որ տեսանէ ի ծածուկ, հատուսցէ քեզ յայտնապէս","severity":"info","text":"This phrase echoes Matthew 6:4 ('your Father who sees in secret will reward you openly'), though the wording is adapted to the homily's context of hidden almsgiving.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"գողն, աւազակն, նենգիչք, ամբարիշտք","severity":"info","text":"The list of 'thief,' 'brigand,' 'deceivers,' and 'wicked' personifies spiritual dangers in a moral allegory, common in Armenian patristic homilies, warning against external and internal corruptions of virtue.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի եթէ ... իսկ ...","severity":"info","text":"The passage uses a conditional structure ('if ... then ...') to argue that if almsgiving becomes evil, the resulting darkness is proportionally greater, reinforcing the need for concealment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"caution","text":"The term 'ապաշխարութիւն' (apašxarut‘iwn) can mean 'penance' or 'repentance,' but here it is used synonymously with 'almsgiving' as an act of atonement, which may cause confusion if read strictly as ecclesiastical penance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The passage shifts between 'almsgiving' (ողորմութիւն) and 'penance' (ապաշխարութիւν) without clear distinction, possibly treating almsgiving as a form of penance. The exact relationship between these terms is left open."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":68,"ref":"p68","source":"Մի՛ առ հաճոյ սնափառութեան զկոչունս ընդունելութեան արասցես, եւ մի՛ ի ցոյցս մարդկան զտուրս ողորմութեան արասցես աղքատացն, եւ մի՛ զմեծամեծս եւ զգոյաւորս յընդունելութեան կարաւտելոց աղքատաց բաշխեսցուք եւ կոչեսցուք. եւ մի՛ զխոտանսն կալոյ կամ հնծանի Աստուծոյ նուիրեսցուք, եւ զամենայն տուրս պտղոց եկեղեցւոյ կամ քահանայից մի՛ չարակնեսցուք, որով Կայեն յանդիմանեցաւ. եւ զգէրն եւ զուղիղն ի հաւտից անձանց մերոց մի՛ թողուցումք, եւ զանաւգուտն եւ զվտիտն ընդունելութիւն աղքատացն արասցուք եւ կարաւտելոցն զենցուք. եւ մի՛ յագահութենէ եւ յափշտակութենէ եւ յանիրաւութենէ ընչից ժողովելոց յաստուածային ընծայսն մատուսցուք. զի պիղծ են ամենայն զրկողք եւ ինչք նոցա առաջի Աստուծոյ։ Բայց զայս ամենայն ըստ հաճոյիցն Աստուծոյ արասցուք, որով Աստուած հաճեսցի եւ ընկալցի, եւ թողութիւն մեղաց արասցէ։ Սրբութեամբ եւ անմեղութեամբ կացցուք, եւ փառաւք եւ պատուաւք զերկինս ժառանգեսցուք, եւ խոստացելոց բարեացն արժանաւորեսցուք հասանել ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում վայելէ փառք եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։","english":"Do not, for the sake of vainglory, make the calls of reception, and do not make the gifts of alms to the poor for the show of men, and do not distribute and summon the great and the worthy to the reception of the needy poor, and do not offer to God the remnants of the threshing-floor or the harvest, and do not cast an evil eye upon all the gifts of fruits of the church or of the priests, whereby Cain was reproved; and let us not abandon the wheat and the straight from our own persons, and let us make the useless and the worthless the reception of the poor and give them to the needy. And let us not offer to the divine gifts from possessions gathered by greed, plunder, and injustice, for all oppressors and their possessions are unclean before God. But let us do all this according to the pleasure of God, whereby God may be pleased and receive, and grant remission of sins. Let us abide in holiness and innocence, and with glory and honor let us inherit the heavens, and let us be deemed worthy to attain the promised goods in Christ Jesus our Lord, to whom glory and honor are due now and always and unto eternity. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"կոչունս ընդունելութեան","severity":"info","text":"The phrase 'calls of reception' likely refers to invitations to a formal gathering for almsgiving, a practice criticized as vainglorious.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Կայեն","severity":"info","text":"Cain is mentioned as a figure reproved for an 'evil eye,' alluding to Genesis 4 and later exegetical traditions linking envy with Cain's offering.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զգէրն եւ զուղիղն","severity":"info","text":"'The wheat and the straight' contrasts pure, choice goods with worthless ones, reflecting a moral economy where one should give the best, not leftovers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Մի՛ ... եւ մի՛ ...","severity":"info","text":"A series of negative imperatives ('Do not...') builds a rhetorical pattern condemning corrupt almsgiving, followed by a positive exhortation ('But let us...').","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"This homily reflects early Armenian ascetic and liturgical concerns, emphasizing secret charity and purity of intention, themes later influential in Armenian monastic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the great and the worthy' (զմեծամեծս եւ զգոյաւորս) is ambiguous: it may refer to wealthy patrons or ecclesiastical dignitaries, but the text criticizes their preferential treatment in almsgiving."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":69,"ref":"p69","source":"ՎԱՍՆ ՓՈԽՈՑ ԵՒ ՎԱՇԽԻՑ\n\nՅոյժ չար են ախտք ընչասիրութեան, եւ անհնարին չար են քան զամենայն փոխոցն տոկոսիք, որ հանապազ հայհոյեալ բամբասի ի հին եւ ի նոր կտակարանս. եւ պատուհասեալք պատժին չարապէս խնդրողք վաշխիցն եւ փոխոցն՝ որ ընդդէմ պատուիրանացն Աստուծոյ զարծաթս իւրեանց ի վաշխու տան, եւ տոկոսեաւք անդէն պահանջեն, եւ անակնածելի ուտեն զմարմինս տնանկաց, եւ ըմպեն զարիւն նոցա անողորմ. եւ ոչ ունկնդիր լինին Եզեկիէլի հոգելից մարգարէին որ ընդ մեծամեծ չարեաւք դնէ զփոխոցն տոկոսիսն, եւ ընդ կռապաշտիցն համեմատէ պղծութեամբքն ասելով՝ եթէ ի կուռս տունն Իսրայէլի պղծեցաւ, եւ վաշխ ու տոկոսիս պահանջեաց։ Եւ Մովսէս ասէ՝ թէ Մի՛ տացես վաշխ ընկերի քում, զի անաւրէնութիւն է առաջի Աստուծոյէ†. զոր եւ արտաքս կացուցանէ յերկնային խորանացն որք վաշխ եւ տոկոսիս պահանջեն։ Իսկ որ զարծաթ իւր ի վաշխու ոչ տացէ, եւ կաշառ ի վերայ իրաւանց ոչ առնու, նա մի՛ սասանեսցի յաւիտեան։ Եւ միւս մարգարէն ասէ. որ ի վերայ լերանց զոհեալն ոչ եկեր, եւ զգրաւ պարտապանին դարձոյց, եւ վաշխ եւ տոկոսիս ոչ պահանջեաց, արդար է նա եւ կելով կեցցէ. իսկ որ զվաշխ եւ տոկոսիս պահանջեն, դիմադարձ են պատուիրանացն Աստուծոլ, եւ հակառակ Հոգւոյն հրամանացն. զի զարգելեալսն ի Հոգւոյն հրամանացն չարաչար ի կիր արկանեն անաւրէնութեամբք։","english":"CONCERNING USURY AND INTEREST\n\nVery evil are the passions of avarice, and more incurably evil than all are the interests of loans, which are perpetually reviled and denounced in the Old and New Testaments. And those who wickedly seek interest and loans are threatened and punished, for they give their silver at interest contrary to the commandments of God, and then demand it back with interest, and mercilessly devour the flesh of the destitute and drink their blood. And they do not heed the inspired prophet Ezekiel, who places the interest of loans among the greatest evils, and compares them to the abominations of idolaters, saying: \"The house of Israel was defiled in its idols, and demanded usury and interest.\" And Moses says: \"Do not give usury to your neighbor, for it is iniquity before God.\" He also excludes from the heavenly tabernacles those who demand usury and interest. But he who does not give his silver at interest, and does not take profit on property, shall never be shaken. And another prophet says: \"He who did not sacrifice on the mountains, and returned the pledge to the debtor, and did not demand usury and interest, is righteous and shall live and endure. But those who demand usury and interest are opposed to the commandments of God and contrary to the commands of the Spirit, for they wickedly put into practice with lawlessness what is forbidden by the commands of the Spirit.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վաշխ","severity":"info","text":"The Armenian term 'vashx' (վաշխ) denotes 'usury' or 'interest on loans,' a key concept in this homily's condemnation of avarice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"տոկոս","severity":"info","text":"The Armenian term 'tokos' (տոկոս) means 'interest' or 'profit from loans,' closely linked to 'vashx' in the homily's critique of financial exploitation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ezekiel","severity":"info","text":"The homily cites Ezekiel, referencing the defilement of the house of Israel through idolatry and usury, echoing biblical condemnation of usury.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Moses","severity":"info","text":"The homily invokes Moses' command not to give usury to a neighbor, framing it as iniquity before God, a reference to Old Testament law.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"usury in early Christian thought","severity":"info","text":"Early Christian and Armenian tradition condemned usury as sinful, aligning with biblical prohibitions; this homily reflects that moral stance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative flow","severity":"info","text":"The passage moves from a general condemnation of avarice to specific biblical citations, then contrasts the righteous who avoid usury with the wicked who practice it.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'another prophet' in the final citation is unclear; it may refer to a non-canonical or apocryphal source."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":70,"ref":"p70","source":"Եւ այնչափ անաւրէն են ախտ փոխոց տոկոսեաց, մինչեւ յամուլ արգանդէ խնդրէ որդի բռնութեամբ, եւ յապառաժ քարանց պտուղ որոնէ, եւ առանց սերման կամի արդիւնս ժողովել, եւ յարուաց ծնունդս պահանջել, եւ ի քարէ կաթն կթել, եւ ի վիմաց ասր ստանալ. զթիւ արծաթոյն զոր տուեալն է՝ լիով ընդունի, եւ առանց սերման ժտի արդիւնս ժողովել, եւ լնուլ զտուն իւր անաւրէն ստացուածովք։ Ապա նստի խորհի նախ բազմացուցանել զընչիցն առաւելութիւն, եւ ապա ընդ անաւրէնութեանցն առնել ողորմութիւնս տնանկաց եւ պատարագս հաշտութեան, զոր յանդիմանէ Եսայի ասելով՝ թէ Որ մատուցանէ ինձ զյափշտակեալն պատարագ, այնպէս զազրալի է՝ որպէս թէ շուն ոք մորթիցէ, եւ կամ թէ հարկանիցէ ոք զկառափն մարդոյ։ Զի լաւ է աղքատաց անտես լինել յողորմութենէ, քան թէ յափշտակութենէ ընդունել ինչ։ Լաւ է քահանայից ի սովոյ մեռանել, քան թէ յանարժանիցն կերակրել։ Ոյր ուրուք, ասէ, զայլոյ առեալ եւ այլուր բաշխիցէ, ոչ եթէ վարձս ընկալցի, այլ պատիժս եւ տանջանս սաստիկս. զի հուր այրիչ եւ սուր սատակիչ են ծնունդք փոխոց։ Եւ որ յընչիցն անիրաւութեանց զԱստուած պաշտել համարիցին, առաւել բարկացուցանէ. Պատուեա, ասէ, զՏէր ի քոց արդար վաստակոց, եւ հան նմա պտուղ ի քոց արդարութեան արմտեաց։ Մի՛ խորհիր զյափշտակութիւն ժողովել, եւ ապա առնել ողորմութիւնս վասն մեղաց թողութեան.","english":"And so utterly lawless is the passion of loan interest that it seeks a child by force from the womb, and demands fruit from aged rocks, and wishes to gather harvests without sowing, and to require offspring from the barren, and to milk milk from stone, and to obtain wool from rocks: it receives in full the number of the silver that was given, and without seed it presumes to gather harvests, and to fill its house with lawless acquisitions. Then it sits and first plans to increase the abundance of its possessions, and then, amidst its lawlessness, to perform alms for the destitute and sacrifices of propitiation, which Isaiah rebukes, saying: “He who offers me the plundered as a sacrifice—it is as abominable as if someone were to slaughter a dog, or as if someone were to strike the head of a man.” For it is better for the poor to be neglected from almsgiving than to receive anything from plunder. It is better for priests to die of hunger than to be fed by the unworthy. “Whoever,” he says, “takes from one and distributes to another will not receive reward, but rather punishment and severe torments.” For the offspring of loans are burning fire and destroying sword. And those who think to worship God from the iniquities of their possessions provoke him all the more. “Honor,” he says, “the Lord from your righteous labors, and offer him fruit from the plantings of your righteousness. Do not think to gather plunder and then to perform alms for the remission of sins.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եսայի","severity":"info","text":"The homily cites Isaiah rebuking offerings from plunder, likely alluding to Isa 61:8 or similar prophetic condemnations of unjust sacrifice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"տոկոս","severity":"info","text":"The term 'tokos' (interest) is central; in classical Armenian it denotes the yield of a loan, condemned here as unnatural and lawless.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th c.) was a patriarch of Armenia; his homilies often blend biblical exegesis with moral exhortation against usury, reflecting early Christian economic ethics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"passage","severity":"info","text":"The passage uses a series of hyperbolic metaphors (seeking fruit from rocks, milk from stone) to dramatize the unnaturalness of usury, then shifts to a prophetic rebuke and a moral conclusion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"usury metaphors","severity":"info","text":"The metaphors of extracting milk from stone and fruit from rocks echo classical and biblical tropes (e.g., Job 39:1-2) used to condemn greed and unnatural gain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Isaiah citation","severity":"caution","text":"The specific Isaiah verse is not directly identifiable; the citation may be paraphrastic or from a variant Armenian version, so the exact scriptural reference remains ambiguous.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Isaiah citation is not verbatim from the canonical text; the exact source is uncertain.","The phrase 'offspring of loans are burning fire and destroying sword' may be proverbial or a loose paraphrase of biblical language."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":71,"ref":"p71","source":"զի ոչ երբէք հրով հուր շիջանի, եւ ոչ վիրաւք վէրք բժշկին, եւ ոչ մեղաւք մեղք սրբին, եւ կամ անաւրէնութեամբ անաւրէնութիւնք քաւին. քանզի յոյժ չար են վաշխիցն անաւրէնութիւնք, եւ որպէս երկունք յղւոյ են ժամադրութիւնք նոցա։ Եւ եթէ աղքատ եւս իցէ փոխապարտն, ի ծուփս եւ ի հոգս մաշի հանապազ. անքուն եւ դառնաքուն ի գիշերի ննջիւն նորա. տխուր եւ տրտում եւ մտայոյզ ի տուրնջեան շրջի, եւ ոչ գիտէ յո երթայ։ Երբեմն սուղ ինչ զպախրէն կամի վաճառել, զի հատուսցէ զվաշխիցն տոկոսիս. եւ երբեմն զանաւրէն գողանալն ախորժէ՝ զոգիսն կորուսանել եւ դիմադարձ լինել Աստուծոյ վասն պահանջողի վաշխի փոխիցն. եւ երբեմն խորհի գաղտագնաց լինել ի տար աշխարհ։ Շրջի թափառական յաղագս պարտուցն բռնութեան, եւ ի բազում խորհրդոցն վարանիցի, եւ մտացն շփոթելոց զաղաւթսն առ Աստուած մոռանայ. եւ յորժամ ձայն ոտիցն հարկանի, նա ի ներքս սրտաբեկ լինի յերկիւղէն. եւ թէ արտաքոյ տեսանէ փոխառուն զփոխատուն, փախչի եւ թաքչի իբրեւ ի տարակուսանաց աղէտիցն, եւ սիրտն թափեալ զդողի հարկանի, եւ կայ գլխարկեալ եւ լեզուակապ. եւ ամենեւիմբ յերեսս նորա նայել ոչ իշխէ եւ ոչ համարձակի, զի տոկոսիքն վաշխիցն բազմացան ի վերայ նորա, եւ ոչ ինչ ունի հատուցանել եւ հաճել զփոխատուն։","english":"For never does fire quench fire, nor do wounds heal wounds, nor do sins cleanse sins, nor are lawless deeds atoned for by lawlessness. For the lawlessness of usury is exceedingly evil, and their terms are like the pangs of a pregnant woman. And if the debtor is also poor, he is constantly consumed by cares and anxieties; sleepless and with bitter sleep is his night; sad, sorrowful, and anxious, he wanders in the streets, and does not know where to go. Sometimes he wishes to sell something of his possessions cheaply, in order to pay the interest on the usury; and sometimes he desires the lawless act of theft, to lose his life and to turn away from God because of the one demanding the interest on the loan; and sometimes he contemplates fleeing secretly to a foreign land. He wanders about in confusion because of the oppression of the debt, and is perplexed by many thoughts, and his confused mind forgets his prayers to God. And when the sound of footsteps is heard, he is inwardly heartbroken from fear; and if from outside the debtor sees the creditor, he flees and hides as if from the calamities of distress, and his heart trembles and beats, and he stands with bowed head and speechless; and he is utterly unable and dares not look upon his face, because the interest on the usury has multiplied upon him, and he has nothing with which to pay and satisfy the creditor.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"վաշխ","severity":"info","text":"The term 'վաշխ' (usury) is central to the homily's moral argument, equating it with lawlessness and oppression.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"հրով հուր շիջանի","severity":"info","text":"The opening aphorism 'fire does not quench fire' echoes biblical proverbs (e.g., Proverbs 26:20) and patristic commonplaces on sin's irremediability.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"վաշխիցն անաւրէնութիւնք","severity":"info","text":"Usury was condemned by early Armenian church councils (e.g., Council of Dvin, 506 CE) as contrary to Christian ethics, reflecting broader patristic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"երբեմն ... եւ երբեմն ... եւ երբեմն","severity":"info","text":"The tripartite 'sometimes' structure (selling, theft, flight) dramatizes the debtor's escalating desperation, a rhetorical device common in homiletic narrative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զաղաւթսն առ Աստուած մոռանայ","severity":"info","text":"The debtor's forgetfulness of prayer parallels biblical warnings (e.g., Psalm 137:1) and patristic themes of sin-induced spiritual neglect.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"This homily on usury was influential in Armenian moral teaching, cited in later medieval canons and commentaries as a model of social critique.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian 'վաշխ' can mean both 'interest' and 'usury'; the homily treats it as inherently exploitative, but the precise economic context (e.g., legal rates) is not specified."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":72,"ref":"p72","source":"Եւ արդ տես, ով պահանջողդ վաշխից, եթէ քանի տարակուսանաւք եւ ընդ վշտաւք զեղբայրն արկանես, եւ քեզ քանի կողկողանաց եւ աղէտից ետ պատճառք դիմադարձդ Աստուծոյ եւ բազում մեղաց պարտապան, արկանելով ի վերայ փոխոցն վաշխ, եւ վաշխիցն վաշխ, չար ծննդոց չար թոռունս ծնուցանես. եւ այս են աւձք ծնունդք իժից։ Իժից ծնունդք զորովայն մաւրն ծակեն ելանեն, եւ փոխոցն ծնունդք զոգիս վաշխաժողովացն պատառեն եւ սպանանեն, եւ դառն տանջանացն եւ ահեղ հրոյն պատրաստեն. զի դառն արուեստ եւ անաւրէն մշակութիւն ստացաւ, որ առանց երկրի տնկեալ յանդգնի եւ առանց սերման հնձել. որոյ սերմն ժանտ է, եւ հունձք չարաչարք, եւ մշակք անաւրէնք, եւ սատանայ սատարիչ, վարիչ եւ յորդորիչ անաւրէն հնձողաց զչար փոխոցն տոկոսիս։ Որ վառէ իբրեւ հրով անաւրէն վաշխիցն ցանկութեան, եւ հանապազ սուր եւ հուր ժողովէ յշտեմարանս, եւ չարաթոյն սատակիչս քան զաւձս եւ զիժս եւ ծնունդս քարբից ժողովէ ի տունս փոխոցն եւ տոկոսացն։ Եւ ոչ լուաւ զողբումն մարգարէին՝ որ թեւս որպէս զաղաւնոյ ըղձանայր հեռանալ ի քաղաքաց, վասն զի ոչ պակասեաց ի հրապարակաց նոցա վաշխ եւ նենգութիւն. եւ ոչ զաղաչանս նորուն առ Աստուած, զի ի վաշխէ չարէ փրկեսցէ զանձինս նոցա. այլ զաչս խցեալս եւ զականջս կափուցեալս անդադար ժողովէ զվաշխիցն տոկոսիս։ Ռվ չար ախտի անաւրէն ստացող.","english":"And now see, O you who demand usury, with how many torments and with what grief you cast your brother, and how many groans and calamities you cause for yourself, turning back against God and becoming debtor of many sins, by placing interest upon the loan, and interest upon interest, you beget evil offspring of evil grandchildren. And these are the brood of serpents. The offspring of serpents pierce the belly of their mother and come forth, and the offspring of loans pierce and slay the souls of the usurers, and prepare them for bitter torments and terrible fire. For a bitter art and a lawless occupation you have acquired, which dares to plant without land and to reap without seed, whose seed is venomous, and whose harvests are evil, and whose laborers are lawless, and Satan is the helper, driver, and instigator of the lawless reapers of these evil usurious interests. He who burns as if with fire from the lawless desire for usury, and continually gathers sword and fire into his treasuries, and gathers more evil-destroying things than serpents and vipers and the offspring of asps into the houses of loans and interests. And he did not hear the lament of the prophet, who wished for wings like a dove to flee from the city, because usury and deceit did not diminish in their marketplaces. And he did not heed the entreaties of the prophet to God, that he might save their souls from evil usury, but with closed eyes and stopped ears he ceaselessly gathers the interests of usury. O evil passion of lawless gain!","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վաշխ","severity":"info","text":"The term 'վաշխ' (vašx) denotes usury or interest on loans, a central moral concern in this homily. It is consistently condemned as lawless and destructive.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զողբումն մարգարէին","severity":"info","text":"The reference to the prophet who wished for wings like a dove to flee the city alludes to Jeremiah 48:28 (LXX), where the prophet laments the prevalence of usury and deceit.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"usury in early Christian Armenia","severity":"info","text":"Usury was a persistent social and ethical issue in late antique Armenia, often condemned by church fathers as contrary to Christian charity. Mandakuni's vivid imagery reflects this broader patristic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"rhetorical address","severity":"info","text":"The passage opens with a direct apostrophe ('O you who demand usury'), a common homiletic device to engage the listener and intensify moral condemnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"serpent imagery","severity":"info","text":"The comparison of usury's offspring to serpents that pierce their mother's belly parallels similar imagery in Basil of Caesarea's homilies against usury, indicating shared rhetorical topoi.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Ռվ","severity":"caution","text":"The Armenian text begins with 'Ռվ' at the end of the passage, which may be a scribal abbreviation or corruption; its meaning is uncertain and may not belong to the original homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The final 'Ռվ' is unclear; possibly a marginal note or scribal error.","The precise biblical source for the prophet's lament is not explicitly named in the text."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":73,"ref":"p73","source":"յորմէ պարտ էր երկիւղիւ հեռանալ ի տոկոսեաց գթով, նա բազում զանկութեամբ ընդ շահից վաշխիցն ընտանենայ, որ զուշն ապշեցուցանէ չհայել ի պատուիրանս Աստուծոյ. զսիրտն յիմարեցուզանէ չյիշել զաւր ահեղ դատաստանին. զմիտսն քարացուցանէ ի գութ կողկողեալ եղբաւըն խոնարհել. խնու զլսելիս եւ զտեսանելիս. յամաւթոյ տեսողացն չամաչէ, այլ յանդգնեալ հոլանեալ ժողովէ եւ գանձէ հուր յաւիտենական՝ ոգւոյն թշուառացելոյ։ Եւ որպէս երկրագործքն յաղագս անձրեւաց աղաչեն եւ մաղթեն յԱստուծոյ վասն սերմանցն եւ լիութեանց աշխարհի, իսկ վաշխաժողովն կարաւտութիւն եւ տարակուսանս եւ սովս սաստիկս եւ հարկապահանջս աշխարհի ըղձանայ, զի ի գործ եւ ի շահ վաշխիցն ինչքն անկանիցին։ Ի ժամ փոխոցն տալոյ զուարթերես կեղծաւորի. եւ յորժամ ժամադրութիւն վաշխիցն հասանիցէ, տեսանելով զչքաւորութիւն եւ զտարակուսութիւն պարտապանին՝ ոչ ողորմի, եւ ոչ երդմանն հաւատայ մաղթողին, ոչ խոնարհի յաղաչանս վարանեցելոյն. այլ դժոխեալ անխոնարհելի եւ անհաշտ, եւ իւր ծառայ զփոխառուն համարի փոխատուն։ Քննէ եթէ զինչ ինչք նորա իցեն նմա արժանի. հետազաւտէ՝ թէ ուր տարեալ թագուցանէ. արտաքոյ զդուրս պահէ, ի մէջ բազմութեանն թշնամանէ, ի սիրելիսն ամաչեցուցանէ, ի հրապարակսն խեղդէ։ Չար պատահումն ի տուն, ի կեանս չար քան զմահ տեսանէ փոխապարտն.","english":"from which he was obliged to withdraw with fear from usury through compassion, he instead with much iniquity becomes intimate with the profits and interests, so that he astonishes the mind, not looking to the commandments of God; he makes the heart foolish, not remembering the power of the terrible judgment; he petrifies the thoughts from inclining with pity toward the groaning brother; he closes the ears and the eyes; he is not ashamed before the shame of the onlookers, but, emboldened and turned aside, he gathers and hoards fire eternal for the wretched soul. And just as farmers pray and beseech God for rains for the sake of the seeds and the abundance of the world, so the usurer desires want and perplexities and severe famines and tax demands of the world, so that the goods may fall into the work and profit of usury. At the time of giving the loan he is cheerful and hypocritical; and when the appointed time for the usury arrives, seeing the poverty and perplexity of the debtor, he does not have mercy, and does not believe the oath of the suppliant, does not bow to the entreaties of the one in distress; but, harsh, unbending, and irreconcilable, he considers the borrower his servant, the lender his master. He examines whether any of his goods are worthy of him; he searches out where he has taken and hidden them; outside he guards the doors, in the midst of the multitude he is hostile, he shames the loved ones, he strangles in the public squares. The evil happening in the house, in life he sees as worse than death for the debtor.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"յորմէ պարտ էր երկիւղիւ հեռանալ ի տոկոսեաց գթով","severity":"info","text":"The opening clause contrasts the debtor's obligation to withdraw from usury with his actual behavior, emphasizing moral failure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վաշխ","severity":"info","text":"The term 'վաշխ' (usury) is central to the homily's critique of exploitative lending, recurring throughout the passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"պատուիրանս Աստուծոյ","severity":"info","text":"The phrase 'commandments of God' likely alludes to Old Testament prohibitions against usury, such as Exodus 22:24 or Deuteronomy 23:19-20.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"վաշխաժողովն","severity":"info","text":"The usurer's desire for famine and tax demands reflects contemporary economic hardships in late antique Armenia, where usury exacerbated rural poverty.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ որպէս երկրագործքն ... իսկ վաշխաժողովն","severity":"info","text":"A parallel structure contrasts farmers' prayers for rain with the usurer's wish for scarcity, highlighting moral inversion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զուարթերես կեղծաւորի","severity":"caution","text":"The phrase 'cheerful and hypocritical' may be a textual variant; the Armenian 'զուարթերես' could also be read as 'with a cheerful face,' but the sense is clear.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'յորմէ պարտ էր' could be read as 'from which he was obliged' or 'from which he was in debt,' but the context supports the former.","The term 'տոկոսեաց' (usury) is ambiguous in scope, possibly including any interest, but the homily treats it as sinful."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":74,"ref":"p74","source":"ատէ զաւուրն ժամադրութիւնս, երկնչի յամաւթոյն, երեսքն խոնարհի տեսանել ի պահանջողն. աչքն պատրուակին իբրեւ շուն ըմբռնեալ ի տեղիս, ամաւթովն աղափարի։ Տեսէք զողորմելի տեսումն. տեսէք զչար մեքենայսն սատանայի. տեսէք զանաւրէն շահսն նզովից. զի մոլար ախտիւն անամաւթացեալք զընչաւէտն աղքատացուցանեն, զաղքատն մերկացուցանեն, զմերկն խեղդեն, եւ լարտասուաց արծաթ ժողովեն եւ բերկրին ընդ անաւրէն շահիցն լաճախութեանցն։ Ռ՛վ անաւրէն վաշխիցն չարեաց որ է որոգայթ մահու ստացողաց, եւ ոչ իմանան. խեղդ է անձանց, կապանք հոգւոյն, առիթ գեհենին, առաջնորդ խաւարի, եւ պատրաստող ամենայն տանջանաց եւ յաւիտենական ամաւթոյն։ Վասն որոյ բազում զգուշութեամբ փախիցուք յընչից տենչանաց. փախիցուք ի չար ախտէն յայնմանէ. փախիցուք ի չարաժանի գազանէն. փախիցուք ի սատանայական մեքենայէն։ Զի վաշխ չար աւձին է վարդապետութեան. վաշխ գիւտք են դիւական. վաշխ թշնամոյն են սերմանք. վաշխ առհաւատչեայ է տանջանացն. վաշխ խափանիչ է բարեպաշտութեան. վաշխ ճանապարհ է գեհենին. վաշխ զրկումն է արքայութեան. վաշխ ամբոխումն է մարմնոյ եւ սատակիչ հոգւոյ եւ մերժումն ամենալն արդարութեանց։ Արդ փախիցուք լաստուածամարտ յախտէդ յայդմանէ, ի վարդապետէ խաւարէ, ի մարդասպան մաւրէ։ Աղաչեմ՝ մի՛ ախտասցուք զհիւանդութիւնն զայն. եւ եթէ ի ներքս անկեալ իցեմք յախտն, արտաքս փախիցուք։","english":"He hates the day of reckoning, he fears the shame, his face lowers when seeing the creditor. His eye, like a dog caught in a place, trembles with shame. Behold the pitiful sight! Behold the evil machinations of Satan! Behold the lawless profits of the curse! For those shameless in their perverse passion impoverish the wealthy, strip the poor, strangle the naked, and gather silver from tears and rejoice in the lawless profits of their usury. The evil of lawless usury is a snare of death for its possessors, and they do not know. It is a strangulation of souls, a bond of the spirit, a cause of Gehenna, a leader of darkness, and a preparer of all torments and eternal shame. Therefore, flee with great caution from the desires of possessions. Flee from that evil passion. Flee from the evil-toothed beast. Flee from the satanic machination. For usury is the teaching of the evil serpent. Usury is a demonic invention. Usury is the seed of the enemy. Usury is a pledge of torments. Usury is a destroyer of piety. Usury is a road to Gehenna. Usury is a deprivation of the kingdom. Usury is a corruption of the body and a destroyer of the soul and a rejection of all righteousness. Now flee from that accursed passion, from the teacher of darkness, from the man-slaying serpent. I beseech you: let us not be afflicted with that sickness. And if we have fallen into that passion within, let us flee from it without.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"վաշխ","severity":"info","text":"The Armenian term 'վաշխ' (vašx) is rendered 'usury' in the English draft, but it more broadly denotes 'interest' or 'usurious profit' in a condemnatory sense, as seen in the homily's repeated denunciations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"The reference to 'Gehenna' (գեհեն) echoes New Testament usage (e.g., Matthew 5:22, 18:9) as a symbol of divine punishment, here applied to the moral consequences of usury.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of the Armenian Church known for moral homilies; this passage reflects early Christian economic ethics condemning usury as a sin against communal solidarity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Տեսէք ... տեսէք ... տեսէք","severity":"info","text":"The triple anaphora 'Behold ... Behold ... Behold' (Տեսէք ... տեսէք ... տեսէք) structures the passage as a rhetorical climax, intensifying the moral indictment of usury.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"վաշխ ... վարդապետութիւն ... գիւտք ... սերմանք","severity":"info","text":"The series of predicates defining usury (e.g., 'teaching of the evil serpent', 'demonic invention', 'seed of the enemy') parallels patristic lists of vices, such as those in John Chrysostom's homilies against usury.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'լաստուածամարտ' (lastuacamaṙt) in the Armenian is obscure; the English draft renders it as 'accursed', but the exact meaning is uncertain, possibly a compound meaning 'struggling against the curse' or a textual corruption."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":75,"ref":"p75","source":"Իսկ որ նոքաւքն վարին չարաչար, արժանի են սգոյ եւ ողբալի արտասուաց. զի զոր աւրինակ սուր առեալ՝ եւ զինքն խոցոտիցէ, այսպիսի է չարութիւն ախտին, եւ բազում գլուխ ստացեալ ունի. ագահ է՝ սոյն եւ կռապաշտ առնէ. անամաւթ է՝ սոյն եւ գազանամիտ առնէ. անագորոն է՝ սոյն եւ անողորմ առնէ. անիրաւ է՝ սոյն եւ յափշտակող առնէ. անձնասէր է՝ սոյն եւ քրիստոսատեաց առնէ հակառակ կամացն Աստուծոյ։ Եւ արդ զի՞նչ ասացից. չէ մարդն այն քրիստոնեայ՝ որ վաշխս ժողովէ անիրաւութեամբ. այլ բագին է այնպիսին սատանայի լի մարդազոհիւք, եւ գերեզման լի նեխեալ մեռելովք, եւ նմանեալ բորբոքեալ հրոյ գեհենոյն՝ որ զամենայն ինչ ծախէ, եւ երբէք ոչ յագենայ։ Զարհուրեսցուք, սիրելիք, եթէ ո՛ւր երթեալ տարաւ զմեզ ընչիցն ցանկութիւն. զարհուրեսցուք եւ բազում զգուշութեամբ զարմատն խլեսցուք, զի մի՛ զարգացեալ ծայրիցն՝ զմեզ ի վայր դարահոսեսցեն յանդունդս ի հուր գեհենին։ Եւ արդ զի՞նչ արասցուք, եւ կամ որո՞վ աւրինակաւ զչար արմատն խլեսցուք, զի իբրեւ ընդ աւձս եւ ընդ գազանս խաւսիմք, եւ ոչ ընդ քրիստոնեայս եւ ընդ քրիստոսասէրս՝ որ հնազանդին հրամանացն Աստուծոյ։ Պատերազմին բարբառեալ ասելով. եթէ ոչ դառնայ առ մեզ արծաթն վաշխաւ, ապա եւ ի տալոյ իսկ արգելումք զփոխն, եւ ոչ ողորմիմք եղբաւրն կողկողելոյ։ Այդ բարբառ անաւրէն եւ հակառակ կամացն Աստուծոյ.","english":"But those who conduct themselves wickedly with usury are worthy of mourning and lamentable tears. For it is as if one took a sword and wounded himself; such is the evil of this passion, and it has many heads. It is avaricious—this same passion makes one an idolater. It is shameless—this same passion makes one bestial in mind. It is pitiless—this same passion makes one merciless. It is unjust—this same passion makes one a plunderer. It is self-loving—this same passion makes one a hater of Christ, contrary to the will of God. And now what shall I say? That man is not a Christian who gathers wealth by injustice; rather, such a one is an altar of Satan filled with human sacrifices, and a tomb filled with putrid corpses, and likened to the blazing fire of Gehenna which consumes everything and is never sated. Let us be horrified, beloved, at where the desire for possessions has led us. Let us be horrified and with great vigilance tear out the root, lest its developed branches sweep us down into the abyss of the fire of Gehenna. And now what shall we do, or by what example shall we tear out the evil root, since we speak as if among serpents and wild beasts, and not among Christians and lovers of Christ who are obedient to the commands of God? They declare war, saying: \"If silver does not return to us with usury, then even in giving we will withhold the loan, and we will not have mercy on a brother in distress.\" This declaration is lawless and contrary to the will of God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վաշխս","severity":"info","text":"The Armenian term 'վաշխս' (vašxš) denotes usury or interest on loans, a central theme in this homily's condemnation of exploitative lending.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"բագին է այնպիսին սատանայի լի մարդազոհիւք","severity":"info","text":"The image of an 'altar of Satan filled with human sacrifices' echoes biblical condemnations of idolatry and sacrifice to false gods, e.g., Leviticus 18:21 and 1 Kings 18:40.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) in Armenian Christian tradition refers to the valley of Hinnom, symbolizing hell or a place of punishment, derived from Jewish apocalyptic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ զի՞նչ արասցուք","severity":"info","text":"The rhetorical question 'And now what shall we do?' marks a structural shift from condemnation to exhortation, a common homiletic device in Mandakuni's works.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զի իբրեւ ընդ աւձս եւ ընդ գազանս խաւսիմք","severity":"info","text":"The comparison of usurers to serpents and wild beasts parallels similar imagery in early Christian moral writings, e.g., John Chrysostom's homilies against usury.","cites":[],"named_sources":["John Chrysostom"],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զարհուրեսցուք","severity":"caution","text":"The verb 'զարհուրեսցուք' (let us be horrified) may be a scribal variant or imperative form; the text is clear but the emotional intensity is heightened for rhetorical effect.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զի մի՛ զարգացեալ ծայրիցն' could be read as 'lest its developed branches' or 'lest from the developed tips'; the translation opts for 'branches' as a metaphor for consequences."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":76,"ref":"p76","source":"այդ բարբառ ծնունդ է սատանայական կամաց՝ որ յԱստուծոյ հեռացուցանէ. այդ բարբառ չար թշնամոյն է սերմանք, զի զձեզ ի ճշմարտութենէն մոլորեցուսցէ. քանզի այդ իսկ են խորհուրդք չարին վարդապետութեան ընդդէմ պատուիրանացն Աստուծոյ։ Զի Քրիստոս ասաց. թէ տացէք փոխ այնմիկ՝ ուստի ակն ունիք անդրէն առնուլ զկշիռն, զայդ եւ մեղաւորքն առնեն. իսկ դուք, ասէ, Տուք փոխ այնոցիկ՝ ուստի ակն ոչ ունիք առնուլա, յորժամ զմիմեանց բեռն բառնայցեմք, եւ կատարեմք զաւրէնսն Քրիստոսի՝ որ ասէն, թէ ձեր առաւելութիւնդ եղիցի չքաւորացն կարաւտութիւն, զի եղիցի հաւասարութիւն երկոցունց։ Եւ արդ ի միտ առ, զի ոչ եթէ չափով ինչ հրամայէ ողորմել քեզ աղքատին, այլ քում ընչաւէտութեանդ հաւասարել զչքաւորութիւն նորա. զի Աստուած եղբայր քո անուանեաց զաղքատն չքաւորն, եւ անդամ լանդամոց քոց. եւ քեզ չէ աւրէն զանդամս քո մերկ տեսանել եւ անտես առնել, եւ կամ զրկել ի բաժնէ ընչիցն. զի եղբայր քո կոչեցաւ։ Եւ արդ թէ եղբայր քո համարիս, մի՛ հեթանոսաբար անկուշներ ի պատուիրանաց Աստուծոյ. այլ կալ քրիստոնէաբար զհրամանսն Տեառն՝ որ ոչ զպակասութիւն աղքատին հրամայեաց լնուլ, այլ եւ առաւել եւս բազմաց։ Արդ զայս հրաման ունիս յԱստուծոյ, եւ դու զփոխն եւս կամ տաս չարաչար վաշխիւ, եւ կամ փակես անաւրէն եւ անաստուածաբար։ Այլ անամաւթիս եւս ասել՝ եթէ փոխ առնուս.","english":"This speech is a satanic birth of words, which removes one from God. This speech is the seed of the evil enemy, that it might lead you astray from the truth. For these are the very counsels of evil teaching against the commandments of God. For Christ said: Give a loan to him from whom you have expectation of receiving the measure; this also the sinners do. But you, He says, Give a loan to those from whom you have no expectation of receiving, when we take up one another's burden and fulfill the law of Christ, which says: Let your abundance be for the need of the poor, that there may be equality between the two. And now consider: it does not command you to give alms to the poor in some measure, but to make his poverty equal to your wealth. For God called the poor and needy your brother, and a member of your limbs. And it is not lawful for you to see your members naked and to disregard them, or to deprive them of their share of property. For he was called your brother. And now, if you consider him your brother, do not fall away from the commandments of God in a pagan manner, but keep the commands of the Lord in a Christian manner, which commanded not to fill the lack of the poor, but even to increase for many. Now you have this command from God, and you either give the loan with evil usury, or you close it off lawlessly and godlessly. But you are even shameless to say: I take a loan.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Տուք փոխ այնոցիկ՝ ուստի ակն ոչ ունիք առնուլա","severity":"info","text":"The homily paraphrases Christ’s teaching on lending without expectation of return, echoing Luke 6:35 or a similar agraphon; the phrase ‘give a loan to those from whom you have no expectation of receiving’ is not a direct biblical citation but a moral inversion of standard usury.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վաշխ","severity":"info","text":"The Armenian term ‘վաշխ’ (vašx) means ‘usury’ or ‘interest on a loan’. In this homily it is consistently condemned as a satanic practice, contrasting Christian charity with pagan or sinful economic behavior.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"հեթանոսաբար","severity":"info","text":"The adverb ‘հեթանոսաբար’ (hetʿanosabar, ‘in a pagan manner’) reflects the Armenian Christian polemic against non-Christian or heretical practices, especially usury, which was often associated with Jewish or pagan moneylending in late antique homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ","severity":"info","text":"The phrase ‘Եւ արդ’ (ew ard, ‘And now’) marks a rhetorical shift from scriptural paraphrase to direct exhortation, a common structural device in Armenian homilies to engage the audience and apply the preceding argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"այդ բարբառ","severity":"info","text":"The homily’s opening denunciation of ‘this speech’ as ‘satanic birth of words’ reflects a rhetorical strategy in Armenian patristic literature to polarize the audience against usury, a theme that influenced later Armenian moral and legal codes.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase ‘զկշիռն’ (zkšiṙn, ‘the measure’) is ambiguous: it may refer to the principal amount of a loan or to a metaphorical ‘measure’ of repayment, and the homily does not clarify whether it implies interest or simple return."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":77,"ref":"p77","source":"զայն քաջ սիրես, եթէ տամ մին եւ երկուս առնում, քան եթէ ոչ տամ։ Իսկ նա զժամուն վարանսն կամի փարատել, եւ առ նեղութեանն յակամայ առնու. բայց դու եթէ աստուածապաշտ ես հայեաց ի պատուիրանս Աստուծոյ, զի ձրի իսկ հրամայեցաւ տալ տարակուսելոյն, եւ թափել ի պահանջողաց բռնութենէն. զի եւ դու ի թշնամոյն զերծանիցիս, որ հանապազ յաշխատութեան պահէ զքեզ ժողովել եւ ապռել եւ գանձել զայլոյ ինչս, եւ վայելել եւ ոչ երբէք. զի ոչ ակն տեսանելով յագի, եւ ոչ արծաթասէրն ժողովելով եւ առնլով զայլոց։ Դժոխք են անձինք ագահաց, եւ ոչ երբէք շատանայ, եւ ոչ երբէք ասեն շատ։ Ընդէ՞ր տարածանիս. յաղագս է՞ր անաւրինիս, ով թշուառական. զի՞ ժողովես զանպտղութիւն արծաթոյն առիթ յաւիտենական գեհենին։ Դիր դու առաջի աչացդ զՔրիստոսի դատաստանն. զի՞նչ պատասխանի տայցես՝ յորժամ զքեւ շուրջ գայցեն զրկեալքն ի վաշխից ամբաստանելով զքէն առ դատաւորին. զի՞նչ առնիցես, ով թշուառականդ, ի՞ւ աղաչեսցես։ Անդ ոչ աղաւթք, ոչ ինչք, ոչ մեծութիւնք. անապատ ես ի սիրելեաց, հեռի յաւգնականաց. առանց խաւսնակի, առանց պատասխանւոյ. ամաչեցեալ, տրտում, տխուր, միայնացեալ, առանց համարձակութեան. զի ո՛ւր եւ ի շուրջ ածիցես զակն՝ յայտնապէս տեսցես չարեացն զպատկերս՝ զոր գործեալ իցես.","english":"You love that well: if I give one, you take two, rather than if I do not give. But he wishes to scatter the hours of the week, and under compulsion he takes unwillingly. Yet if you are a worshiper of God, look to the commandments of God, for it was commanded even to give a gift to the perplexed, and to cast off from the violence of the demanders. For you also shall be delivered from the enemy, who constantly keeps you in toil to gather and store and hoard the things of others, and to enjoy and never; for the eye is not sated by seeing, nor the lover of silver by gathering and taking the things of others. The souls of the greedy are hell, and they are never filled, and they never say \"enough.\" Why do I prolong? For what reason do I transgress, O wretched one? Why do you gather the barrenness of silver, the occasion of eternal Gehenna? Set before your eyes the judgment of Christ. What answer will you give when the wronged ones from the usuries surround you, accusing you before the judge? What will you do, O wretched one, how will you entreat? There no prayers, no possessions, no grandeurs; you are bereft of loved ones, far from helpers; without an advocate, without an answer; ashamed, sorrowful, sad, solitary, without boldness. For wherever you turn your eye, you will plainly see the images of the evils which you have done.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"The term 'gehen' (գեհեն) is the Armenian borrowing of Gehenna, the New Testament term for hell, derived from the Valley of Hinnom. It appears here as the consequence of greed.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զՔրիստոսի դատաստանն","severity":"info","text":"The phrase 'the judgment of Christ' likely alludes to Matthew 25:31–46, where Christ judges the righteous and the wicked. The homily invokes this to warn the greedy of eschatological punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"վաշխ","severity":"info","text":"The term 'vashx' (վաշխ) means 'usury' or 'interest.' In late antique Christian moral teaching, usury was condemned as exploitative. This reflects the homily's context of economic ethics in early Armenian Christianity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Դժոխք են անձինք ագահաց","severity":"info","text":"This passage shifts from direct address to a gnomic statement: 'The souls of the greedy are hell.' This rhetorical move intensifies the moral condemnation before returning to the apostrophe of the 'wretched one.'","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զի ոչ ակն տեսանելով յագի","severity":"info","text":"The image of the insatiable eye parallels Proverbs 27:20 ('Hell and the eye are insatiable'), a common topos in patristic literature. The homily adapts this to condemn greed.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի ձրի իսկ հրամայեցաւ տալ տարակուսելոյն","severity":"caution","text":"The phrase 'it was commanded even to give a gift to the perplexed' is ambiguous: it may refer to a specific biblical command (e.g., Deut 15:7–11) or a general moral principle. The exact source is unclear.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the perplexed' (տարակուսելոյն) is not specified; it may refer to the poor or those in doubt. The phrase 'give a gift' (ձրի ... տալ) could be a specific biblical injunction or a general exhortation."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":78,"ref":"p78","source":"աստի տեսանես զորբոցն արտասուսն, անտի զայրոյն հառաչանսն, այլուր զկռփեալն ի քէն զաղքատն, զծառայսն զոր չարչարեցեր, զդրացիսն զոր բարկացուցեր. ամենեքեան քեզ ի վերայ յարիցեն, եւ դժնդակ ի վերայ չարեաց քոց զհետ քո շրջիցին հանապազ. զի զոր աւրինակ շուք իւր անմեկնելի է ի մարդոյն, նոյնպէս եւ մեղքն անմեկնելի զհետ երթան զոգւոյն. յայտնապէս զկերպարանս բազմութեան մեղացն ցուցանէ ամենայն հրապարակին։ Վասն այնորիկ ոչ ոք կարէ ուրանալ անդ զչար գործոցն զպղծութիւնսն. այլ կապի լեզու չարախաւս, կարկի բերան անաւրէն. դողայ մարմին յանցաւոր, զի իւրաքանչիւր ուրուք մեղք վկայեն զգործելեացն, ոչ բարբառ ինչ արձակելով. այլ որպէս ի մէջ աւդեացն երեւի այծեացն սեւութիւնն, նոյնպէս եւ մեղաւորացն անձինք խաւարազգեցեալք եւ պատեալք ի մէջ լուսազարդեալ հրապարակացն երեւեսցին։ Եւ արդ ընդէ՞ր վասն ծփական կենցաղոյս եւ կորստական արծաթոյդ մատնիս աններելի տանջանաց եւ յաւիտենական ամաւթոյն. ընդէ՞ր ոչ ուրանաս ի չար ախտէն ընչասիրութեան. ընդէ՞ր ոչ հեռանաս ի գթոց վաշխի շահիցն՝ որ զքեզ առաւել քան զանաւրէն դատապարտէ ի հուր ահեղ հնոցացն։ Այլ ասիցես. եթէ ցրեցից զընչիցն առաւելութիւնն՝ արհամարհիմ, աղքատանամ եւ կարաւտիմ. ո՞չ լուար մարգարէին որ ասէ, եթէ Ոչ տեսի զարդարն արհամարհեալ, եւ ոչ զզաւակ նորա թէ մուրանայ հացա։","english":"From there you see the tears of the orphans, from there the groans of the widows, elsewhere the poor man beaten by you, the servants you tormented, the neighbors you enraged. All rise up against you, and harshly they ever circle behind you because of your evil deeds. For just as the splendor of his glory is inscrutable to man, so too the sins follow inscrutably after the guilty one. Manifestly it displays the forms of the multitude of sins before the whole public. Therefore no one can there deny the defilements of his evil works; rather the tongue of the slanderer is bound, the mouth of the lawless is shut, the body of the sinner trembles, for each one's sins bear witness to their doer, not by uttering any speech, but just as the blackness of goats appears among the sheep, so too the souls of sinners, clothed and veiled in darkness, will appear among the light-adorned public. And why, for the sake of your transient life and your corruptible silver, do you deliver yourself to unbearable torments and eternal shame? Why do you not renounce the evil passion of avarice? Why do you not withdraw from the mercies of usurious profits, which condemn you more than the lawless to the fire of the terrible furnace? But you will say: If I scatter the surplus of my possessions, I am despised, I become poor and needy. Did you not hear the prophet who says: I have not seen the righteous man despised, nor his offspring begging for bread.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ոչ տեսի զարդարն արհամարհեալ, եւ ոչ զզաւակ նորա թէ մուրանայ հացա","severity":"info","text":"The closing rhetorical question echoes a biblical proverb, likely from the Armenian version of Proverbs or Psalms, though the exact source is not identified in the allowed citations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վաշխի շահիցն","severity":"info","text":"The phrase 'mercies of usurious profits' is a fixed expression in Armenian homiletics for exploitative lending, combining 'vashx' (usury) with 'šah' (profit), and is a key term in Mandakuni's critique of avarice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"հրապարակացն","severity":"info","text":"The 'public square' (hraparak) in late antique Armenian cities was a site of legal and social judgment, where public shaming of sinners occurred, reflecting the homily's forensic imagery.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ ընդէ՞ր","severity":"info","text":"The rhetorical questions beginning with 'And why' (ew ard ěndēr) mark a structural shift from vivid description to direct exhortation, a common homiletic device in Mandakuni's corpus.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"այծեացն սեւութիւնն","severity":"info","text":"The simile of black goats among sheep is a moral topos in early Christian literature, paralleling the 'black sheep' metaphor in patristic sources such as Ephrem the Syrian, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զկռփեալն ի քէն զաղքատն","severity":"caution","text":"The phrase 'the poor man beaten by you' is textually uncertain: the verb 'kṙpʿeal' may be a scribal error or variant for 'kṙkʿeal' (struck), and the syntax is ambiguous, possibly meaning 'the poor man beaten in vengeance'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'z-kṙpʿealn i kʿēn z-ałkʿatn' is ambiguous: it could mean 'the poor man beaten by you' or 'the poor man beaten in your presence', and the verb form is uncertain.","The closing scriptural reference is not explicitly identified; it may be a loose paraphrase of a biblical verse, but the source is not given in the text."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":79,"ref":"p79","source":"Այլ թէ եւ յաղքատանալն հասեր, քեզ լաւ է կողկողել եւ թափառել, շրջել եւ մուրանալ յողորմածաց, քան եթէ ի դառնութենէ անաւրէն վաշխիցն կերակրել։ Այլ ունիս ձեռս, ունիս ոտս, ունիս արուեստս. գործեա, վարձեա, սպասաւորեա, եւ ուտես։ Յոլով հնարք են մարմնոյդ դարմանոյդ, եթէ կամիս վաստակել։ Զի եթէ մրջիմն չնչին ինչ զեռուն է՝ զինքն կարէ կերակրել, եւ մեղուքն զնշխարս իւրեանց կերակուր թագաւորաց ընձեռեն, որք ոչ ձեռս եւ ոչ գործիս արուեստից ունին ստացեալ. իսկ քեզ ետ Աստուած ձեռս եւ գործիս եւ միտս ամենահնարս, անմեղութեամբ հաւասարեա զսնունդ կենցաղոյս։ Եւ արդ զո՞ր գիտես պատասխանատրութիւն յաղագս քոյոյ ուղղութեանդ, որում հրամայեցաւ գործել եւ տալ ում պիտոլ իզէ. դու եւ անձին քում ոչ ես բաւական։ Եւ մատնիս ահեղ աղէտիցն յաղագս փոխոյն վաշխիցն որ հանդերձ մարմնով եւ հոգւով զքեզ արկանեն ի հրացան ի հնոց տանջանաց, ուր է լալ անդադար եւ կրճտել զատամունս, յորմէ զմեզ փրկեսցէ շնորհք եւ ողորմութիւն Հոգւոյն Սրբոյ. որում փառք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։","english":"If even poverty has befallen you, it is better for you to groan and wander, to go about and beg from the merciful, than to feed yourself from the cruel and lawless usury. You have hands, you have feet, you have a craft: work, earn wages, serve, and eat. There are many means for the care of your body, if you are willing to labor. For even the ant, a tiny creeping thing, can feed itself, and the bees provide their own food for kings, though they have neither hands nor acquired crafts. But God gave you hands, and crafts, and a mind of all resources: with innocence make equal the sustenance of your life. And now what answer do you know concerning your own righteousness, you to whom it was commanded to work and to give to him who is in need? You are not even sufficient for yourself. And you deliver yourself to the terrible calamities for the sake of the exchange of usury, which cast you, body and soul, into the fiery furnace of torments, where there is weeping without ceasing and gnashing of teeth. From this may the grace and mercy of the Holy Spirit save us, to whom are glory and power unto the ages of ages. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"վաշխիցն","severity":"info","text":"The term 'vashxitsʿn' (usury) is central to the homily's moral argument, condemning exploitative lending as a sin that endangers both body and soul.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"հրացան ի հնոց տանջանաց","severity":"info","text":"The phrase 'fiery furnace of torments' echoes Daniel 3 and Matthew 13:42, common in Armenian homiletics for eternal punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"կրճտել զատամունս","severity":"info","text":"'Gnashing of teeth' (kṙčtel zatamuns) is a direct allusion to Matthew 24:51 and Revelation 19:20, depicting eschatological suffering.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"մեղուքն զնշխարս իւրեանց կերակուր թագաւորաց ընձեռեն","severity":"info","text":"The bee metaphor, common in classical Armenian moral literature, illustrates natural industry and divine order, contrasting human idleness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ զո՞ր գիտես պատասխանատրութիւն","severity":"info","text":"The rhetorical question marks a structural shift from exhortation to direct accusation, intensifying the homily's moral pressure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"շնորհք եւ ողորմութիւն Հոգւոյն Սրբոյ","severity":"info","text":"The closing doxology to the Holy Spirit reflects the Armenian liturgical tradition, emphasizing pneumatological grace in moral teaching.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian 'vashxitsʿn' could refer broadly to any interest or specifically to usury; the homily condemns it as inherently sinful, but the exact economic context (e.g., Christian vs. Jewish lending) is not specified."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":80,"ref":"p80","source":"ՅԱՂԱԳՍ ՄԽԻԹԱՐՈՒԹԵԱՆ ԱՂՔԱՏԱՑ\n\nԶո՞ր ասացից, եւ կամ զո՞ր պատմեցից, եւ կամ զո՞ր թողեալ արհամարհեցից. եւ զոր ոչն կարծեմ կարեւոր այն զլեզու իմ շարժէ, եւ զհոյլս ի խորհուրդս իմ ժողովէ։ Եւ քանզի կարեւոր տեսանեմ զմիտս ճառիս, կամաւ եւ ես խաւսեցայց եւ պատմեցից զնեղելոցն զվհատութիւնս, զչքաւորացն զչարչարանս յիմարութիւն անաւրէնութեան, մինչեւ առ յոյժ անմտութեան յԱստուած եւս հայհոյութիւն առնել. եւ կոչեն զնա աչառող եւ ակնառու մեծատանց ընչասիրաց։ Ասեն. Աստուած զմեծատունս սիրէ, եւ նոցուն աչառի, եւ զվաստակս նոցա յաջողէ, եւ ոչ հայի ի զրկանս տառապելոցն, այլ արհամարհեալ անտես առնէ։ Այսպիսի անաւրէն բարբառովն ուրանան զճշմարտութիւնն եւ զարդարութիւնն Աստուծոյ, եւ զստուգագործութիւնն նորա կարծեցուցանեն անաւրէնութեան գործակից. եւ այսու առաքեն հայհոյութիւն ի բարձունս, եւ խաւսին զԱստուծոյ անիրաւութիւն. այսու ի ճշմարտութենէն Աստուծոյ ուրանան, եւ յանդունդս հերձուածողացն ընկղմին։ Զի զճշմարտութիւն արդարութեանն Աստուծոյ ոչ հրեայն կարէ ուրանալ եւ ոչ հեթանոսն. զոր հայհոյողն ամպարշտեալ ուրանայ, եւ զարթուցանէ զսաստիկ սրտմտութիւնն Աստուծոյ ի վերայ ոգւոցն կորուսելոց։ Եւ արդ է՞ը խաւսիս զԱստուծոյ անիրաւութիւն, ով չքաւորդ եւ աղքատացեալդ. մի թէ զքեզ զրկեա՞ց ինչ Աստուած յիւրոցն.","english":"On the Mercy of the Poor\n\nWhat shall I say, or what shall I recount, or what shall I leave and despise? And that which I deem not unimportant moves my tongue and gathers my thoughts into my counsel. And since I see the matter of my discourse to be important, willingly I also shall speak and recount the despairs of the oppressed, the torments of the poor—the foolishness of lawlessness—even to the point of utter folly, making blasphemy against God. And they call him the eye-charmer and the eye-giver of the great wealthy. They say: God loves the wealthy, and he charms their eyes, and he prospers their labors, and he does not look upon the oppressions of the afflicted, but makes them despised and neglected. With such lawless speech they deny the truth and the righteousness of God, and they make his true work seem an accomplice of lawlessness. And by this they send blasphemy to the heights, and they speak of the injustice of God; by this they deny the truth of God, and they sink into the abyss of the heretics. For neither the Jew nor the pagan can deny the truth of the righteousness of God. The blasphemer, perverted, denies it, and awakens the fierce wrath of God upon the lost souls. And now, do you speak of the injustice of God, O poor and impoverished one? Has God perhaps deprived you of something of his own?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զվհատութիւնս","severity":"info","text":"The term 'despairs' (զվհատութիւնս) captures the emotional state of the oppressed, contrasting with the wealthy's perceived favor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"աչառող","severity":"info","text":"'Eye-charmer' (աչառող) is a rare term implying magical or deceptive favor, used here to critique the wealthy's belief in divine partiality.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"հայհոյութիւն","severity":"info","text":"Blasphemy (հայհոյութիւն) against God for perceived injustice reflects a common theme in Armenian homilies, warning against attributing human suffering to divine malice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ է՞ը խաւսիս","severity":"info","text":"The rhetorical question 'And now, do you speak...' marks a shift from general critique to direct address, intensifying the homily's persuasive force.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"հերձուածողացն","severity":"info","text":"Reference to 'heretics' (հերձուածողացն) aligns with Mandakuni's anti-heretical stance, common in Armenian patristic literature to reinforce orthodoxy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զԱստուծոյ անիրաւութիւն","severity":"caution","text":"The phrase 'injustice of God' (զԱստուծոյ անիրաւութիւն) is paradoxical; the homily denies divine injustice, but the wording may reflect a rhetorical device rather than doctrinal ambiguity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The term 'աչառող' (eye-charmer) may be a hapax legomenon; its exact connotation (magical vs. metaphorical) is uncertain. The reading taken is metaphorical, implying deceptive favor.","The phrase 'զԱստուծոյ անիրաւութիւն' (injustice of God) could be interpreted as a direct accusation or a rhetorical question; the context suggests the latter, as the homily refutes it."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":81,"ref":"p81","source":"ո՞չ ապաքէն մեծատանց եւ աղքատաց միապէս բարժանեաց իբրեւ եղբարց՝ աչս ամենեցուն զնոյն, ձեռս եւ ոտս զնոյն. յարեգակնէ եւ յաւդոյ եւ յանձրեւաց առհասարակ վայելեմք. ամենեքան յերկրէ եւ յԱդամայ. ամենեցուն մի մկրտութիւն եւ մի շնորհք եւ մի մարմին եւ մի արիւն Քրիստոսի. ամենեցուն մի երկիր եւ մի երկինք եւ մի հիւթ ամենայն։ Ահա այս են աստուծոյքն զոր շնորհեաց հասարակաց՝ աղքատաց եւ հզաւրաց։ Արդ ի՞ւ զրկեաց զքեզ, եւ եղեւ աչառող մեծատանց։ Այլ գիտեմ եթէ ոչ ինչ ունիս ասել առ այս. բայց ասես, իսկ ուստի՞ է սմա մեծութիւն։ Ի միտ առ. ոչ եթէ զնա տարաւ Աստուած, եւ եցոյց ինչս բազումս եւ ետ նմա, եւ զքեզ զրկեաց. այլ ոմանց յագահութենէ եւ յափշտակութենէ է մեծութիւն, եւ ոմանց յանդոյլ վաստակոց, եւ ոմանց ի հայրենի ժառանգութենէ։ Իսկ ընդ այն զի՞ ես տրտմեալ դու, որ յանընչութեանդ ես եւ յանհոգութեան, ի հանդարտութեան եւ ի խաղաղութեան, դիւրաւ եւ սակաւու վարես զկարեւոր պէտս մարմնոյդ։ Իսկ մեծատանցն դժուարաւ յաւրինին ճաշք եւ ընթրիք, եւ լի բազում հոգովք են վայելք նոցա. եւ մանաւանդ եթէ ի սպանութենէ եւ ի զրկանաց եւս իցեն կերակուրքն՝ խղճիւն հանապազ հաշին եւ մաշին, եւ վասն բազում աղբոյ որովայնին բազում մըրիկք երկիւղիւ պատեն զմիտս նոզա. եւ կարաձմեռն յամենայն կողմանց կայ ի վերայ նոցա, կասկած ի գողոց, եւ երկիւղ յաւազակաց.","english":"not also did the great ones and the poor equally partake as brothers—the eyes of all the same, the hands and feet the same. From the sun, from the air, and from the rains we all enjoy in common. All are from the earth and from Adam. All have one baptism, one grace, one body, and one blood of Christ. All have one earth, one heaven, and one matter of everything. Behold, these are the gifts of God which he granted in common to the poor and the powerful. Now why did he deprive you, and become an eye-plucker of the great ones? But I know that you have nothing to say to this. Yet you say, \"But whence then is his greatness?\" Take heed. It is not that God took him, showed him many things, and gave to him, and deprived you. Rather, for some, greatness comes from greed and plunder; for others, from hard labor; and for others, from ancestral inheritance. But why are you saddened, you who are in your poverty and carefreeness, in tranquility and peace, easily and with little you sustain the necessary needs of your body? But for the great ones, their lunches and dinners are prepared with difficulty, and their enjoyments are full of many cares. And especially if the foods come from murder and from deprivations, their conscience constantly gnaws and consumes them. And because of the many filth of the belly, many diseases of fear cover their minds. And summer and winter, from all sides, there stands over them suspicion of thieves and fear of brigands.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"մեծատանց եւ աղքատաց","severity":"info","text":"The homilist argues for the fundamental equality of rich and poor, grounded in shared creation, common sacraments, and universal natural resources.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"մի մարմին եւ մի արիւն Քրիստոսի","severity":"info","text":"Echoes 1 Corinthians 10:16–17 on the one body and blood of Christ, a common Eucharistic reference in Armenian patristic homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"յարեգակնէ եւ յաւդոյ եւ յանձրեւաց","severity":"info","text":"Lists sun, air, and rains as common goods; this reflects late antique natural-law topoi used to critique social inequality.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ահա այս են աստուծոյքն","severity":"info","text":"A rhetorical summation (behold) marks the transition from theological argument to a direct address challenging the imagined wealthy interlocutor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զրկեաց զքեզ, եւ եղեւ աչառող մեծատանց","severity":"info","text":"The accusation of being an 'eye-plucker' (taking from the poor) parallels biblical prophetic invective against the rich, e.g., Amos 2:6–7.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զսպանութենէ եւ ի զրկանաց","severity":"caution","text":"The claim that the rich eat food from murder and deprivation is hyperbolic; the homilist may be using rhetorical exaggeration rather than literal accusation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'աչառող մեծատանց' (eye-plucker of the great ones) is ambiguous: it could mean the rich are pluckers of others' eyes, or that God is accused of plucking the eyes of the rich to favor the poor. The homilist refutes the latter reading."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":82,"ref":"p82","source":"արհաւիրք ի զրպարտողաց, տագնապ ի հարկահանաց, մախանք ի նախանձողաց, չարախաւսութիւնք ի թշնամեաց, նենգութիւնք եւ վարանք յամենայն կողմանց. զի ամենեցուն ի նա բացեալ են զբերանս իբրեւ զվիշապաց, եւ կամին կլանել։ Ահա առաւել են մեծատանց հոգք եւ տրտմութիւնք քան զհանգիստ եւ զուրախութիւն։ Եւ ո՛ւր իսկ է մեծատանց ուրախութիւնն յորժամ հանապազ զերկնից անձրեւս խնդրեն, զդառնաշունչ ձմերունս հոգան, զդաշտաց դարմանս հոգան, զգազանաբեկ հաւտիցն հոգան, ի հինիցն դողան, ընդ խաշնամահն տրտմին, վասն գանձուցն սկեն, ի պակասելն հալին. ուր եւ ցեց իսկ տիրէ ի վերայ մեծատանց, եւ երկեղուկս արկանէ։ Զի՞նչ եւս ասացից վասն ահեղ աւուրն զարհաւիրս եւ զդառն ողբումն տանջանացն, որ եւ աստէն իսկ յահէ պատուիրանացն սարսափէ եւ սոսկայ հանապազ յորժամ ընթերցուածք մարգարէիցն եւ առաքելոցն յանդիմանեալ կշտամբիցեն զանողորմ եւ զագահ մեծատունս։ Արդ ո՞ւր է խնդութիւն մեծատանց, եւ կամ ո՞ւր մխիթարութիւն՝ որում չքաւորդ բաղձաս եւ ցանկաս, եւ ընդ հեշտական եւ ընդ խաղաղական կեանսդ քո տրտմիս, եւ եղկելի եւ թշուառական զքեզ համարիս, եւ զբազմապատիկ իմաստութիւնդ քո արհամարհես։ Զի ոչ երկիւղ ի գողոց է քեզ, եւ ոչ կասկած յաւազակաց. ոչ հոգաս վասն դաշտաց դալարոյ, եւ ոչ վասն լերանց արաւտոյ. ոչ երկնչիս ի հովուաց նենգութենէ, եւ ոչ ի գազանացն յափշտակութենէ.","english":"terrors from slanderers, distress from the oppressed, afflictions from the envious, evil words from enemies, deceits and ambushes from all sides; for all have opened their mouths against him like dragons, and wish to devour him. Behold, the cares and sorrows of the great are more than their peace and joy. And where indeed is the joy of the great, when they constantly pray for rains from the heavens, sigh for the wintry blasts, sigh for the pasturage of the fields, sigh for the beast-slaying of the flocks, tremble at the old ones, grieve with the sheep-slaughter, are anxious for their treasures, waste away at any loss? Even the moth rules over the great, and causes them anxiety. What more shall I say concerning the terrible day, the terrors and the grievous lamentation of the torments, which even here from the fear of the commandments terrifies and frightens them constantly, when the readings of the prophets and the apostles openly rebuke the pitiless and covetous great? Now where is the joy of the great, or where is the consolation for him whose poverty you desire and covet, and you grieve over your own easy and peaceful life, and consider yourself wretched and miserable, and despise your manifold wisdom? For you have no fear of thieves, nor suspicion of robbers; you do not sigh for the verdure of the fields, nor for the harvest of the mountains; you do not fear the deceit of shepherds, nor the plundering of wild beasts.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"մեծատանց","severity":"info","text":"The term 'մեծատանց' (great ones) refers to the wealthy and powerful, whose anxieties are contrasted with the peace of the poor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զվիշապաց","severity":"info","text":"The image of mouths opened like dragons may echo the dragon in Revelation 12:3 or the serpent in Genesis, but no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"մարգարէիցն եւ առաքելոցն","severity":"info","text":"The readings of the prophets and apostles refer to liturgical readings in the Armenian church, which often included rebukes of the wealthy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ ո՞ւր է խնդութիւն մեծատանց","severity":"info","text":"This rhetorical question marks a shift from describing the great's torments to directly addressing the listener, contrasting their lot with the poor's peace.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"երկեղուկս","severity":"info","text":"'Երկեղուկս' (anxiety) is a rare word in classical Armenian, emphasizing the psychological burden of the wealthy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the great ones' is not specified beyond wealth and power; the text may target a specific social class in late antique Armenia.","The phrase 'the terrible day' could refer to Judgment Day or a specific historical event, but the context suggests eschatological fear."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":83,"ref":"p83","source":"ոչ սարսես ի բռնաւորացն բռնութենէ, եւ ոչ ի գրաւահարկէ իշխանացն. ոչ նախանձոտքն նախանձին ընդ քեզ, եւ ոչ զրպարտողքն զրպարտեն. ոչ երկիւղ է քեզ յումեքէ, եւ ոչ խռովութիւն. ոչ ահ իշխանացն կարէ զարհուրեցուցանել զաղքատն, եւ ոչ սաստ տերանց. ոչ հանել ոք կարէ յաղքատէն, եւ ոչ խռովել եւ սաստել։ Մեծատունք խռովեալք եւ աղմկեալք, եւ աղքատն ծաղր առնէ զնոքաւք. իշխանք ամբարտաւանեալք զայրագնին ի վերայ ընչեղացն, եւ աղքատն յոչ ինչ համարի զնոսա. երկիր լի գողովք եւ աւազակաւք, եւ աղքատն աներկիւղ է ի նոցանէ. հրապարակք լի զրպարտողաւք եւ բռնաւորաւք, եւ աղքատն անհոգ է ի նոցանէ. դատաւորք գայլացեալք եւ գազանացեալք, եւ աղքատն անլլուկ է ի նոցանէ. զի վասն անընչեղութեանն ի բազում խաղաղութեան եւ յանհոգութեան են կեանք աղքատին, ազատ յամենայնէ եւ անկասկած յամենեցունց, աննախանձ եւ անքինահան, եւ անմեղ ի բազում ախտից։ Ոչ պէտս ունի բազում շինուածոց. ոչ պէտք են նմա փականք աղխից. ոչ տրտմութիւն է ի հիւանդութեան աղքատին, եւ ոչ խռովութիւն եւ աղմուկ ի մահուն. այլ ի բազում անհոգութեան են կեանք աղքատաց, եւ անզբաղ հանգիստ նոցա։ Այս ամենայն ազատութիւնք աստ։ Իսկ զանտի մեծութիւն եւ զփափկութիւն եւ զանանց բարութեանցն զվայելչութիւնսն զոր պատրաստեալ է անդ չքաւորութեանն համբերութեան՝ ո՞ր բերան բաւական է պատմել.","english":"you are not frightened by the violence of the violent, nor by the tax-collection of the princes. The envious do not envy you, and the slanderers do not slander. You have no fear from anyone, nor disturbance. No terror of the princes can frighten the poor man, nor the severity of lords. No one can take anything from the poor man, nor disturb and threaten him. The wealthy are troubled and agitated, and the poor man mocks them. The princes, arrogant and raging against the rich, and the poor man considers them as nothing. The land is full of thieves and brigands, and the poor man is fearless of them. The marketplaces are full of slanderers and violent men, and the poor man is carefree of them. The judges are wolfish and bestial, and the poor man is unafraid of them. For because of his poverty, the life of the poor man is in great peace and carefreeness, free from everything and unconstrained by all, unenvied and ungrudged, and innocent of many vices. He has no need of many buildings. He has no need of locks on doors. There is no sorrow in the poor man's illness, and no disturbance and uproar at his death. But the lives of the poor are in great carefreeness, and their rest is undisturbed. All these freedoms are here. But as for the greatness and delicacy and the enjoyment of those other goods which are prepared there for the endurance of poverty—what mouth is sufficient to tell?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"աղքատն","severity":"info","text":"The passage contrasts the troubled life of the wealthy with the peace of the poor, who are free from fear, envy, and slander. This is a rhetorical inversion of social hierarchy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գրաւահարկ","severity":"info","text":"The term 'graṙahark' (tax-collection) refers to a specific levy or tribute imposed by princes, reflecting Armenian fiscal terminology in the late antique period.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"դատաւորք գայլացեալք","severity":"info","text":"The description of judges as 'wolfish and bestial' echoes a common topos in early Christian and Armenian homiletic literature, critiquing corrupt judicial authorities.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այս ամենայն ազատութիւնք աստ","severity":"info","text":"This sentence marks a rhetorical pivot: the freedoms of poverty are enumerated, then contrasted with the 'other goods' prepared for the endurance of poverty, likely referring to spiritual rewards.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"This homily is attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), a key figure in Armenian patristics, though some scholars question the authorship of the entire corpus.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զանտի մեծութիւն եւ զփափկութիւն' could refer to worldly greatness or spiritual goods; the reading taken is that it contrasts earthly wealth with heavenly rewards."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":84,"ref":"p84","source":"զի քան զամենայն վայելչութիւնս թագաւորաց աշխարհիս ցանկալի է եւ փափագելի։ Եթէ միայն առանց տրտնջելոյ աղքատութեանն համբերիցէ, թեթեւ եւ անհոգաբար անցանէ ընդ կեանս աշխարհիս. զի խնդրէ զաւուրն միայն զկերակուրն՝ զոր բազում ցանկութեամբ զարհամարհն իբրեւ զքաղցրահամ ախորժելով ճաշակէ, եւ ննջէ անհոգաբար։ Իսկ մեծատանցն զմայլելոց եւ ոչ անոյշքն թուին ախորժելիք, այլ անպիտոյք եւ տաղտկալիք։ Մտանեն նոքա մեծագին գինեաւն, թմբրին եւ յիմարին. իսկ աղքատն դիւրագին ջրովն զնոյն պէտս ծարաւոյն վճարէ, եւ զգաստ եւ առողջ քան զարբեցողն գտանի։ Եւ արդ ընդ է՞ր եղկելի եւ թշուառական զքեզ համարիս. զի զկեանս անհոգս եւ հեշտականս, եւ կերակուրս անոյշս եւ ախորժելիս զաղքատին տեսանեմ քան զմեծատանցն. զի սուրբ են յամենայն նենգութենէ, եւ յագահաց խռովանաց վայելք նոցա։ Իսկ մեծատանցն փափկութիւնք նախ այն է՝ զի անսուրբ է եւ անպարկեշտ, եւ լի ամենայն պղծութեամբ շուայտութիւնք նոցա. եւ ապա զի ի յափշտակութենէ եւ ի զրկանաց ժողովեալ անաւրէնութեամբ եւ ագահութեամբ։ Այլ եւ ի բազմաց քրտանց յաւրինին սեղանք նոցա. բազում երկիւղիւ, եւ սակաւ վայելումն. ազգի ազգի հոգք, եւ սակաւ ինչ հանգիստ, եւ այն բազում ինչ կասկածանաւք. զի սակաւ է կարաւտութիւն քաղցելոյ աղքատին, եւ հեշտ հանգիստ քնոյ նորա։","english":"than all the delights of the kings of this world, it is desirable and longed for. If only one would endure poverty without complaint, one would pass through the life of this world lightly and without care. For he seeks only the day's meal, which he partakes of with great desire, savoring it as sweet and pleasing, and he sleeps without care. But for the great ones, the abundant and not insipid things seem not pleasing, but useless and loathsome. They enter into costly wine, become drunk and foolish. But the poor man, with cheap water, satisfies the same need of thirst, and finds himself sober and healthier than the drunkard. And so, why do you consider yourself wretched and miserable? For I see the life of the poor as carefree and pleasant, and their food as sweet and pleasing, more than that of the great ones. For they are pure from all deceit, and their enjoyments are free from grievous disturbances. But the luxuries of the great ones are, first of all, impure and unseemly, and their dissipations are full of all filth. And then, because they are gathered from plunder and oppression, with lawlessness and greed. Moreover, their tables are set from the sweat of many. With much fear, and little enjoyment. Cares of every kind, and little rest, and that with much suspicion. For the need of the hungry poor man is small, and his rest in sleep is easy.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զի քան զամենայն վայելչութիւնս թագաւորաց աշխարհիս ցանկալի է եւ փափագելի","severity":"info","text":"The homilist contrasts the carefree life of the poor with the troubled existence of the wealthy, arguing that poverty, endured without complaint, is more desirable than royal delights.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"աղքատ","severity":"info","text":"The term 'աղքատ' (ałk‘at) means 'poor man' and is used here as a moral exemplar, not merely an economic category, reflecting the ascetic ideal of freedom from worldly cares.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զի սուրբ են յամենայն նենգութենէ","severity":"info","text":"The phrase 'pure from all deceit' echoes biblical language of purity and simplicity, possibly alluding to Matthew 5:3 or similar beatitudes on the poor in spirit.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ի յափշտակութենէ եւ ի զրկանաց ժողովեալ անաւրէնութեամբ եւ ագահութեամբ","severity":"info","text":"The critique of wealth as gathered 'from plunder and oppression, with lawlessness and greed' reflects late antique Armenian social concerns about aristocratic exploitation and the church's advocacy for the poor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ ընդ է՞ր եղկելի եւ թշուառական զքեզ համարիս","severity":"info","text":"This rhetorical question marks a structural pivot, shifting from descriptive contrast to direct exhortation, a common homiletic device in Mandakuni's works.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զի սակաւ է կարաւտութիւն քաղցելոյ աղքատին, եւ հեշտ հանգիստ քնոյ նորա","severity":"info","text":"The concluding comparison of the poor man's small need and easy rest parallels Stoic and Cynic topoi on self-sufficiency, adapted here to Christian asceticism.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The passage does not specify whether 'poverty' (աղքատութիւն) refers to voluntary ascetic poverty or involuntary economic deprivation; the homilist seems to valorize the latter as a spiritual state."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":85,"ref":"p85","source":"Իսկ մեծատունն չեւ ելեալ ի մահիճսն, անդէն պատեն շուրջ զնովաւ խորհուրդք նորա իբրեւ զթշնամիս եւ զպատերազմողս, հոգք տանն եւ ծառայիցն, երկիւղ գողոց եւ զրպարտողաց, նենգութիւն դրացեացն եւ իշխանացն. եւ ամենայն ծուփք մեծութեան պատեալ պաշարեն զնա՝ թէ որով հնարիւք զինչս աճեցուցանել մարթասցուք։ Ահա դառն են մահիճք մեծատան ագահի, եւ ամենայն ուրեք տրտմութիւն ի վերայ տրտմութեանց յաւելուն. զի տեսանէ վնաս եւ սխալումն ի տանն եւ տրտմի. տեսանէ սխալումն յանդին եւ տրտմի. տեսանէ սխալումն ի խաշինս եւ տրտմի, եւ ամենայն ուրեք իբրեւ ալիք լալեաց առնուն հոգք եւ տրտմութիւնք։ Իսկ զանտի տանջանացն եւ զհրոյ գեհենոյն զի՞նչ ասացից եւ կամ զի՞նչ պատմեցից, զոր պատրաստեալ է մեծատանց ագահաց եւ անողորմից։ Եւ արդ, դու աղքատդ եւ չքաւորդ, ընդէ՞ր նեղիս եւ տրտմիս եւ տագնապիս ընդ նաւահանգիստն անընչութեանդ, եւ խնդրես այնպիսի մրրիկս եւ ալէկոծութիւնս մեծութեան. ո՞չ է մեծ քեզ զի անհոգ ես ի գիշերի, եւ անհոգ ի տուրնջեան. անհոգ ի տան, եւ անհոգ ի հրապարակս. աներկիւղ ի ճանապարհի, եւ աներկիւղ յաւթեվանի. անկասկած ի բռնաւորաց, եւ անակնածելի յամենայն զրպարտողաց. եւ մանաւանդ եթէ համբերութեամբ եւս ի փոքր ժամանակիս փորձանաց եւ աղքատութեանդ տանիցիս։","english":"But the rich man has not yet risen from his bed, when already his thoughts surround him like enemies and combatants—the cares of the household and servants, fear of thieves and slanderers, the treachery of neighbors and rulers. And all the waves of greatness have surrounded and besieged him, saying: By what means shall we increase our possessions? Behold, the bed of the greedy rich man is bitter, and in every place sorrow is added upon sorrows. For he sees loss and error in the house and is grieved; he sees error in the field and is grieved; he sees error in the livestock and is grieved; and in every place, like waves of tears, cares and sorrows seize him. But what shall I say or what shall I recount of those torments and of the fire of Gehenna, which is prepared for the greedy and merciless rich? And now, you poor and needy one, why do you distress, grieve, and struggle over the harbor of your poverty, and seek such storms and billows of greatness? Is it not great for you that you are carefree at night, and carefree at dawn; carefree at home, and carefree in the squares; fearless on the road, and fearless in the inn; unafraid of the powerful, and unenvied by all slanderers; and especially if you endure with patience even in these brief times of trials and your poverty?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"մեծատունն","severity":"info","text":"The term 'mecatun' (rich man) is a key social category in Mandakuni's moral rhetoric, contrasting with 'ağk'at' (poor) and 'čʿkʿavor' (needy) later in the passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"հրոյ գեհենոյն","severity":"info","text":"The phrase 'fire of Gehenna' (հրոյ գեհենոյն) echoes New Testament imagery of hell as a place of punishment for the greedy and merciless, e.g., Matthew 5:22; 18:9; 25:41.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"մեծատանց ագահաց եւ անողորմից","severity":"info","text":"Mandakuni's condemnation of the 'greedy and merciless rich' reflects a common ascetic and social-critical theme in Armenian patristic homiletics, likely influenced by Syriac and Cappadocian traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Իսկ զանտի տանջանացն եւ զհրոյ գեհենոյն","severity":"info","text":"This rhetorical question marks a structural pivot from describing the rich man's earthly anxieties to warning of eschatological punishment, intensifying the homily's exhortatory tone.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ալիք լալեաց","severity":"info","text":"The image of 'waves of tears' (ալիք լալեաց) parallels a common biblical and patristic metaphor for overwhelming sorrow, e.g., Lamentations 3:48; also found in Ephrem the Syrian.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"նաւահանգիստն անընչութեանդ","severity":"caution","text":"The phrase 'harbor of your poverty' (նաւահանգիստն անընչութեանդ) is ambiguous: it may mean the poor man's state as a safe haven, or ironically refer to his lack of possessions as a 'harbor' of troubles. The reading here takes it as positive.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'harbor of your poverty' (նաւահանգիստն անընչութեանդ) could be read either as a safe refuge or as a metaphorical storm-harbor of want; the context of 'carefree' suggests the former.","The reference to 'waves of greatness' (ծուփք մեծութեան) may be a textual corruption or a rare metaphor; the translation 'waves of greatness' is retained but its exact sense is uncertain."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":86,"ref":"p86","source":"Զի մեծ է բաշխել զինչս իւր աղքատաց, այլ մեծագոյն եւս է զանձն աղքատացուցանել խոնարհութեամբ, եւ գոհանալ զԱստուծոյ։ Զայս եւ Տէրն գովէ. Երանի է, ասէ, աղքատաց հոգւով, զի նոցա է արքայութիւնն երկնիցա։ Զի եթէ չար ինչ էր աղքատութիւնն, եւ ոչ Քրիստոս յամենայնի զաղքատութիւնն ընտրէր. զի նմա մարթ էր ի թագաւորական քաղաքի երեւել, եւ ի դստերաց թագաւորաց յղանալ, եւ յապարանս թագաւորաց ծնանել։ Այլ նա յաղքատ ի կուսէ երեւեցաւ, եւ ի դձուձ քաղաքի ծնաւ, որ ոչ տուն եւ տեղի աւթեվանի գտանէր, այլ աւտարանոց քարաքուի, ուր ոչ մահիճք. եւ ոչ որորան գտանէր. այլ ի քարանձաւ մսուրս հանգուցանէր զՏէրն ամենայն արարածոց, եւ ի հիւսան խղի սնանէր, եւ գետնագնաց ճանապարհորդէր. եւ այնչափ իջաւ ի խոնարհութիւն՝ մինչեւ զոտս աշակերտացն լուանալ ծառայական կերպարանաւք։ Եւ այսու աւրինակաւ ամենեքան որ կամեցան յերկինս մեծանալ, զաղքատութիւն եւ զխոնարհութիւն ընտրեցին։ Իսկ դու ընդէ՞ր դողաս յաղքատութեանդ, որով յերկինս վայելես անհոգաբար, եւ զերկնից անբաւ բարութիւնսն ժառանգես փոխանակ ընդ սուղ ինչ աղքատութեանդ։ Քանզի կրկին նեղութիւնք եւ հեշտութիւնք մարդոյ, մինն աստ, եւ մինն ի հանդերձելումն. զի կամ զյաւիտենական զանանց բարութիւնսն ժառանգեսցես, կամ զաստի անցաւորն. կամ ի մշտնջենաւորսն է աղքատանալ եւ նեղել, եւ կամ ի սուղ ինչ ժամանակիս.","english":"For it is great to distribute one’s possessions to the poor, but even greater is to make oneself poor through humility and to be thankful to God. This the Lord also praises: “Blessed,” he says, “are the poor in spirit, for theirs is the kingdom of heaven.” For if poverty were something evil, Christ would not have chosen poverty in everything; for it was possible for him to appear in a royal city, to be born from the daughters of kings, and to be born in the palaces of kings. But he appeared in a poor village, and was born in a wretched city, where he could not find a house or a suitable place, but a stable of stone, where there were no beds, and he could find no cradle; but he laid the Lord of all creation to rest in a manger of stone, and he was nourished in a hut of reeds, and traveled on foot. And he descended so far into humility that he washed the feet of his disciples in a servile manner. And by this example, all who wished to be exalted in heaven chose poverty and humility. But why do you tremble at your poverty, through which you enjoy heaven without care, and inherit the infinite goodness of heaven in exchange for your meager poverty? For there are two kinds of afflictions and pleasures for man: one here, and one in the hereafter; for either you will inherit the eternal, unending goodness, or the temporal one; either you will be poor and afflicted in the eternal, or in this brief time.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Երանի է, ասէ, աղքատաց հոգւով, զի նոցա է արքայութիւնն երկնիցա","severity":"info","text":"This is a paraphrase of Matthew 5:3, 'Blessed are the poor in spirit, for theirs is the kingdom of heaven.' The Armenian text closely follows the biblical verse.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ի քարանձաւ մսուրս","severity":"info","text":"The description of Christ being laid in a 'stone manger' (ի քարանձաւ մսուրս) reflects a tradition that the manger in Bethlehem was made of stone, a detail found in early Christian writings and later Armenian sources.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զոտս աշակերտացն լուանալ ծառայական կերպարանաւք","severity":"info","text":"The washing of the disciples' feet is a known episode from the Gospel of John (13:5), but here it is presented as an act of humility, paralleling similar exhortations in early monastic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի եթէ չար ինչ էր աղքատութիւնն","severity":"info","text":"This passage uses a conditional argument (if poverty were evil, Christ would not have chosen it) to reinforce the homily's theme of voluntary poverty, a common rhetorical device in Armenian patristic homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"աղքատութիւն","severity":"info","text":"The term 'աղքատութիւն' (poverty) is used here both literally (material lack) and spiritually (humility), reflecting a key concept in Armenian ascetic theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զերկնից անբաւ բարութիւնսն","severity":"info","text":"The contrast between eternal and temporal goods echoes themes in Armenian monastic literature, where poverty is seen as a means to inherit heavenly blessings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ի դձուձ քաղաքի' (in a wretched city) may refer to Bethlehem, but the Armenian text does not name it explicitly, leaving the location ambiguous."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":87,"ref":"p87","source":"կամ աստ է սգալ եւ լալ, եւ կամ անդ. կամ աստ համբերել նեղութեանց եւ տանել, կամ անդ։ Որպէս Եղիա մարգարէն աստ նեղեցաւ եւ աղքատացաւ, եւ յերկինս մեծաւ փառաւք փառաւորեցաւ. նոյնպէս եւ Յովհաննէս Մկրտիչն աստ աղքատացաւ, քաղցեաւ եւ ծարաւեցաւ, եւ յերկինս զանբաւ բարութիւնսն ժառանգեաց. սոյնպէս ամենայն մարգարէքն եւ առաքեալքն անցաւոր նեղութեամբք զանբաւ կենացն զվայելչութիւնսն ստացան։ Այլ եւ հարքն մեր առաջինք զաղքատութեան կեանս ընտրեցին. քանզի գիտէին եթէ յոյժ դժուարաւ է մեծութեամբ աշխարհիս զերկնից մեծութիւնսն ժառանգել, եւ ոչ անցաւոր փափկութեամբս զանանց փափկութիւնսն վայելել. քանզի ասէ՝ թէ դժուարաւ է առն փափկասիրի զերեսս Քրիստոսի տեսանել, եւ մեծատանն յարքայութիւնն Աստուծոյ մտանելբ. այլ նեղելոց եւ աշխատելոց է անտի հանգիստն, եւ կարաւտելոց է արքայութիւնն։ Որք աստ իբրեւ ի բանդի են յաղքատութեանն, նոցա ի բաց է դուռն արքայութեանն։ Զի ոչ Աստուած անիրաւ է՝ եթէ ի բանդէ տառապանաց հանէ զնեղեալսն եւ զտառապեալսն, եւ ի բանդ դժոխոց արկանէ. այլ ի սնոտի կենացս հանէ, եւ յանսպառ ուրախութիւնսն հանգուցանէ։ Եթէ միայն գոհութեամբ աղքատութեանն տանիցին, բազում մեծութիւնք համբարեալ կան յերկինս, եւ անբաւ ուրախութիւնք։","english":"Either here to mourn and weep, or there. Either here to endure afflictions and bear them, or there. As the prophet Elijah was afflicted and impoverished here, and in heaven was glorified with great glory; likewise John the Baptist was impoverished here, hungered and thirsted, and in heaven inherited the abundant goods. So too all the prophets and apostles, through transient afflictions, obtained the abundant enjoyments of the eternal life. Moreover, our first fathers chose the life of poverty, for they knew that it is very difficult to inherit the greatness of heaven through the greatness of this world, and not to enjoy the eternal softness through this transient softness. For it is said: It is difficult for a lover of luxury to see the face of Christ, and for a great one to enter the kingdom of God. But rest is for the afflicted and the toilers, and the kingdom is for the needy. Those who are here as if in prison of poverty, for them the door of the kingdom is open. For God is not unjust, that he would take the afflicted and the tormented out of the prison of torments and cast them into the prison of hell; rather, he takes them out of this vain life and settles them into the endless joys. If only they bear the poverty with gratitude, many greatnesses are prepared in heaven, and boundless joys.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homilist contrasts enduring affliction in this world with eternal reward in heaven, using Elijah and John the Baptist as exemplars.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"աղքատութիւն","severity":"info","text":"The term 'poverty' here carries a spiritual valence, denoting voluntary humility and asceticism, not mere material lack.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The phrase 'It is difficult for a lover of luxury to see the face of Christ' echoes Matthew 5:3 and the Beatitudes, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The reference to 'our first fathers' likely alludes to the desert fathers or early Armenian ascetics, who embraced poverty as a path to salvation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage uses a series of binary contrasts ('either here... or there') to reinforce the homiletic theme of choosing earthly suffering for heavenly reward.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This homily reflects the Armenian tradition's emphasis on ascetic poverty as a means of imitating Christ and the prophets, a theme common in patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'in prison of poverty' may be metaphorical or refer to actual imprisonment; the text does not specify.","The identity of 'our first fathers' is ambiguous; it could refer to biblical patriarchs or early Christian ascetics."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":88,"ref":"p88","source":"Եւ արդ ո՛ր է ուրախութեան պակասութիւն անընչիդ եւ աղքատիդ՝ որ հայհոյութիւն ի բարձունս առաքես, եւ խաւսիս զԱստուծոյ անիրաւութիւն։ Այլ ասիցես, թէ յընչիցն բազմութենէ ողորմութիւնս բազումս բաշխէ մեծատունն։ Այլ եւ ողորմութիւնք աղքատին առաւել զարմանալի է եւ ընդունելի քան զմեծատանն։ Զի յորժամ սիրով ոք զտառապեալն տեսանիցէ, եւ ի սակաւ ընչիցն իւրոց՝ տառապելոցն բաշխիցէ եւ ջամբիցէ, եւ զքաղցեալս կերակրիցէ, զանցուցանէ զտուրս իւր քան զբազում մեծատանց. քանզի ոչ եթէ ի չափս տրոցն նայի Աստուած, այլ ի կամս տալեացն. եւ ընդունի զսակաւն իբրեւ զմեծ։ Այլ եթէ ինչս ոչ ունիցիս՝ որով եւ զկարաւտեալսն մխիթարեսցես, տունս ունիս՝ յորում զաւտարսն հանգուցանես. ունիս ջուր, զոր ծարաւելոցն արբուցանես. ունիս գութ եւ ողորմութիւնս, որով լաս եւ հեծես ի վերայ վշտագնելոցն եւ ախտացելոցն ախտաժետաց. զի ողորմութիւն մեծ է քան զընչիցն բաշխումն։ Այլ նախանձիցես, եթէ պատարագս եւ պտուղս հանէ մեծատունն ի մեծութենէն։ Առաւել եւ յայսմ մարթ է աղքատին զանցուցանել զմեծատամբն։ Մատո զանձն քո պատարագ Աստուծոյ խոնարհութեամբ եւ անմեղութեամբ. Պատարագս Աստուծոյ այս է, հոգի խոնարհա։ Եւ այս մեծ է քան զողջակէզս խոյոց եւ զուարակաց. զի մարգարէն զսիրտ սուրբ եւ զհոգի խոնարհ անուանէ պատարագ ընդունելի եւ հաճոյ Աստուծոյ։","english":"And now, what lack of joy is there for you, the needy and the poor, that you send blasphemy to the heights and speak of the injustice of God? But you will say, \"From the multitude of possessions the wealthy man distributes many alms.\" Yet the alms of the poor man are more wondrous and acceptable than those of the wealthy man. For when someone with love beholds the afflicted, and from his own scant possessions distributes and gives to the afflicted, and feeds the hungry, he surpasses the gifts of many wealthy men. For God does not look to the measure of the gifts, but to the will of the givers, and accepts the small as the great. But if you have nothing with which to comfort the needy, you have a house in which to give rest to the stranger; you have water, which you can give to the thirsty to drink; you have compassion and mercy, with which you can weep and mourn over the sorrowful and those afflicted with suffering. For mercy is greater than the distribution of possessions. But you will envy if the wealthy man brings offerings and fruits from his wealth. Even more in this is it fitting for the poor man to surpass the wealthy man. Offer yourself as an offering to God with humility and innocence. This is an offering to God: a humble spirit. And this is greater than whole burnt offerings of rams and calves. For the prophet calls a holy heart and a humble spirit an offering acceptable and pleasing to God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"հայհոյութիւն","severity":"info","text":"The Armenian term 'հայհոյութիւն' (blasphemy) here refers to the poor accusing God of injustice, a rhetorical move the homilist counters.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The term 'ողորմութիւն' (alms/mercy) is central; the homilist distinguishes material alms from spiritual compassion, elevating the latter.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"մարգարէն","severity":"info","text":"The reference to 'the prophet' likely alludes to Old Testament prophetic calls for a humble heart as true offering, e.g., Micah 6:8 or Isaiah 1:16-17, though not a direct quote.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"պատարագ","severity":"info","text":"The homilist contrasts material offerings (rams, calves) with self-offering, reflecting Armenian Christian emphasis on inner piety over ritual sacrifice, common in patristic homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այլ ասիցես","severity":"info","text":"The phrase 'But you will say' introduces a rhetorical objection, a common homiletic device to anticipate and refute the audience's doubts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th c.) is traditionally credited with these homilies, though some scholars question authorship; the text reflects early Armenian theological concerns with poverty and charity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the prophet' is unspecified; it may refer to a specific biblical figure or a general prophetic tradition."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":89,"ref":"p89","source":"Երեք մանկունքն զանձինս եւ զհոգիս մատուցին պատարագ Աստուծոյ։ Եւ եթէ ընդ պտուղս կալոյ կամ հնծանի մեծատանն նախանձիցիս, որ մեծ է քան զամենայն բարեգործութիւնս, քան զպատարագս եւ զողորմութիւնս եւ քան զպահոց պնդութիւնս՝ պտուղս Աստուծոյ հանել յարմտեաց իւրեանց ի կալոյ եւ հնծանէ. որով հոտոտի Աստուած ի հոտ անուշից, եւ աւրհնէ Աստուած զտունս եւ զվաստակս նորա։ եւ տուն յորմէ պտուղք աւրհնութեան ոչ ելանեն յեկեղեցիս եւ ի քահանայս եւ ի սպասաւորս եկեղեցեաց, աստուածային աւրհնութիւնն ոչ մտանէ ի տուն յայն, եւ ոչ ի վաստակս նոցա, եւ հանապազ ի նուազութեան լինի տունն այն։ Վասն այսորիկ պատուիրեաց Աստուած Մովսէսի՝ եթէ Զառաջինս արմտեաց քոց ինձ տացես, զանդրանիկս հաւտից քոց, զարջառոյ եւ զոչխարի ինձ նուիրիցես. զի յամենայն յոր ինչ մխիցես զձեռն քո, աճեցուցից եւ բազմացուցից։ Նոյնպէս եւ Սողոմոն ասէ. Պատուեա զՏէր ի քոց արդար վաստակոց, եւ հան նմա պտուղ ի քոց արդարութեան արմտեաց. ասէ. Լցցին շտեմարանք քո ցորենոյ, եւ գինւոյ հնծանք քո առաւել բղխեսցենդ։ Արդ եթէ ինչք չկան քո, ով չքաւորդ, եւ [...] հան եւ դու պտուղ ի քոց անդամոց. քանզի յաչաց պտուղ է՝ կուրին առաջնորդել եւ հանել ի դիւր. յոտից պտուղ է՝ կաղին ցուպ մտանել, եւ զհարկ ոտիցն նորա հարկանել. ի ձեռաց պտուղ է անդամալուծին առաջնորդել, եւ գաւսացելոյն աւգնել.","english":"The three youths offered their bodies and souls as a sacrifice to God. And if you envy the fruit of the field or the harvest of the wealthy man, which is greater than all good works, than sacrifices and alms and than the strictness of fasts—to bring forth fruit from their own plants in field and harvest, by which God is pleased with a sweet fragrance, and God blesses his house and his labors. And a house from which fruits of blessing do not go forth to the churches and to the priests and to the servants of the churches—that divine blessing does not enter that house, nor into their labors, and that house is continually in want. For this reason God commanded Moses: \"You shall give me the first fruits of your plants, the firstborn of your flocks, the ram and the sheep you shall dedicate to me, so that in everything you set your hand to, I may increase and multiply.\" Likewise Solomon says: \"Honor the Lord from your righteous labors, and bring forth fruit from your righteous plants.\" He says: \"Let your granaries be filled with wheat, and your harvests of wine overflow for you.\" Now if you have no possessions, O poor one, and [...] bring forth fruit even from your own limbs. For from the eyes there is fruit: to lead the blind and bring him to the door; from the feet there is fruit: to give a staff to the lame and to support the burden of his feet; from the hands there is fruit: to lead the paralytic and to help the bedridden.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Զառաջինս արմտեաց քոց ինձ տացես","severity":"info","text":"The command to give first fruits echoes Exodus 23:19 and Deuteronomy 26:2, though the phrasing is adapted to Armenian agricultural context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պատուեա զՏէր ի քոց արդար վաստակոց","severity":"info","text":"The citation of Solomon likely refers to Proverbs 3:9, though the wording is paraphrastic; the following lines on granaries and wine are not direct biblical quotations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Երեք մանկունքն","severity":"info","text":"The 'three youths' likely refer to the three young men in the fiery furnace (Daniel 3), a common type of self-sacrifice in Armenian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"պտուղ","severity":"info","text":"The term 'fruit' (պտուղ) is used metaphorically for both agricultural produce and the virtuous acts of the poor, creating a double meaning central to the homily's argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ եթէ ինչք չկան քո","severity":"info","text":"The passage shifts from addressing the wealthy to the poor with 'Now if you have no possessions', marking a rhetorical turn that applies the fruit metaphor to bodily acts of charity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"եւ [...] հան եւ դու պտուղ","severity":"info","text":"The Armenian text has a lacuna marked by ellipsis; the English draft supplies 'bring forth' but the original may have had a different verb or phrase.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'three youths' is not explicitly stated; assumed to be from Daniel 3 based on context.","The lacuna in the Armenian text leaves the exact wording of the exhortation to the poor uncertain."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":90,"ref":"p90","source":"ի լեզուէ պտուղ է՝ զմոլորեալն ուսուցանել, զտրտմեալն սփոփել. ի լսելեաց պտուղ է՝ լսել վաղվաղակի եղբաւրն հրամանի, եւ խոնարհութեամբ կամաց նորա հնազանդել։ Արդ զայս ամենայն ողորմութիւն առանց ոսկւոյ ամենեցուն մարթ է բաշխել, եւ վարձս առաւել ընդունել քան յընչիցն ողորմութենէն։ Արդ զի՞նչ ունիս ասել, զի եւ պատարագք եւ պտուղք եւ ողորմութիւնք աղքատացն դիւրաւ եւ ընդունելի է քան զմեծատանցն։ Վասն որոյ բազում ժուժկալութեամբ համբերեցէք նեղութեանց, եւ գոհութեամբ ընկալարուք։ Ապա եթէ տրտմիջիք եւ հայհոյիցէք, ընդունելոց էք չար վարձուց հատուցումն. քանզի անսուտ է որ ասէն՝ եթէ են ոմանք որ աստ տանջին եւ անդ. զի աստ աղքատութեամբ նեղին, եւ վասն տրտնջելոյն յարդար դատաւորէն յանդիմանեալ կշտամբին, եւ հալին եւ մաշին ի հուր գեհենին. որպէս սոդոմայեցիքն որք աստ տանջեցան, եւ անդ տանջելոց են։ Որոց մի՛ լիցի մեզ անկանել յայն տեղի տանջանացն եւ դատապարտութեան։ Այլ զմեղս ապաշխարեսցուք, զաղքատութիւն սիրեսցուք, նեղութեան համբերեսցուք, զվշտաց գոհասցուք, յանընչութեան փառաւորեսցուք, բազում առաքինութեամբ զերկինս ժառանգեսցուք եւ յանբաւ բարութեանցն վայելչութիւնսն վայելեսցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք եւ պատիւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։","english":"The fruit of the tongue is to teach the erring, to console the sorrowful. The fruit of the ears is to hear promptly the command of the brother and to obey with humility his will. Now this entire mercy without gold is possible for everyone to bestow, and to receive greater reward than from mercy with possessions. Now what have you to say, that even liturgies and fruits and alms of the poor are easy and acceptable, more than those of the wealthy? For this reason, endure the afflictions with much patience, and receive them with gratitude. But if you are saddened and blaspheme, you will be liable to the payment of evil rewards. For it is not false that which is said: there are some who are tormented here and there. For here they are oppressed by poverty, and because of their murmuring they are rebuked and reproached by the righteous judge, and they are burned and consumed in the fire of Gehenna, like the Sodomites, who were tormented here and are to be tormented there. May it not be for us to fall into that place of torments and condemnation. But let us repent of our sins, let us love poverty, let us endure affliction, let us be grateful for the gifts, let us glory in indigence, let us inherit the heavens with much virtue, and let us enjoy the enjoyments of the infinite goods in Christ Jesus our Lord, to whom is glory and honor forever and ever. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ի լեզուէ պտուղ է","severity":"info","text":"The homilist extends the metaphor of 'fruit' (պտուղ) from agricultural yield to spiritual acts: speech and hearing yield moral fruit in teaching and obedience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ողորմութիւն","severity":"info","text":"The term 'mercy' (ողորմութիւն) here denotes almsgiving and charitable acts, distinguished as accessible 'without gold' (առանց ոսկւոյ) versus material wealth.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"սոդոմայեցիքն","severity":"info","text":"The Sodomites (սոդոմայեցիքն) are cited as exemplars of double punishment: tormented on earth and in Gehenna, echoing Genesis 19 and New Testament references to Sodom (e.g., Jude 1:7).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the Armenian term for hell, derived from the Valley of Hinnom; in early Christian homiletics it symbolizes eschatological punishment for sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ապա եթէ","severity":"info","text":"The passage shifts from exhortation to a conditional warning: 'But if' (Ապա եթէ) introduces the consequence of blasphemy, contrasting patient endurance with murmuring.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th c.) is traditionally credited with these homilies; his emphasis on poverty and repentance reflects early Armenian monastic and ascetic ideals.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ի լսելեաց պտուղ է' could be read as 'the fruit of hearing' or 'the fruit from the ears'; the translation opts for the latter.","The reference to 'the righteous judge' (յարդար դատաւորէն) may ambiguously denote God or a human authority; context suggests divine judgment."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":91,"ref":"p91","source":"ԹՈՒՂԹ ՎԱՍՆ ՔԱՀԱՆԱՅԻՑ ՏԵՍԶՈՒԹԵԱՆ Ի ՎԵՐԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԵԱՆ\n\nԵս լի անթիւ յանցանաւք եւ ունայն ի վարուց առաքինութենէ, թափուր ի բարեաց, եւ սոսկ յարդարութենէ, որ յամենայն ժամ յաւելում մեղս ի վերայ մեղաց, որ սպանանէ զիս չարաչար։ Եւ արդ ո՞վ ոք միգապատեալ բազում լանցանաւք եւ խաւարազգեաց վարիւք անաւրէնութեան զայլս լուսաւորել ժպրհիցի, եւ կամ հիւանդացեալն մեղաւք զայլս առողջացուցանել մարթասցէ։ Մեծ յանդգնութիւն է ծանրացելոցն ի մեղաց՝ ժտել զայլս թեթեւացուցանել, եւ անկելոցն ի մտաց՝ ախորժել այլոցն լինելով վարդապետ. եւ կամ զիա՞րդ մոլեալն անաւրէնութեամբ առաջնորդել այլոց բաւիցէ։ Այլ վասն զի սէրն աստուածային եւ յանհնարս հնարի, եւ ժտի յաղագս փրկութեան, եւ ջանայ ընդ նեղ եւ ընդ նուրբ ծերպս մտանել առ ի շահ եւ յաւգուտս լսողաց. հայել յաստուածային բանին զաւրութիւնն, երթ դարձո զեղբայրն քո զի քաւեսցին մեղք քո. զի որ ջանայ, ասէ, դարձուցանել զոգի մոլորեալ, զբազմութիւն մեղաց իւրոց փարատէ. եւ որ հանէ զպատուականն յանարգէն, բերան Աստուծոյ կոչեսցի։ Զի մեծ շահ եւ աւգուտ եւ կարեւոր՝ ջանալ եւ խնդրել զընկերացն փրկութիւն։ Եւ արդ աւասիկ հովիւք հաւտից եւ առաջնորդք եկեղեցւոյ ցանկի հաւտիդ, տեսանէք զսատանայ հանդիսացեալ, եւ զՔրիստոս թշնամանեալ, եւ զեկեղեցւոյ փարախդ արհամարհեալ, եւ զհետ գայլոց ընթացեալ.","english":"I am full of countless faults and empty of the virtues of conduct, destitute of good deeds, and stripped of righteousness, who at every hour heap sin upon sin, which cruelly slay me. And now who, clouded with many transgressions and living in the dark ways of lawlessness, would presume to enlighten others, or could the one sick with sins attempt to heal others? It is great audacity for those weighed down by sins to strive to lighten others, and for those fallen from the mind to desire to be teachers to others, or how shall one who is astray in lawlessness presume to lead others? But because divine love works impossibilities, and strives for the sake of salvation, and endeavors to enter through narrow and subtle crevices for the benefit and advantage of hearers—behold the power of the divine word: go, turn your brother, that your sins may be atoned; for he who strives, it says, to turn back a straying soul disperses the multitude of his own sins; and he who brings forth the honorable from the base shall be called the mouth of God. For great is the benefit and advantage and importance of striving and seeking the salvation of companions. And now, you shepherds of the flock and leaders of the church, you desire this flock; you see Satan manifest, and Christ made an enemy, and the fold of the church despised, and you have run after wolves.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զիա՞րդ մոլեալն անաւրէնութեամբ առաջնորդել այլոց բաւիցէ","severity":"info","text":"The rhetorical question underscores the speaker's humility and the paradox of a sinful teacher guiding others, a common topos in early Christian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"բերան Աստուծոյ","severity":"info","text":"The phrase 'mouth of God' (բերան Աստուծոյ) is a biblical epithet for a prophet or teacher, here applied to one who rescues the fallen, echoing Jeremiah 15:19 and patristic usage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"երթ դարձո զեղբայրն քո զի քաւեսցին մեղք քո","severity":"info","text":"This exhortation to turn a brother to atone for one's own sins echoes the theme of mutual correction found in James 5:19-20 and the pastoral epistles, though no direct quotation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"հովիւք հաւտից եւ առաջնորդք եկեղեցւոյ","severity":"info","text":"The address to 'shepherds of the flock and leaders of the church' reflects the late antique Armenian ecclesiastical hierarchy, where bishops and presbyters were responsible for pastoral care and combating heresy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ աւասիկ հովիւք...","severity":"info","text":"The passage shifts from a first-person confession to a direct apostrophe to church leaders, marking a rhetorical climax that contrasts the ideal pastor with the reality of those who 'run after wolves'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զսատանայ հանդիսացեալ, եւ զՔրիստոս թշնամանեալ","severity":"caution","text":"The phrase 'Satan manifest, and Christ made an enemy' is ambiguous: it may describe the leaders' perception or a cosmic inversion; the Armenian syntax allows either reading.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զսատանայ հանդիսացեալ, եւ զՔրիստոս թշնամանեալ' could be read as the leaders seeing Satan as manifest and Christ as an enemy, or as a description of the world order; the translation takes the former.","The identity of 'եղբայրն' (brother) is unspecified—could be a fellow Christian or a specific individual; the homily treats it generically."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":92,"ref":"p92","source":"եւ հովիւք հաւտիդ լռեալ դադարէք, եւ ոչ անդադար բողոքէք զպատուէրս պատուիրանացն յամենեցուն լսելիս։ Զաւրքդ ի տագնապի են ի մէջ թշնամեաց, եւ զաւրավարդ անկեալ ննջես. նաւդ ի ծփանս եւ ի մէջ ալեացդ ալէկոծեալ, եւ նաւապետդ անկեալ կաս անհոգաբար. գազանք մտեալ զայգիդ ապականեն, եւ այգեգործդ տեսանես եւ անտես առնես յարաժամ. գողք մտեալ շուրջանակի զանկիւնսդ փորեն, եւ պահապանդ ի քուն ես եւ խորդաս. ժողովուրդքդ կարեվէր են ի վէրս, եւ բժիշկդ չէ ի միջի. խաշինք գայլավատնեալ ցրուեցան ընդ խորխորատս, եւ յառապարս դարահոսեալք, եւ յանխնայ կոտորեն գայլք եւ գազանք, եւ թռչունք մահաբերք գէշ գէշ պատառեն, եւ անկեալ կան տարատարափ, եւ հովիւքդ ոչ երեւին։ Ո՞չ զարհուրիք յահեղ հովուապետէն՝ որ ասէ, թէ Դատեցայց ոչխար առ ոչխար, եւ խոյ առ խոյ†ա. եւ դարձեալ մարգարէիւն ամբաստանէ զքահանայիցն ասելով, եթէ՝ Քահանայք անարգեցին զաւրէնս իմ. զի զսուրբն ի պղծոյն ոչ ընտրեցին, եւ զարատաւորսն յանարատէն ոչ զատուցին. այլ զկաթնն ուտեն, եւ զասրն զգենուն, եւ զխաշինս իմ ոչ արածեն, զտկարացեայսն ոչ զաւրացուցանեն, զհիւանդացեալսն ոչ բժշկենգ. հովիւք էք զանձինս արածէք, եւ ոչ զոչխարս. եւ ցանեցից, ասէ, զապաւառ տաւնից ընդ երեսս ձերե։ Եւ արդ բարձից զձեզ նոքաւք, եւ առաքեցից ի վերայ ձեր անէծս, եւ անիծեցից զաւրհնութիւնս ձեր, եւ նզովեցից զձեզ.","english":"and you shepherds of my flock have fallen silent and ceased, and you do not ceaselessly proclaim the command of the commandments to all who hear. Your forces are in distress among enemies, and you, the commander, have fallen asleep. Your ship is in the waves and tossed among the billows, and you, the captain, have fallen and lie carelessly. Beasts have entered and are destroying your vineyard, and you, the vinedresser, see and pretend not to see at the proper time. Thieves have entered and are digging around your corners, and you, the guard, are in sleep and snoring. Your people are wounded with wounds, and the physician is not among them. The flock, devoured by wolves, has been scattered over ravines and over rocky precipices, and wolves and beasts mercilessly slaughter them, and death-bringing birds tear them piece by piece, and they lie fallen and scattered, and you shepherds do not appear. Do you not tremble before the terrible chief shepherd who says: \"I will judge sheep by sheep and ram by ram.\" And again the prophet denounces the priests, saying: \"The priests have dishonored my laws, for they did not separate the holy from the profane, nor did they separate the mortal from the immortal; but they eat the milk and wear the wool, and they do not pasture my flock, they do not strengthen the weak, they do not heal the sick. You are shepherds who pasture yourselves, not the sheep. And I will cast the shame of the feast upon your faces,\" he says. \"And now I will lift you up by the ears, and I will send curses upon you, and I will curse your blessings, and I will anathematize you.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Դատեցայց ոչխար առ ոչխար, եւ խոյ առ խոյ","severity":"info","text":"This echoes Ezekiel 34:17–22, where God judges shepherds (leaders) for neglecting the flock. The Armenian text adapts the prophetic imagery of pastoral accountability.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Քահանայք անարգեցին զաւրէնս իմ","severity":"info","text":"Likely alludes to Malachi 2:6–8, where priests are condemned for profaning the law. The phrase 'eat the milk and wear the wool' is a traditional Armenian homiletic expansion of the prophetic rebuke.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"հովուապետ","severity":"info","text":"The term 'chief shepherd' (հովուապետ) refers to Christ or the bishop as the ultimate pastoral authority. In Mandakuni's context, it underscores the hierarchical accountability of clergy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"զապաւառ տաւնից","severity":"info","text":"The 'shame of the feast' (զապաւառ տաւնից) likely refers to public humiliation during liturgical gatherings, a common disciplinary threat in early Armenian church canons.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage is a sustained series of rhetorical questions and imperatives, each contrasting a leader's duty with their negligence (shepherd, commander, captain, vinedresser, guard, physician). The pattern builds to a prophetic denunciation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"եւ ցանեցից, ասէ, զապաւառ տաւնից ընդ երեսս ձերե","severity":"caution","text":"The phrase 'I will cast the shame of the feast upon your faces' is textually uncertain; the verb 'ցանեցից' (I will sow/cast) may be a scribal error or a rare usage. The sense is clear but the exact wording is debated.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'chief shepherd' (հովուապետ) is ambiguous: it may refer to Christ or to a bishop. The reading taken is Christ, based on the context of judgment.","The phrase 'I will lift you up by the ears' (բարձից զձեզ նոքաւք) is idiomatic; it likely means 'I will drag you by force' but the exact nuance is unclear."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":93,"ref":"p93","source":"փոխանակ զի ոչ եդիք ի սրտի ձերում երկնչել յինէն, եւ յերեսաց իմոց ոչ խորշեցէքն. Արդ տես զի այսպիսի անէծք եւ սպառնալիք են յԱստուծոյ ի վերայ քահանայից հեղգացելոց. եւ դու երկիր յահեղ սպառնալեացն Աստուծոյ, եւ մի՛ ինչ հեղգար ի տեսչութենէ հոգեւոր հաւտիդ, այլ զցայգ եւ զցերեկ անդադար վաստակել վասն նոցա փրկութեան եւ քոյոյ սրբութեան։ Յիշեա զփոյթն Մովսէսի եւ Ահարոնի եւ զՍամուէլի, զի եւ նոքա դորին հաւտի էին առաջնորդք։ Յիշեա եւ զփոյթն Պաւղոսի եւ Պետրոսի, եւ նոքա դորին հաւտի էին առաջնորդք։ Յիշեա եւ զփոյթ սրբոցն որ յետ նոցա, զի եւ նոքա դորին հաւտի էին առաջնորդք, որք հրով եւ սրով եւ զանազան չարչարանաւք չարչարեցան վասն հաւտին տեսչութեան, եւ գանիւք եւ բանդիւք եւ բազում կտտանաւք ելին յաշխարհէս վասն մեծ սիրոյն Աստուծոյ եւ ջերմագութ հաւտին տեսչութեան։ Որ եւ ձեզ ըստ նմին նմանութեան ամենայն քահանայից եւ վարդապետաց պարտ է հանապազ ի սոյն վաստակել. եւ մանաւանդ որ ինքնակամ կամաւք ստացաւ զվերակացութիւն, զոր գովելի է՝ թէ ոչ ի պատճառս ինչ կենաց անձինն իմացաւ, եւ զաւրացաւ ի հոգւոյն մտանել ի գործ մշակութեան վասն բազմաց փրկութեան։ Զի արժանաւորացն եւ պատուիրանապահացն գովելի է հոգեւորապէս ցանկալ վերակացութեան յաղագս առաւել սիրոյն Աստուծոյ. որպէս ցՊետրոս ասէր. Եթէ սիրես զիս առաւել քան զդոսա, արածեա զոչխարս իմէ.","english":"instead, you have not taken to heart the fear of me, nor have you been ashamed before my face. Now see that such curses and threats are from God upon negligent priests. And you, be terrified by the threats of God, and do not be negligent in the oversight of your spiritual flock, but by night and by day labor unceasingly for their salvation and for your own sanctity. Remember the care of Moses and Aaron and Samuel, for they too were leaders of the flock. Remember also the care of Paul and Peter, for they too were leaders of the flock. Remember also the care of the saints who came after them, for they too were leaders of the flock, who were tormented by fire and sword and various tortures for the sake of the flock's oversight, and who departed from this world through blows, bonds, and many torments because of the great love of God and the fervent oversight of the flock. And it is incumbent upon you, in like manner, upon all priests and teachers to labor perpetually in this same work; and especially upon him who by his own free will has undertaken the office of oversight, which is praiseworthy if he has not come to know it for the sake of some personal livelihood, and has been empowered by the Spirit to enter into the work of ministry for the salvation of many. For it is praiseworthy for the worthy and the obedient to desire the office of oversight spiritually for the sake of the greater love of God, as Peter said: \"If you love me more than these, tend my sheep.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վերակացութիւն","severity":"info","text":"The term 'verakacʿutʿiwn' (office of oversight) is a key concept in Armenian ecclesiastical hierarchy, denoting the supervisory role of bishops or senior priests over the flock.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եթէ սիրես զիս առաւել քան զդոսա, արածեա զոչխարս իմէ","severity":"info","text":"This quotation, attributed to Peter, echoes John 21:15-17 where Jesus asks Peter if he loves him more than the others and commands him to feed his sheep. The Armenian text adapts the verse to the homiletic context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Մովսէսի եւ Ահարոնի եւ զՍամուէլի","severity":"info","text":"Moses, Aaron, and Samuel are presented as Old Testament prototypes of priestly leadership, reinforcing the homily's call for vigilance among Armenian clergy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Պաւղոսի եւ Պետրոսի","severity":"info","text":"Paul and Peter are invoked as New Testament exemplars of pastoral care, linking the Armenian church to apostolic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Յիշեա ... Յիշեա ... Յիշեա","severity":"info","text":"The triple repetition of 'Yishea' (Remember) structures the exhortation, creating a rhetorical crescendo that moves from Old Testament to New Testament to later saints.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"սրբոցն որ յետ նոցա","severity":"info","text":"The reference to saints who came after the apostles and suffered for the flock reflects the Armenian tradition of martyrdom and the veneration of confessors, a theme prominent in Mandakuni's homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զփոյթն' (the care) could also be interpreted as 'the concern' or 'the diligence', but the context of pastoral oversight supports the reading 'care'.","The identity of 'սրբոցն որ յետ նոցա' (the saints who came after them) is unspecified; it may refer to early Christian martyrs or Armenian saints, but the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":94,"ref":"p94","source":"եւ Պաւղոս ասէ. Որ վերակացութեան ցանկայ, բարի գործոյ ցանկայն. եւ ոչ չարի։ Այլ ուսցին եւ մերքն բարեաց գործոց վերակացու լինել, զի մի՛ անպտուղ լինիցին. զի այն է բարի եւ աւգտակար մարդկան։ Զի քան զարեգակն ճառագայթիւք լուսաւորեալ առաւել եւս մեծ է զմոլորութիւն մեղացն փարատել։ Այս է կարեւոր Աստուծոյ, եւ առաւել քան զամենայն առաքինութիւնս. վասն այսորիկ ասէ թէ Երիցունք կրկին պատուոյ արժանի եղիցին, եւ մանաւանդ որ վաստակեսցին բանիւ եւ վարդապետութեամբ։ Զի մեծ եւ անհանգիստ է ջան քահանայութեան, եւ շահաւոր շնորհք վարդապետութեան. բժիշկ հոգւոց է քահանայն եւ գործակից գործոցն Աստուծոյ։ Աստուած արար զմարդն կամաւ ի բարի եւ ի չար, եւ քահանայն զկամս ուղղեալ՝ զարդարէ գործովք առաքինութեամբ. Աստուած զբնութիւնն ստեղծ, եւ նա աստուածածանութեամբն լուսաւորէ, եւ հեռացուցանէ յամենայն սատանայական խաբէութենէ, եւ մերժեալ փարատէ զմէգ մոլորութեան եւ զխաւարն անգիտութեան. եւ ծանուցանէ զարարիչն արարածոց, եւ պարգեւիչ ամենայն բարութեանց, եւ լիութիւն ծովու եւ ցամաքի. եւ լուսաւորեալ ճշմարիտ հաւատովք, եւ ուղիղ վարիւք առաքինութեան, եւ առաջնորդէ աստուածասիրացն յառաքինութիւնս եւ յուրախութիւնս։ Վասն որոյ եւ բազում պատուաւք պատուին, եւ լուսաւոր պսակաւք պայծառանան։","english":"And Paul says: “He who desires the office of overseer desires a good work, and not an evil one.” But let us also learn to be overseers of good works, so that they may not be fruitless; for that is good and beneficial for men. For even more than the sun, which is illumined by its rays, it is great to dispel the error of sins. This is the work of God, and it surpasses all virtues. Because of this, it is said: “Priests shall be worthy of double honor, and especially those who labor by word and by teaching.” For the labor of the priesthood is great and unceasing, and the grace of teaching is profitable. The priest is a physician of souls and a co-worker in the works of God. God created man with free will for good and for evil, and the priest, by directing the will, adorns it with works of virtue. God created nature, and he, by his God-inspired wisdom, illumines it and removes it from every satanic deception, and, having rejected it, dispels the fog of error and the darkness of ignorance. And he makes known the Creator of creatures, and the giver of all goods, and the fullness of sea and land. And, illumined by true faith and by upright ways of virtue, he leads those who love God to virtues and to joys. Because of this, they are honored with many honors and are resplendent with luminous crowns.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս ասէ. Որ վերակացութեան ցանկայ, բարի գործոյ ցանկայն","severity":"info","text":"The quotation 'He who desires the office of overseer desires a good work' is not a direct Pauline verse but a paraphrase of 1 Timothy 3:1, where Paul discusses the desire for episkopē.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վերակացութիւն","severity":"info","text":"The Armenian term 'verakatsʻutʻiwn' (overseership) corresponds to Greek episkopē, the office of bishop or overseer, central to early church hierarchy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Երիցունք կրկին պատուոյ արժանի եղիցին","severity":"info","text":"The phrase 'priests shall be worthy of double honor' reflects early Christian canons (e.g., Apostolic Canons) that granted clergy special status, possibly echoing 1 Timothy 5:17 or conciliar decrees.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"passage","severity":"info","text":"This passage shifts from a direct Pauline citation to a sustained analogy: the priest as physician of souls and co-worker with God, mirroring the homiletic pattern of scriptural exegesis followed by moral application.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"բժիշկ հոգւոց է քահանայն","severity":"info","text":"The image of the priest as 'physician of souls' parallels Gregory of Nazianzus and John Chrysostom, who frequently used medical metaphors for pastoral care.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"passage","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), was widely copied in Armenian manuscripts; its emphasis on priestly duty reflects the early Armenian church's concern with clerical reform.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The attribution to Yovhannēs Mandakuni is traditional but debated; some scholars assign these homilies to later authors.","The phrase 'double honor' may refer to a specific canon or be a general exhortation; the source is not explicit."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":95,"ref":"p95","source":"Եւ արդ ամենայն որ ունի զվերակացութիւն քահանայութեան, պարտ է ջան մեծ եւ վաստակ անհանգիստ ցուցանել վասն հաւտին փրկութեան. զի եթէ Յակովբ վասն անբան ոչխարացն ի պարզոյ ցրտանայր, եւ ի տոթոյ տապանայր, եւ քուն յաչացն մերժէր, ո՞րչափ եւս առաւել քեզ պարտ է բանաւոր հաւտիդ վաստակել եւ տքնել անդադար միշտ, եւ դողալ եւ հոգալ հանապազ, եւ ջերմագութ գորովով առաւել քան զհայր գթած եւ քան զմայր մատաղածին խնամել եւ սիրել, եւ խնդրել ոգւոցն նոցա փրկութիւն, եւ հանապազ ուսուցանել բանիւ վարդապետութեամբ, եւ որ առանձինն եւ որ ի մէջ ժողովրդոց։ Եւ զոր բանիւք ոք ուսուցանէ, նախ գործովք պարտ է կատարել. զի չէ ինչ շահաւոր բան առանց գործոց. Սկսաւ Յիսուս առնել, եւ ապա ուսուցանելա. եւ Որ արասցէ ինքն եւ ուսուսցէ այլոց, նա մեծ կոչեսցի յարքայութեանն երկնից։ Ի միտ առ, զի ճրագունք ի լուցելոյ ճրագէ լուսաւորին, եւ ոչ ի խաւարելոցն. եւ ժողովուրդք ի ձեռն սրբոցն սրբին, եւ ոչ յաղտեղացելոցն մեղաւք. զի քահանայն իբրեւ ակն ի մարմնի է ի մէջ ժողովրդոց, եւ պարտ է զամենեքումբք նայել եւ յարդարել եւ մաքրել զամենայն աղտեղութիւնս մեղաց։ Իբրեւ ճրագ է ի վերայ աշտանակի, եւ պարտ է զխաւարն թանձրամած փարատել, եւ զամենայն տունս լուսաւորել։","english":"And now, everyone who holds the office of the priesthood must show great zeal and restless labor for the salvation of the flock. For if Jacob, for the sake of the speechless sheep, was chilled in the open cold and burned in the scorching heat, and denied sleep to his eyes, how much more must you labor and toil unceasingly for your rational flock, always trembling and caring, and with warm compassion, more than a merciful father and more than a mother who has borne a child, tend and love them, and seek the salvation of their souls, and constantly teach by the word of teaching, both privately and in the midst of the congregation. And what one teaches by words, one must first fulfill by deeds; for a word without deeds is of no profit. Jesus began by doing, and then by teaching. And he who himself does and teaches others, he shall be called great in the kingdom of heaven. Take heed: for lamps are lit from a burning lamp, and not from those that are darkened; and the congregation is sanctified by the hands of the holy, and not by those defiled by sins. For the priest is like an eye in the body among the congregation, and he must look upon all, and set in order, and cleanse all the filth of sins. He is like a lamp upon a lampstand, and he must dispel the thick darkness and illuminate all the house.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"վերակացութիւն քահանայութեան","severity":"info","text":"The phrase 'office of the priesthood' (վերակացութիւն քահանայութեան) combines oversight (վերակացութիւն) with priesthood, emphasizing the pastoral and supervisory role of the priest, a key theme in Mandakuni's homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Յակովբ","severity":"info","text":"The reference to Jacob (Յակովբ) alludes to the biblical patriarch Jacob, who tended Laban's sheep (Genesis 30:31-43), used here as a model of pastoral diligence for the priest.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Յիսուս","severity":"info","text":"The statement 'Jesus began by doing, and then by teaching' echoes the life of Christ as a model, possibly referencing the Gospel accounts (e.g., John 13:15) where Jesus' actions precede his teachings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ճրագ","severity":"info","text":"The metaphor of the lamp (ճրագ) and lampstand (աշտանակ) is common in early Christian literature, symbolizing the priest as a source of spiritual light, drawing on patristic traditions like those of John Chrysostom.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage follows a narrative structure, moving from a general exhortation to specific examples (Jacob, Jesus) and concluding with metaphors (eye, lamp), typical of Mandakuni's homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft translates 'բանաւոր հաւտիդ' as 'rational flock,' but the Armenian term 'բանաւոր' (rational) may carry a theological nuance of 'logical' or 'speaking,' contrasting with 'անբան' (speechless) for sheep, a distinction not fully captured in the translation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'Jacob' (Յակովբ) is ambiguous: it could refer to the patriarch Jacob or, less likely, to James the Apostle; the context of shepherding favors the patriarch."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":96,"ref":"p96","source":"Եւ դէտ է եւ պահապան, եւ պարտ է հանապազ բողոքել, զի մի՛ եկեալ թշնամին սրով մեղացն վիրաւորէ, եւ արիւն սպանելոցն ի ձեռաց քոց խնդրեսցի։ Բժիշկ ես վիրաւորելոցն ի սատանայէ. հանապազ լուա եւ պատեա եւ յարդարեա։ Աղ ես համեմիչ. սրբեա զամենայն նեխութիւն մեղաց։ Աղբիւր ես փրկութեան. զամենեսեան լուա եւ մաքրեա ի չարեաց։ Հովիւ ես հաւտից. զգոյշ լեր ի գայլոց։ Առաջնորդ ես ժողովրդոց. դիտեա ո՛րպէս առաջնորդես. ահա համարք կան եւ պատիժք եւ ճշդիւ քննութիւն։ Քահանայ, զգոյշ լեր երկիւղիւ. զի չէ ինչ ընդվայր զմարդն ստեղծեալ, եւ ոչ ի կամս են կեանք աշխարհիս. խնդիրք են յածող աչաց, քննինք են անպարկեշտ լսողաց, պատիժք դատարկ բանից, եւ պահանջումն անդէպ խորհրդոց։ Զի եթէ ասել զեղբայրն յիմար կամ մորոս՝ դատապարտէ, զի՞նչ եւս այլ մթերք մեղաց մեծից գործիցեն. եւ եթէ ակնարկելն պոռնկութիւն գործիցէ, ո՞րչափ եւս առաւել գործն այրիցէ. եթէ երդնուլն ի սատանայէ է, ո՛րչափ եւս առաւել որ սուտ երդնուցուն. եւ եթէ ամբոխելն եւ աղաղակելն վնաս գործէ, ո՛րչափ եւս առաւել ոխս պահելն տանջիցէ ի գեհենին. եւ եթէ ցանկանալն ապականէ, ո՛րչափ եւս առաւել եթէ զգործն ցանկութեանն կատարիցեմք. եւ եթէ չարակնելն չարամահ սատակէ, ո՞րչափ եւս առաւել նախանձն եւ սխալն. եւ եթէ զիւր ինչս չբաշխելն դատապարտէ, ո՞րչափ եւս առաւել որ զայլսն զրկիցէ.","english":"He is a watcher and a guardian, and he must constantly cry out, lest the enemy come and wound with the sword of sins, and the blood of the slain be demanded from your hands. You are a physician for those wounded by Satan; constantly wash, bandage, and heal. You are salt for seasoning; cleanse all the putrefaction of sins. You are a fountain of salvation; wash and purify all from evils. You are a shepherd of the flock; be watchful against wolves. You are a leader of the people; see how you lead; for there are judgments, punishments, and strict scrutiny. Priest, be watchful with fear; for man is not created in vain, nor are the lives of this world in our hands; there are demands from wandering eyes, examinations from immodest ears, punishments for empty words, and a claim for improper thoughts. For if calling a brother foolish or stupid condemns, what other store of great sins do deeds produce? And if a glance commits fornication, how much more does the deed itself? If swearing is from Satan, how much more so false swearing? And if tumult and clamor cause harm, how much more does bearing a grudge torment in Gehenna? And if desiring corrupts, how much more if we fulfill the deed of desire? And if the evil eye destroys with evil death, how much more envy and error? And if not sharing one's own possessions condemns, how much more does one who deprives others?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ դէտ է եւ պահապան","severity":"info","text":"The passage shifts from a general exhortation to a series of apostrophic addresses (physician, salt, fountain, shepherd, leader), each introduced by a second-person predicate, forming a rhetorical catalogue of priestly duties.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"դէտ","severity":"info","text":"The Armenian term 'dēt' (watcher) carries a specific pastoral connotation, echoing the biblical 'episkopos' (overseer) but emphasizing vigilance over the flock, a key theme in Mandakuni's homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Հովիւ ես հաւտից. զգոյշ լեր ի գայլոց","severity":"info","text":"The shepherd-wolf imagery alludes to John 10:11-12 and the pastoral epistles (e.g., 1 Timothy 3:2), where the priest is a shepherd guarding against spiritual predators, a common patristic trope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"եթէ ակնարկելն պոռնկութիւն գործիցէ","severity":"info","text":"The reference to a glance constituting fornication reflects early monastic and patristic teachings on sin of thought (cf. Evagrius Ponticus), where intention is weighed as heavily as action, a concern in Armenian ascetic literature.","cites":[],"named_sources":["Evagrius Ponticus"],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Աղ ես համեմիչ. սրբեա զամենայն նեխութիւն մեղաց","severity":"info","text":"The metaphor of salt as a purifying agent parallels Colossians 4:6 and patristic exegesis (e.g., Chrysostom), where salt symbolizes wisdom and preservation against moral decay, adapted here to priestly ministry.","cites":[],"named_sources":["John Chrysostom"],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի չէ ինչ ընդվայր զմարդն ստեղծեալ","severity":"caution","text":"The phrase 'man is not created in vain' may be ambiguous: it could mean 'not created for nothing' (i.e., with purpose) or 'not created in a state of vanity' (i.e., not inherently sinful). The context of judgment favors the former reading.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զի չէ ինչ ընդվայր զմարդն ստեղծեալ' is ambiguous between 'not created in vain' (purpose) and 'not created in vanity' (moral state); the context of judgment and accountability supports the former.","The list of sins (glance, swearing, etc.) may be a rhetorical amplification rather than a systematic catalog; the exact referent of 'գործն ցանկութեանն' (deed of desire) is left unspecified."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":97,"ref":"p97","source":"եւ եթէ զխոտանն մատուցանել Աստուծոյ նզովս իբրեւ զԿայէնն ընդունի, ո՞րչափ եւս առաւել որ ի զրկանացն մատուցանէ. եթէ գաղտ զեղբաւրէն խաւսելն վնասէ, ո՞րչափ եւս առաւել քսսելն նենգութեամբ. եւ եթէ որ զընկերն բամբասէ՝ ի հուր առաքի, ո՞րչափ եւս առաւել որ զքահանայն եւ զվարդապետն բամբասեն. եւ եթէ պահարանք եւ սիբնկոնք ի կռապաշտութիւն տանին, ո՞րչափ եւս առաւել յուռութք եւ հմայք դիւականք. եւ եթէ սգալն վասն մեռելոց հեթանոսութիւն է, ո՞րչափ եւս առաւել կոծել եւ փետել. եւ եթէ որք լկտին եւ ծիծաղին՝ որպէս զորոմն ի հուր արկանին, ո՞րչափ եւս առաւել որք ի թատերսն ընթանան. եւ եթէ առտնին զարդարելն չէ գովելի, ո՞րչափ եւս առաւել որ ի տեսիլս հրապարակին պճնիցի. եւ եթէ զրկելն ի սեղանն դատապարտէ, ո՞րչափ եւս առաւել խորելն եւ գողանալն յեղբաւրէն. եւ եթէ յամել ի գինւոջն պատուհասէ, ո՞րչափ եւս առաւել շուայտութեամբ զեղխեալսն եւ զորկորստութեամբ արբեալսն, զոր հին եւ նոր պատուիրանք պատուհասեն։ Եւ արդ տես, զի այս ամենայն եւ որ ինչ նման է սոցին՝ ի տանջանսն դատապարտեն զգործելիսն։ Եւ դու որ վերակացուդ ես եկեղեցւոյ՝ եթէ ծուլասցես ինչ, եւ ոչ զգուշանայցես զայս ամենայն ճշդիւ խրատել եւ քննել, գիտեա զի արիւն կորուսելոյն ի ձեռաց քոց խնդրեսցի։ Եւ եթէ անձին տանջանաց ոչ ոք կարէ հանդարտել, ո՞րչափ եւս առաւել այնքան ոգւոցն լինել պարտապան.","english":"And if one who offers rottenness to God receives curses like Cain, how much more so one who offers from extortion? If secret slander of a brother harms, how much more so slander with deceit? And if one who slanders a companion is consigned to fire, how much more so those who slander the priest and the teacher? And if fasts and vigils lead to idolatry, how much more so incantations and demonic spells? And if mourning for the dead is paganism, how much more so wailing and tearing of hair? And if those who are wanton and laugh are cast into fire like Ornan, how much more so those who go to the theaters? And if adorning the house is not praiseworthy, how much more so one who adorns himself for public spectacles? And if defrauding at the table is condemned, how much more so cheating and stealing from a brother? And if being drunk with wine is punishable, how much more so those who are debauched with dissipation and drunk with gluttony, which the old and new commandments punish? And now see, that all this and whatever is similar to these condemns those who do them to torments. And you who are the overseer of the church, if you are at all negligent, and do not diligently admonish and examine all this with care, know that the blood of the lost will be demanded from your hands. And if no one can appease the torments of a single soul, how much more so must you be debtor for so many souls?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"եւ եթէ ... ո՞րչափ եւս առաւել","severity":"info","text":"A series of rhetorical questions follows a fixed pattern: protasis (minor sin) and apodosis (greater sin), building a cumulative argument for clerical vigilance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զԿայէնն","severity":"info","text":"Cain (Gen 4) is invoked as a type of one who offers rottenness to God, likely alluding to his rejected offering of produce; the curse recalls Gen 4:11–15 (LXX).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"որպէս զորոմն","severity":"info","text":"Ornan (Araunah the Jebusite, 2 Sam 24:18–24) is cited as one cast into fire; the reference is obscure but may conflate Ornan with a figure punished for wantonness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սիբնկոնք","severity":"info","text":"‘Sibnkonkʿ’ (vigils) is a Greek loanword (συμπνυκτίς) denoting all-night vigils; here they are linked to idolatry, reflecting early Christian polemic against pagan vigil practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ի թատերսն","severity":"info","text":"Theatres (θέατρα) were condemned by early Christian writers as sites of immorality; Mandakuni’s rhetoric aligns with canons of the Council of Laodicea (canon 54).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"վերակացուդ","severity":"info","text":"The ‘overseer’ (verakacʿu) is the bishop or priest; the passage echoes the pastoral responsibility motif found in Gregory the Illuminator’s teaching, emphasizing accountability for souls.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of ‘Ornan’ (զորոմն) is uncertain: it may conflate Araunah with a figure from apocryphal tradition or a scribal error; the reading taken follows the English draft’s rendering as ‘Ornan’."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":98,"ref":"p98","source":"յո՞ր խաւար երթայցէ, եւ կամ քանի՞ գետք հրահոսք իցեն նմա բաւական, եւ քանի՞ գուբք խաւարայինք։ Այլ զգոյշ լեր, հանապազ բողոքեա, աղաղակեա անդադար, քննեա եւ լուր զամենայն. կարդա փութով եւ խրատեա. զոմանս սաստիւ, զոմանս աղերսիւ, զոմանս փափագելի արքայութեանն փափկութեամբն լորդորեա. զոմանս չար ահեղ տանջանացն երկիւղիւն հիացո. զոմանս ի մէջ եկեղեցւոյ խրատեա, զի այլքն ուսցին. զոմանս առանձինն յանդիմանեա, զի մի՛ ի բազմաց ամաւթոյն ուրացեալք զյանդիմանութիւն արհամարհիցեն. եւ եթէ արհամարհիցեն իսկ, դու մի՛ աղաղակաւ հակառակիցիս, զի ծառայի տեառն չէ պարտ հակառակող լինել, այլ հեզ առ ամենեսին, զի թերեւս տացէ մնա ապաշխարութիւն։ Բայց դու մի՛ մեծարու ինչ զքեզ համարիցիս. այլ արհամարհեա զփառս աշխարհիս. անարգեա զսուտակասպասացն զգովութիւնն. յիշեա զպատուհասն զՀերովդէի՝ որ զգովութիւնն ընկալաւ։ Յաղագս որոյ եւ դու մի՛ ինչ անձինդ շուք դնիցես, եւ մի՛ պատիւ ինչ քեզ որոներ. այլ պաշտեալ զամենեսեան սպասաւոր լեր ամենեցուն, ծառայ զքեզ անուանեա։ Յիշեա եւ զծառայելն Քրիստոսի, զղենջակին սփածանիլն, զջուրն ի կոնքն արկանելն եւ լուանալ զոտս աշակերտացն, ոչ մարդ զմարդոյ, այլ Աստուած զմարդոյ. որ է ճշմարիտ խոստովանութիւն եւ խոնարհութիւն եւ սերտ ծառայութիւն. Ոչ եկն պաշտաւն առնուլ, այլ պաշտելբ†։","english":"How many darknesses would he traverse, and how many rivers of fire would be sufficient for him, and how many dark pits? But be vigilant, complain constantly, cry out unceasingly, examine and heed everything; read diligently and admonish. Some by severity, some by entreaty, some by the desirable sweetness of the kingdom, coax them; some by the terrible fear of harsh torments, terrify them; some admonish within the church, that others may learn; some reprove in private, lest those ashamed before the multitude despise reproof; and if they should indeed despise it, do not cry out in opposition, for it is not fitting for the servant of the Lord to be contentious, but gentle with all, for perhaps repentance may remain. But do not consider yourself honored in any way; rather, despise the glories of this world; scorn the praise of false servants; remember the punishment of Herod, who received praise. Concerning which, do not set yourself up in any splendor, nor claim any honor for yourself; but having served all, be a servant to all, call yourself a servant. Remember also the service of Christ, the wiping of the towel, the pouring of water into the basin and the washing of the disciples' feet—not man of man, but God of man; which is true confession and humility and earnest service. He did not come to receive service, but to serve.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ծառայ","severity":"info","text":"The term 'ծառայ' (servant) is used repeatedly to define the homilist's role, echoing the Pauline concept of a servant of God (cf. Romans 1:1).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զոտս աշակերտացն","severity":"info","text":"The washing of the disciples' feet alludes to John 13:5, where Jesus washes the feet of his disciples, emphasizing humility and service.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Հերովդէի","severity":"info","text":"Herod (Հերովդէի) likely refers to Herod the Great or Herod Antipas, figures in the New Testament known for pride and punishment, serving as a warning against seeking praise.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զոմանս ... զոմանս","severity":"info","text":"The repeated 'զոմանս ... զոմանս' (some ... some) structures a series of pastoral strategies, creating a rhetorical pattern of contrast and exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ծառայ զքեզ անուանեա","severity":"info","text":"The command to call oneself a servant reflects the humility ideal in Armenian monastic and clerical traditions, influencing later spiritual writings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զսուտակասպասացն' (false servants) is ambiguous: it may refer to hypocritical clergy or to those who serve worldly honors. The reading taken aligns with the context of rejecting false praise."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":99,"ref":"p99","source":"Այս է քո վարդապետն, եւ ոչ հեծեալքն եւ մեծարեալքն։ Արդ դու նմա լեր նմանող, եւ հաւտք քո քեզ նմանեն, որպէս եւ Պաւղոս ասէ. Նմանողք եղերուք ինձ, որպէս եւ ես Քրիստոսի։ Ահա դու նոյն ինքն Պաւղոս ես՝ որ քարոզես, եւ նոյն ժողովուրդդ որ ուսուցանես. եւ ահա մարդ էր քո նմանող ի Կիւլիկեա գաւառէ ի Տարսոն անուն քաղաքէ. եւ չունէր ինչ աւելի քան զքեզ, բայց միայն զյաւժարութիւն եւ զվաստակն որով զշնորհս Հոգւոյն Սրբոյ ընկալաւ. որ եւ քեզ չէ ինչ արգել, այլ միայն յաւժարել եւ վաստակել, եւ զշնորհս Հոգւոյն Սրբոյ ստանալ։ Արդ մի՛ ինչ պատճառեր, եւ ընդ այս եւ ընդ այն ինչ բաղբաղեր. բայց միայն արթուն լեր աղաւթից եւ փոյթ վարդապետութեան. ըստ նմանութեանն Պաւղոսի ընդ հիւանդսն հիւանդացիր, ի մեղուցելոյն վերայ ողբա, ընդ գայթակղեալսն տրտմեա, զտկարացեալսն զաւրացո, եւ ցոյց զջան նոցա, հատ զծով եւ զցամաք վասն նոցա։ Ի վաստակս մի՛ վհատիր, յամաւթոյ մի՛ լքանիր, ի բանից մի՛ ակնածեր. այլ թէ եւ սովամահ եւ ծարաւահատ եւս հասանէ լինել վասն նոցափրկութեան, ընկալ խնդութեամբ։ Զի ոչ որկորստութեամբ ոք եղեւ մարգարէ, եւ ոչ արբեցութեամբ առաքեալ. այլ նեղեալք եւ չարչարեալք յամենայն ցանկութեանց.","english":"This is your teacher, and not the mounted and the honored. Now you be an imitator of him, and your flock will imitate you, as also Paul says: \"Be imitators of me, as I am of Christ.\" Behold, you are Paul himself, who preaches, and the same people whom you teach; and behold, there was a man who imitated you from the province of Cilicia, from the city named Tarsus; and he had nothing more than you, but only the diligence and the labor by which he received the gifts of the Holy Spirit, which are not forbidden to you either, but only to be diligent and to labor, and to receive the gifts of the Holy Spirit. So do not make any excuses, and do not babble about this and that; but only be vigilant in prayer and in the care of teaching. According to the likeness of Paul, be sick with the sick, mourn over the one who errs, grieve with those who stumble, strengthen the weak, and show them zeal, cross the sea and the dry land for them. Do not weary in labors, do not be negligent in service, do not be ashamed of words; but even if it should happen that you become famished and parched with thirst for their salvation, receive it with joy. For no one became a prophet by gluttony, nor an apostle by drunkenness; but they were oppressed and tormented in all desires.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Նմանողք եղերուք ինձ, որպէս եւ ես Քրիստոսի","severity":"info","text":"The Armenian text quotes Paul: 'Be imitators of me, as I am of Christ.' This echoes 1 Corinthians 11:1, though the exact wording is adapted to the homiletic context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Պաւղոս","severity":"info","text":"Paul of Tarsus, from Cilicia, is presented as the model teacher. The homily emphasizes his humble origins and diligent labor, contrasting with worldly honors.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"վարդապետ","severity":"info","text":"The term 'vardapet' (վարդապետ) denotes a teacher or master, especially in Armenian ecclesiastical tradition. Here it refers to the ideal spiritual instructor, modeled on Paul.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այս է քո վարդապետն, եւ ոչ հեծեալքն եւ մեծարեալքն","severity":"info","text":"The passage opens with a contrast between the true teacher (the vardapet) and the 'mounted and honored,' likely referring to worldly authorities or those relying on status rather than spiritual labor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զծով եւ զցամաք","severity":"info","text":"The phrase 'cross the sea and the dry land' is a rhetorical hyperbole for the teacher's willingness to go to any lengths for the salvation of others.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զյաւժարութիւն եւ զվաստակն","severity":"caution","text":"The Armenian terms 'yawžarut‘iwn' (diligence) and 'vastak' (labor) are key to the argument that grace is received through effort, but the exact nuance of 'yawžarut‘iwn' may vary in other contexts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the mounted and the honored' (հեծեալքն եւ մեծարեալքն) is not specified; it may refer to secular or ecclesiastical elites, but the text does not elaborate."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":100,"ref":"p100","source":"որ եւ քեզ պարտ է լինել նմանող քաջացն եւ առաքինեաց, եւ ոչ գայլացելոցն հովուաց՝ որք անուամբ միայն են հովիւք, եւ ի հաւատսն գազանաբար յարձակին եւ գայլաբար կոտորեն եւ ցրուեն եւ կորուսանեն. եւ ոչ զհոգս ինչ հոգւոցն հոգան, եւ ոչ ընդ մեղացն նոցա վարանին։ Ոչ խնդիրք են գողոցն, եւ ոչ համարք պոռնկացելոցն. ոչ քննումն բամբասողացն, եւ ոչ փոյթ է զարբեցելոցն ինչ. ոչ դիւթական հմայիցն են պատժողք, եւ ոչ յուռթոցն պահանջողք. ոչ դիւական թատերացն են անարգիչք, եւ ոչ հեթանոսական լալեացն են խափանիչք. ոչ զնախանձոտն յանդիմանեն, եւ ոչ զոխապահսն թշնամանեն. ոչ վասն չարեաց ինչ սաստեն, եւ ոչ վասն հեղգութեանց ինչ պատուհասեն. ոչ յողորմութիւն զոք յորդորեն, եւ ոչ յաղաւթս փութացուցանեն, եւ ոչ ամենեւին զոք վասն ուղղութեան տրտմեցուցանեն։ Այլ զամենայն փոյթ ի մարմնաւորսն եւեթ ցուցանեն. իբրեւ պատճառանս ինչ կենաց իմն աշխարհիս ստանան զքահանայութիւնն, յաղագս մարմնոյ հեշտութեան, վասն ուտելոյ եւ ըմպելոյ, եւ գիւտոյ ընչից, յաղագս պատուի եւ գահերիցութեան եւ սատանայական սնափառութեան։ Վասն որոյ ոչ որբոյն ողորմին, եւ ոչ յայրին խնայեն. այլ պատժովք մուտս խնդրեն, եւ պատուհասիւք ինչս ժողովեն յանուն եկեղեցւոյն. բռնութեամբ վարին, եւ իշխանութեամբ հրամայեն, եւ քահանայական ինչ ոչ երեւին.","english":"It is also necessary for you to be an imitator of the brave and the virtuous, and not of those shepherds who have become wolves, who are shepherds in name only, and in the faith rush like beasts and tear apart like wolves, and scatter and destroy; and they take no care at all for the souls, and are not troubled by their sins. They are not seekers of thieves, nor reckoners of fornicators; they do not examine slanderers, nor do they care at all about drunkards; they are not punishers of magical incantations, nor demanders of usury; they are not despisers of demonic theaters, nor hinderers of pagan lamentations; they do not rebuke the envious, nor oppose the avaricious; they do not chastise for any evils, nor punish for any negligences; they do not urge some to mercy, nor hasten them to prayers, nor do they ever sadden anyone for the sake of righteousness. But they show all concern for the bodily things; they take the priesthood as if it were some means of life in this world, for the sake of bodily pleasure, for eating and drinking, and for the acquisition of wealth, for the sake of honor and preeminence and satanic vainglory. Because of this, they do not have mercy on the orphan, nor do they spare the widow; but they seek entrance through punishments, and gather things through torments in the name of the church; they conduct themselves with violence, and command with authority, and show nothing of the priestly.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գայլացելոցն հովուաց","severity":"info","text":"The phrase 'shepherds who have become wolves' echoes a common patristic trope (e.g., John Chrysostom) for corrupt clergy, but here it is intensified by the Armenian verb 'gaylacʿel' (to become wolfish), which is not a standard Greek calque.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"դիւական թատերացն","severity":"info","text":"The reference to 'demonic theaters' reflects the Armenian church's ongoing struggle against pagan and secular entertainments, which were still practiced in late antique Armenia, as attested in canons of the Council of Šahapivan (444 CE).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պօղոս","severity":"info","text":"The preceding passage (p99) cites Paul's exhortation 'Be imitators of me, as I am of Christ' (1 Cor 11:1, paraphrased). This homily continues the Pauline theme of clerical imitation, contrasting true apostolic shepherds with corrupt ones.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ոչ ... ոչ ... ոչ","severity":"info","text":"The passage uses an extended anaphora of negation ('not... not... not...') to list the failures of false shepherds, a rhetorical device common in Armenian homiletics to emphasize moral deficiency by accumulation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th cent.), was widely copied in Armenian manuscripts. Its critique of clerical corruption reflects the reforming spirit of the early Armenian church, which sought to align clergy with ascetic ideals.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text uses 'gaylacʿelocʿn hovuacʿ' (shepherds who have become wolves), which may be a direct translation of a lost Greek source or an original Armenian development; the precise Vorlage is uncertain.","The list of vices (thieves, fornicators, etc.) may reflect a specific canonical or penitential list known in Armenian tradition, but the exact source is not identified."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":101,"ref":"p101","source":"եւ ոչ զՊետրոսին երբէք ածեն զմտաւ՝ թէ Արածեցէք որ ի ձեզ հաւտ է յԱստուծոյ, վերակացու լինել մի՛ իբրեւ ակամայ, այլ կամաւ ըստ Աստուծոյ. մի՛ զաւշաքաղութեամբ, այլ յաւժարութեամբ. մի՛ իբրեւ տիրելով ի վերայ հաւտին, այլ լինել աւրինակ գործոց բարութեանց։ Զի ի ժողովրդոցն, ասէ, թէպէտ եւ բիւր անգամ անկանիցին, կարեն հասանել ներելոյ եւ թողութեան. իսկ վարդապետ ոք եթէ զնոյն ախտ ախտանայցէ ի ժողովրդեանն, յամենայն պատասխանւոյ զրկեալ գտանիցի, եւ զվերջին պատժոցն տացէ զտոկոսիս. զի կարի դժուարաւ է ապրել առաջնորդացն մեղուցելոց։ Վասն որոլ եւ դու հովիւդ հաւատարիմ, լուր առաքելական հրամանին, եւ մի՛ նմանիր պղծոցն եւ կորուսելոցն զորս հուրն այրելոց է. որք զանուն միայն հովուացն ունին, եւ զյափշտակութիւն գայլոցն յափշտակեն. ընդ որս համարս տալոց են չարաչարս, զի ուսուսցեն եւ խրատեսցեն ըստ հաճոյիցն Աստուծոյ։ Այլ ի կամս անձանց իւրեանց շրջելով անկան կերակուր չարաժանի գազանին որ կարեվէր վիրաւորէ, եւ չարաչար սպանանէ։ Յիշեա եւ զՀեղի. թէպէտ եւ վարս անարատս ունէր, այլ քանզի զաւրէնսն Աստուծոյ տեսանէր եւ անտես առնէր, անհնարին վրիժուց պատժեցաւ։ Այլ դու միշտ խրատեա, եւ վաստակեա անդադար ապրեսցիս ի պատժոց պատուհասից։","english":"and they never bring to mind Peter’s words: “Tend the flock that is from God among you; be overseers not unwillingly, but willingly according to God; not with greed, but with readiness; not as lording it over the flock, but as an example of good works.” For concerning the people, he says, even if they fall a thousand times, they can attain pardon and forgiveness; but if a teacher contracts the same affliction as the people, he will be found deprived of every excuse, and will pay the penalty of the final punishments. For it is very difficult for erring leaders to live. Therefore, you faithful shepherd, heed the apostolic command, and do not resemble those defiled and lost ones whom the fire has burned; those who have only the name of shepherds, and who snatch the plunder of wolves. They are to be given over to harsh punishments as prey, so that they may learn and be admonished according to the will of God. But by wandering according to the will of their own selves, they fall as food for the evil-toothed beast that wounds grievously and kills cruelly. Remember also Eli: although he had blameless hair, yet because he saw the laws of God and disregarded them, he was punished with inevitable vengeance. But you, always admonish and labor unceasingly, that you may be spared from punishments and chastisements.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զՊետրոսին ... ասէ","severity":"info","text":"The homily quotes or paraphrases 1 Peter 5:2-3, urging shepherds to tend the flock willingly and as an example of good works.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զՀեղի","severity":"info","text":"Eli (Hēli) is the high priest from 1 Samuel 2-4, whose failure to restrain his sons led to divine punishment; here he exemplifies a leader who disregards God's laws.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վերակացու","severity":"info","text":"The term 'verakacʿu' (overseer) echoes the Greek 'episkopos' and Armenian ecclesiastical usage, implying pastoral authority and responsibility.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Յիշեա եւ զՀեղի","severity":"info","text":"The passage shifts from general admonition to a specific biblical exemplum (Eli), reinforcing the warning against negligent leadership.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի կարի դժուարաւ է ապրել առաջնորդացն մեղուցելոց","severity":"caution","text":"The phrase 'it is very difficult for erring leaders to live' may be a textual corruption or a compressed idiom; the sense is clear but the syntax is unusual.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the evil-toothed beast' (չարաժանի գազանին) is ambiguous; it may refer to Satan or a metaphorical punishment.","The phrase 'blameless hair' (վարս անարատս) for Eli is obscure, possibly a textual error or a reference to his priestly appearance."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":102,"ref":"p102","source":"Ի միտ առ զի եւ զգազանակերն եւ զգողահանն տուժին ի հովուացն, եւ զդրոշմն եւ զմորթ մեռելոյն ճշդիւ պահանջեն, եւ զհամար շաղղակեր անդամոցն խնդրեն. եւ որ ոչ զամենայն հաւաստեաւ ի մէջ բերիցէ եւ վկայիւք հաւատարմացուսցէ, սաստիկ պատժոց լինի պատժապարտ, եւ լի բազում ամաւթով մերժի ի հաւտէն։ Եւ արդ եթէ վասն անբան ոչխարացն այնպիսի խնդիրք եւ պատիժք պահանջին, ո՞րչափ եւս առաւել վասն հոգւոցն կենդանեաց, ընդ որոց եւ Քրիստոս մեռաւ, ահեղ համարս ի քահանայիցն պահանջիցէ։ Թերեւս սակաւիկ ինչ ծուլասցեն վասն բանաւոր հաւտին տեսչութեան. վասն զի ճշդիւ են համարք եւ անհնարին են տանջանք, որք առաջնորդութիւն ստանան եւ ոչ առաջնորդեն։ Տես թէ քանի՞ մահուց պարտապան է զաւրավարն ի թագաւորէն՝ թէ զզաւրսն առեալ յապրեցուցանել, եւ ի ծուլութենէ ի սուր մատնեսցէ. եւ կամ դէտ՝ որ ոչ զգուշացոյց, ո՞չ ապաքէն ամենայն արիւն սպանելոցն ի ձեռաց դիտին պահանջեսցի։ Եւ որք առնուն աւանդ ի թագաւորաց, եւ սակաւ ինչ անտի կորիցէ, սաստիկ պատժաւք պատուհասին։ Տես եւ զծառայիցն զպատիժս որք յարքունեացն վնասեսցեն. հայեա եւ ընդ պահապանս հաւտից, զի փոսս փորեն եւ կարս ձգեն եւ ղամբարս դնեն, եւ շունք շուրջ զհաւտիւն շրջին՝ զի մի՛ գազանաբեկ լինիցին.","english":"but they demand the penalty from the shepherds for the wolf-eaten and the stolen, and they strictly require the brand and the hide of the dead animal, and they ask for the count of the scattered limbs. And if anyone does not bring everything forth truthfully and confirm it with trustworthy witnesses, he is liable to severe punishment, and is expelled from the flock with great shame. Now if for the sake of the speechless sheep such demands and penalties are required, how much more for the sake of living souls, for whom Christ also died, should terrible accounts be demanded from the priests. Perhaps some may be negligent regarding the care of the rational flock, because the accounts are strict and the torments are unbearable for those who take on leadership but do not lead. See how many deaths the commander is liable for from the king, if he takes the troops and fails to preserve them, and through negligence delivers them to the sword. Or the guard who did not keep watch—will not all the blood of the slain be demanded from his hands? And those who receive a deposit from kings, if even a little is lost from it, are punished with severe penalties. See also the punishments of servants who cause loss to the royal estates. Look also at the guardians of flocks, who dig pits, set traps, place snares, and have dogs circle around the flock so that they may not be torn by beasts.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"գազանակերն եւ զգողահանն","severity":"info","text":"The terms 'wolf-eaten' and 'stolen' refer to standard losses in ancient pastoralism, for which shepherds were held accountable. This reflects the legal and economic context of the Armenian highlands.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"դրոշմն","severity":"info","text":"The 'brand' (դրոշմն) was a mark of ownership on livestock, used as proof in disputes. Its mention underscores the legalistic tone of the homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զհամար շաղղակեր անդամոցն","severity":"info","text":"The phrase 'count of the scattered limbs' may allude to the prophetic imagery of Ezekiel 34, where God holds shepherds accountable for scattered flocks. No direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ եթէ ... ո՞րչափ եւս առաւել","severity":"info","text":"This passage uses a rhetorical question (a minore ad maius) to argue from material shepherding to spiritual oversight, a common homiletic device in Mandakuni's works.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զաւրավարն ի թագաւորէն","severity":"info","text":"The comparison of a priest to a military commander and a royal treasurer echoes 1 Clement 42 and early Christian pastoral letters, emphasizing accountability.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զգազանակերն եւ զգողահանն","severity":"caution","text":"The Armenian text may have a lacuna or variant reading here; the English draft smooths over the exact legal terminology. The phrase 'wolf-eaten and stolen' is idiomatic but not fully transparent.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The precise legal penalties for shepherds in late antique Armenia are not fully known; the homily may reflect biblical or Roman law rather than local custom.","The identity of 'the king' (ի թագաւորէն) is ambiguous—could be a literal monarch or a metaphor for God."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":103,"ref":"p103","source":"եւ եթէ սակաւ ինչ ծուլասցին եւ քնոյ զանձինս տայցեն, գայլք եւ գողք դարանակալք մտեալ ի հաւտիցն յափշտակեն եւ ցրուեն եւ վիրաւորեն։ Եւ արդ տես ո՛րչափ եւս առաւել է մարդ քան զոչխար.","english":"and if they become a little lazy and give themselves over to sleep, wolves and thievish ambushers enter the flock, snatch away, scatter, and wound. And now see how much more man is than the sheep.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"եւ եթէ սակաւ ինչ ծուլասցին եւ քնոյ զանձինս տայցեն","severity":"info","text":"The conditional clause describes the shepherds' negligence, which leads to the flock's vulnerability. This reinforces the homily's moral lesson on pastoral responsibility.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գայլք","severity":"info","text":"The term 'gaylkʿ' (wolves) is a standard metaphor in Armenian patristic literature for demonic or sinful forces that prey on the faithful, echoing biblical imagery (e.g., John 10:12).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գողք դարանակալք","severity":"info","text":"The phrase 'goghkʿ daranakalkʿ' (thievish ambushers) intensifies the threat, suggesting hidden, deceitful enemies. This reflects the homiletic concern with spiritual vigilance against covert sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ տես ո՛րչափ եւս առաւել է մարդ քան զոչխար","severity":"info","text":"This exclamatory conclusion shifts from the animal metaphor to a direct address, emphasizing the greater value of the human soul. It serves as a rhetorical climax, urging the audience to reflect on their own spiritual state.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of Armenia known for his homilies that blend biblical exegesis with moral exhortation. This passage reflects his pastoral concern for the clergy's diligence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text is clear; no significant ambiguities in this passage."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":104,"ref":"p104","source":"եւ եթէ անբան ոչխարացն նոյնքան պիտոյ է զգուշութիւն յերեւելի գայլոցն յափշտակութենէ, քանի՛ եւս զգուշալի պահպանութիւն ոգւոց մարդկան պիտոյ իցէ յաներեւոյթ նետից սատանայի, որ գումար հասեալ կայ ի վերայ, եւ պատեալ պաշարէ զամենեսեան վարմիւք եւ ցանցիւք, եւ յածի շրջի զամենեքումբք, եւ նետս իբրեւ յամպս տեղէ ի խորհուրդս մարդկան, յոմանս ագահութիւն, յոմանս այլազրկութիւն, յոմանս պոռնկութեամբ, յոմանս շնութեամբ, յոմանս գողութեամբ, յոմանս ատելութեամբ, յոմանս սպանութեամբ, յոմանս նախանձու, լոմանս ոխակալութեամբ, յոմանս բամբասանաց, յոմանս բարկութեամբ, յոմանս նենգութեամբ, յոմանս մեղմեխանաց, լոմանս չարակնութեան, յոմանս չարաբանութեան, յոմանս դեղատուութեան, յոմանս վաճառազ զրկութեան, յոմանս վաշխաժողովութեան, յոմանս չափոց եւ կշռոց նենգութեան, յոմանս դիւթոց եւ յուռթաց եւ դիւթութեան, յոմանս թատերասիրութեան, լոմանս պճնողութեան, լոմանս սատանայական սգոյ տրտմութեան, յոմանս անյուսութեան, յոմանս անհնազանդութեան, յոմանս անժուժկալութեան, յոմանս անհաւատութեան, յոմանս սնափառութեան, յոմանս ձանձրութեան, յոմանս մոռացութեան, յոմանս ստութեան, յոմանս հայհոյութեան, յոմանս քինահանութեան, յոմանս երդմնակերութեան, յոմանս ստախաւսութեան, յոմանս որկորստութեան եւ արբեցութեան եւ ամենայն զաւշաքաղութեան եւ ամբարտաւանութեան եւ","english":"And if for the senseless sheep such vigilance is necessary against the visible wolves and their plundering, how much more vigilant protection is needed for the souls of men against the invisible arrows of Satan, who stands arrayed in force above, and besieges and besets all with snares and nets, and goes about and encircles all, and lets fall arrows as from clouds into the thoughts of men: into some, greed; into others, injustice; into some, fornication; into others, adultery; into some, theft; into others, hatred; into some, murder; into others, envy; into some, rancor; into others, slander; into some, wrath; into others, deceit; into some, flattery; into others, sorcery; into some, evil speech; into others, poisoning; into some, fraudulent commerce; into others, usury; into some, deceit in measures and weights; into others, divination, incantations, and witchcraft; into some, love of the theater; into others, vanity; into some, satanic grief and sorrow; into others, despair; into some, disobedience; into others, incontinence; into some, unbelief; into others, vainglory; into some, tedium; into others, forgetfulness; into some, falsehood; into others, blasphemy; into some, vengefulness; into others, perjury; into some, calumny; into others, gluttony and drunkenness and every kind of lustfulness and arrogance and","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"յոմանս ... յոմանս","severity":"info","text":"The repeated prepositional phrase 'into some ... into others' structures a lengthy catalogue of vices, each introduced by 'յոմանս' (into some) or 'լոմանս' (into others), creating a rhythmic litany of Satan's arrows.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"աներեւոյթ","severity":"info","text":"The term 'աներեւոյթ' (anerewoytʿ) means 'invisible' and contrasts with the visible wolves of the previous passage, emphasizing the spiritual nature of the threat.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"սատանայական սգոյ տրտմութեան","severity":"info","text":"The phrase 'satanic grief and sorrow' likely refers to the vice of acedia or spiritual despair, a common theme in early monastic and homiletic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"լոմանս","severity":"caution","text":"The form 'լոմանս' appears twice in the Armenian text; it is likely a scribal variant or error for 'յոմանս' (into others), as the expected form is 'յոմանս' throughout.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"This homily is attributed to Yovhannēs Mandakuni, a 5th-century Armenian patriarch, though some scholars question the authorship of the entire corpus.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The list of vices is extensive and some terms (e.g., 'մեղմեխանաց', 'զաւշաքաղութեան') are rare or ambiguous; the translation follows conventional readings.","The repeated 'լոմանս' may be a scribal error for 'յոմանς' or an intentional variant; the reading taken treats it as equivalent to 'յոմանս'."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":105,"ref":"p105","source":"ամբարհաւաճութեան եւ պղծութեան, եւ այլ եւս ախտից բազմութեան՝ զոր եկեալ հոսէ սատանայ ի սիրտս ամենեցուն, եւ կարեվէր վիրաւորէ, եւ չարամահ սպանանէ։ Եւ քո զայս ամենայն տեսեալ անտե՞ ս առնես եւ անփոյթ, եւ հեղգաս եւ ոչ լաս եւ ոչ ողբաս զայնչափ վիրաց բազմութիւն։ Սարսեա եւ սոսկա յահեղ բեմբէն երկիւղէ, թէ որո՞վ աչաւք եւ երեսաւք զՏէրն փառաց տեսանիցես. եւ քանի՞ գլուխք պատժոց եւ պատուհասից են բաւական վասն քոյոյ ծուլութեան։ Այլ երկիր ի հովուապետէն, զարթիր ի ծուլութենէդ, եւ առ զնախանձն Փենեհէզի. խոցեա զսատանալ եւ զդեւս, վիրաւորեա զնոսա Սուրբ Հոգւովն. հալածեա զբնակիչս բանսարկուին. գրեա զզաւրս սատանայի. խորտակեա զաղեղունս չարին, եւ դարձո զնետս ի նոսա. բարբառեա զբանս վարդապետութեան, եւ արա հաւտի քում դեղ ողորմութեան՝ ծերոց, արանց եւ կանանց, ծառայից եւ տերանց, հիւանդաց ախտացելոց. եւ մի՛ ինչ ամենեւին դանդաղեր եւ դատարկանար, այլ անդադար վարդապետեա։ Դէտ ես, աղաղակեատեսուչ ես, յանձանձեա. առաջնորդ ես, յեկեղեցի հետեւեա. հովիւ ես, յուղիղ հաւատս արածեա. բժիշկ ես, զվէրս մեղացն բժշկեա. նաւապետ ես, զնաւդ զերծո յալէկոծութենէդ։ Աւանդ ստացար, եւ համար ունիս տալ՝ թէ եւ սուղ ինչ հեղգայցես։ Այլ երկիր ի հովուապետէն, եւ խնդրեա զբանաւոր հաւտս քո զկորուսեալն, եւ զամենեսեան ժողովեա. պարսպեա խրատու վարդապետութեան.","english":"of pride and impurity, and of yet other multitudes of passions, which Satan has come and poured into the hearts of all, and grievously wounds, and kills with an evil death. And seeing all this, do you not care and are you unconcerned, and are you negligent, and do you not weep and mourn over such a multitude of wounds? Tremble and shudder with fearful dread, lest with what eyes and face you shall see the Lord of glory, and how many heads of punishments and chastisements are sufficient for your sloth. But arise from your sloth, O shepherd, and take the zeal of Phinehas; pierce Satan and the demons, wound them with the Holy Spirit; drive out the dwellers of the slanderer; write down the powers of Satan; shatter the bows of the evil one, and turn their arrows back upon them; proclaim the words of teaching, and make for your flock a medicine of mercy—for the old, for men and women, for servants and masters, for the sick afflicted with diseases; and do not at all delay or be idle, but teach unceasingly. You are a watcher, you are a superintendent, be vigilant; you are a leader, follow the church; you are a shepherd, pasture on the straight path of faith; you are a physician, heal the wounds of sins; you are a helmsman, steer your ship from the storm. You received a deposit, and you must render an account; if you are negligent in any way, it is a debt. But arise from your sloth, O shepherd, and seek your lost rational flock, and gather all together; fortify with the counsel of teaching.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"Փենեհէզի","severity":"info","text":"Phinehas (Փենեհէզ) is a biblical figure (Num 25:7–8) who, in his zeal, pierced an Israelite and a Midianite woman, stopping a plague. The homilist invokes him as a model of righteous violence against sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զՏէրն փառաց","severity":"info","text":"The phrase 'Lord of glory' (Տէրն փառաց) echoes 1 Cor 2:8 and Eph 1:17, where Christ is called the Lord of glory. It underscores the eschatological judgment the negligent shepherd faces.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Դէտ ես … աղաղակեատեսուչ ես … առաջնորդ ես … հովիւ ես … բժիշկ ես … նաւապետ ես","severity":"info","text":"A series of six parallel apostrophes ('You are a watcher … superintendent … leader … shepherd … physician … helmsman') builds rhetorical intensity, each followed by an imperative. This is a homiletic device common in Armenian patristic exhortations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"հովուապետէն","severity":"info","text":"The term 'shepherd' (հովուապետ) is a standard metaphor for a bishop or priest in early Christian literature. Mandakuni’s homily addresses clergy directly, urging them to active pastoral care against spiritual laxity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զնախանձն Փենեհէզի","severity":"info","text":"The invocation of Phinehas’ zeal was later cited by Armenian commentators as a model for clerical militancy against heresy. This passage reflects a tradition where Old Testament violence is allegorized for spiritual warfare.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զզաւրս սատանայի' ('write down the powers of Satan') is ambiguous: it may mean to record or to weaken (by writing as a magical or liturgical act). The translation opts for 'write down' in the sense of cataloguing, but a ritual connotation is possible."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":106,"ref":"p106","source":"զթշնամիսն ընդ Աստուծոլ հաշտեցո. զվարավատնեալսն ի սատանայէ միաւորեա. զհեռացեալսն յեկեղեցւոյ մերձեցո. զվեհերոտսն յաղաւթից ի փոյթ յորդորեա. զկորուսեալսն ի ճշմարտութենէ խնդրեազմոլորեալսն յարդարութիւն դարձո. զհիւանդացեալսն յախտիզ թշնամոլ բժշկեա. զվիրաւորեալսն ի սատանայէ առողջացո. զգլորեալսն անաւրէնութեամբ՝ կանգնեա. զխաւարեալսն անգիտութեամբ՝ լուսաւորեա. զաւտարացեալսն ի պատուիրանացն Աստուծոյ ընտանեցո. զաղտեղեալսն կռապաշտութեամբ՝ լուսաւորեա. զմեղուցեալսն ապաշխարութեամբ արդարացո. զքաղցեալսն ի մարմնոյն Քրիստոսի կերակրեա. զծարաւեալսն արեամբն Քրիստոսի արբո։ Եւ զամենեսեան արժանաւորս արա ի վերին քաղաքն մտանել այսպիսի գործովք առաքինութեան. ի վարս պարկեշտս յորդորեա. ի հաւատս ուղղափառս զաւրացո. զխոնարհութիւն եւ զհեզութիւն հրամայեա. զպատուիրանապահութիւն եւ զաւրէնս Տեառն կատարել ուսո, զսրբութիւն սրտի եւ զճշմարտութիւն լեզուի, ի ցածութիւն աչաց եւ ի պարկեշտութիւն մարմնոլ. ի ժուժկալութիւն եւ ի համբերութիւն յորդորեա. ի պնդութիւն պահոց եւ ի յաւժարութիւն աղաւթից եւ յառաւելութիւն ողորմութեան ամենեցուն պատուիրեա։ Զի այսպէս ամենայնիւ կատարեալք եւ սրբեալք եւ լուսաւորեալք կացէք առաջի Քրիստոսի ընդունել զանթառամ փառաց պսակն։","english":"Reconcile the enemies with God. Unite those who have been enslaved by Satan. Draw near those who have been estranged from the Church. Urge the fearful of prayer to diligence. Seek those who have been lost from truth. Turn those who have been led astray from righteousness back to righteousness. Heal those who have been made ill by the enemy of lust. Restore to health those who have been wounded by Satan. Raise up those who have fallen through lawlessness. Enlighten those who have been darkened by ignorance. Familiarize those who have been alienated from the commandments of God. Enlighten those who have been defiled by idolatry. Justify those who have sinned through repentance. Feed those who hunger for the body of Christ. Give drink to those who thirst for the blood of Christ. And make all worthy to enter the heavenly city through such works of virtue. Urge them to modest conduct. Strengthen them in orthodox faith. Command humility and meekness. Teach the keeping of commandments and the fulfillment of the Lord’s laws. Urge purity of heart and truth of tongue, lowliness of eyes and modesty of body. Urge temperance and patience. Command steadfastness in fasts, abundance in prayers, and increase in mercy for all. For thus, perfected, sanctified, and enlightened in every way, you shall stand before Christ to receive the crown of unfading glory.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զամենեսեան արժանաւորս արա ի վերին քաղաքն մտանել","severity":"info","text":"This passage forms a long series of imperatives, each addressing a specific category of the fallen or wayward, culminating in a call to make them worthy of the heavenly city. The structure is homiletic and exhortatory, typical of Mandakuni's style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զքաղցեալսն ի մարմնոյն Քրիստոսի կերակրեա. զծարաւեալսն արեամբն Քրիստոսի արբո","severity":"info","text":"These phrases echo the Eucharistic language of John 6:53-56, where Christ speaks of eating his body and drinking his blood. The homily applies this to the spiritual nourishment of the faithful.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"զանթառամ փառաց պսակն","severity":"info","text":"The phrase 'crown of unfading glory' is a common patristic metaphor for martyrdom or ascetic victory, derived from 1 Corinthians 9:25 and later hagiographic tradition. It signifies eternal reward.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զվեհերոտսն յաղաւթից ի փոյթ յորդորեա","severity":"info","text":"The exhortation to urge the 'fearful of prayer' to diligence reflects a pastoral concern for those hesitant in liturgical practice, a theme in early Armenian monastic and lay instruction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զհիւանդացեալսն յախտիզ թշնամոլ բժշկեա","severity":"info","text":"The pairing of 'enemy of lust' (ախտիզ թշնամոլ) with healing echoes similar dualistic language in the works of Ephrem the Syrian, who often personifies vices as enemies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զմեղուցեալսն ապաշխարութեամբ արդարացո","severity":"caution","text":"The phrase 'justify those who have sinned through repentance' might be misread as implying justification by works; in context, it aligns with Armenian soteriology emphasizing repentance as a means of grace.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The series of imperatives could be read as addressed to a single audience (e.g., clergy) or to multiple groups; the text does not specify the addressee.","The phrase 'enlighten those who have been defiled by idolatry' (զաղտեղեալսն կռապաշտութեամբ՝ լուսաւորեա) may refer to former pagans or to Christians lapsing into pagan practices; the context is ambiguous."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":107,"ref":"p107","source":"Որում եւ զմեզ արժանիս արասցէ վայելեալ, եւ փառս տալ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։\n\nՅԱՂԱԳՍ ԲԱՄԲԱՍՈՂԱՑ ԵՒ ՉԴԱՏԵԼՈՅ ԶՎԱՐԴԱՊԵՏԱՆ\n\nՄթերք հոգոց եւ աղջամուղջք տրտմութեան դիզեալ ի վերայ իմ կուտի հանապազ. զի ախտք չար եւ ահեղ անաւրէնութիւնք մտեալ յեկեղեցի իբրեւ զհուր ի վեր բորբոքեալ, զամենեսեան առ հասարակ այրէ, եւ ի միտս մեր փոքր կարծեցուցանէ սատանայ, որպէս Մարիամայ ետ բամբասել զՄովսէս ծառայ Աստուծոյ, եւ ի միտս նորա փոքր կարծեցուցանէր սատանայ, զի մի՛ ի զղջումն եկեսցէ. եւ վասն այսորիկ ընկալաւ զպատիժս պատուհասիցն։ Այլ որպէս Քամայն ետ բամբասել զմերկութիւն Նոյի հաւր իւրոյ, եւ ի միտս նորա փոքր կարծեցուցանէր, մինչեւ ընկալաւ զանէծսն ծառայութեան, սոյն հուր եւ այժմ մտեալ լեկեղեցի՝ առ հասարակ զամենեսեան այրէ եւ կորուսանէ, սոյնպէս եւ որոգայթիւք. զի մինն շնալ, եւ մինն բամբասէ, եւ երկոքեանն հաւասար անաւրինին. մինն գողանայ, եւ միւսն բամբասէ, եւ միապէս պատուհասին. մինն արբենայ, եւ միւսն զարբեցողն բամբասէ, եւ համանման դատապարտին։ Եւ ամենայն իսկ զամենայն բնութիւն մեղացն մինն գործէ, եւ միւսն բամբասէ, եւ միահաւասար դատին եւ տանջին. քանզի ոչ եթէ զգողանալն եւ զշնալն առաւել եւս անաւրէնութիւն ցուցանէ Պաւղոս քան զբամբասելն եւ զարբենալն, այլ միապէս չարութիւն է.","english":"Whom may make us worthy to enjoy, and to give glory to the Father and the Son and the Holy Spirit, now and always and unto eternity of eternities. Amen.\n\nHOMILY ON SLANDERERS AND ON NOT JUDGING THE VARDAPET\n\nClouds of the spirit and mists of sorrow are constantly piled upon my heart, for evil afflictions and lawless iniquities have entered the church like fire kindled upward, burning all alike, and Satan makes them seem small in our minds, as he made Miriam slander Moses, the servant of God, and made it seem small in her mind, that she might not come to repentance; and for this reason she received the punishments of the torments. But as Ham made slander the nakedness of Noah, his father, and made it seem small in his mind, until he received the curses of servitude, so this fire, having now entered the church, burns and destroys all alike; likewise with snares: for one steals, and one slanders, and both are equally lawless; one steals, and another slanders the thief, and they are punished alike; one gets drunk, and another slanders the drunkard, and they are condemned similarly. And every nature of sins: one commits, and another slanders, and they are judged and tormented equally; for Paul does not show that stealing and committing fornication are more lawless than slandering and getting drunk, but all are equally evil.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՅԱՂԱԳՍ ԲԱՄԲԱՍՈՂԱՑ ԵՒ ՉԴԱՏԵԼՈՅ ԶՎԱՐԴԱՊԵՏԱՆ","severity":"info","text":"The title 'Homily on Slanderers and on Not Judging the Vardapet' introduces the theme of slander as a grave sin, linking it to biblical exempla and setting up the homily's moral argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Մարիամայ","severity":"info","text":"Miriam's slander of Moses is referenced from Numbers 12:1-15, where she is punished with leprosy for speaking against Moses' Cushite wife.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Քամայն","severity":"info","text":"Ham's slander of Noah's nakedness alludes to Genesis 9:20-27, where Ham's disrespect leads to the curse of servitude on his descendants.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս","severity":"info","text":"The reference to Paul likely echoes Romans 1:29-32 or similar passages where slander is equated with other sins, though no direct quotation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"վարդապետան","severity":"info","text":"The term 'vardapet' denotes a teacher or doctor of the church in Armenian tradition, and the title warns against judging such a figure, reflecting clerical authority concerns.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"լեկեղեցի","severity":"caution","text":"The Armenian text reads 'լեկեղեցի' (entered the church), but the English draft has 'the church'; the reading is clear, though the manuscript may have variant spellings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'vardapet' in the title is unspecified; it may refer to a specific teacher or be a generic warning.","The phrase 'as Paul does not show' is a paraphrase; the exact Pauline source is not cited in the text."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":108,"ref":"p108","source":"միահաւասար զերկոցունցն ելանելն յարքայութենէն միով բանիւ նշանակեալ ասէ՝ եթէ Ոչ գողք եւ ոչ պոռնիկք եւ ոչ արբեցողք եւ ոչ բամբասողք զարքայութիւնն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն։ Եւ արդ ահա ելից սատանայ զբերանս ամենեցուն անաւրէն ախտիւն բամբասանաց, եւ հանապազ անդադար բորբոքին լեզուք ամենեցունց յեղբաւրն բամբասանս եւ ի հայհոյութիւնս։ Աներկիւղ եւ անկասկածելի իմն տեսանեմ զանձինս որք զանաւրէնութիւնս զայս գործեն, եւ ոչ փութան լուանալ եւ սրբել ապաշխարութեամբ իբրեւ զգողութեան եւ զպոռնկութեան զչարութիւնս։ Զի եթէ գարշիս ի շնութենէ, գարշեա եւ ի բամբասանաց. զի եթէ չար է շնութիւն, հաւասար առնէ եւ զբամբասողութիւնն։ Այլ առաքեալն աւրէնսուսոյց առաւել եւս ցուցանէ զբամբասանացն անաւրէնութիւնսն ասելովն՝ եթէ Ամենայն որ բամբասէ զեղբայր իւր, զաւրէնսն բամբասէ եւ զաւրէնս դատիե։ Եւ ո՞ր քան զայն անաւրէնութիւնք իցեն, որ աւրինացն Աստուծոյ ոչ առնելի է, այլ Տէր եւ դատիչ լինի։ Մի է, ասէ, աւրէնսդիր եւ դատաւոր, որ փրկէ եւ կեցուցանէ եւ կորուսանէգ†. դու զի՞ դատիս զայլոյ ծառայ։ Եւ արդ տես թէ քանի՛ մահուց պարտապան է որ զպատիւ եւ զիշխանութիւն թագաւորին յափշտակէ, եւ զդատաւորի դատաստան դատիցի ինքն. զի նա ասէ. Իմ են վըէժխնդրութիւնք, եւ ես հատուցից՝ ասէ Տէրդ։","english":"He indicates with one word the equal departure of both from the kingdom, saying: \"Neither thieves, nor fornicators, nor drunkards, nor slanderers inherit the kingdom of God.\" And now behold, Satan will issue forth from the mouths of all with the lawless vice of slander, and the tongues of all are ceaselessly and constantly inflamed against their brother with slanders and blasphemies. I see those who commit this lawlessness as fearless and undaunted, and they do not hasten to wash and cleanse themselves with repentance as they do the evils of theft and fornication. For if you abhor fornication, abhor also slander; for if fornication is evil, slander is equal to it. But the apostle, the lawgiver, shows even more the lawlessness of slanderers by saying: \"Whoever slanders his brother slanders the law and judges the law.\" And what lawlessness could be greater than that which is not to be done to the laws of God, but one becomes Lord and judge? \"There is one lawgiver and judge,\" he says, \"who saves and preserves and destroys.\" Why do you judge another's servant? And now see how many deaths are owed by one who usurps the honor and authority of the king, and judges the judgment of the judge himself; for he says: \"The penalties are mine, and I shall exact them,\" says the Lord.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ոչ գողք եւ ոչ պոռնիկք եւ ոչ արբեցողք եւ ոչ բամբասողք զարքայութիւնն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն","severity":"info","text":"The homily adapts a scriptural principle (cf. 1 Cor 6:9-10) listing sins that exclude from the kingdom, adding slanderers to the traditional triad of thieves, fornicators, and drunkards.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"բամբասանք","severity":"info","text":"The Armenian term 'bambasankʿ' (slander) is a key vice in Mandakuni's moral taxonomy, equated here with fornication in severity, reflecting a broader ascetic concern with speech sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Առաքեալն աւրէնսուսոյց","severity":"info","text":"The 'apostle-lawgiver' likely refers to Paul, whose epistles (e.g., Rom 2:1-3) condemn judging others. Mandakuni creatively extends this to slander as a violation of divine law.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ տես թէ քանի՛ մահուց պարտապան է","severity":"info","text":"The passage shifts from scriptural citation to a rhetorical question, intensifying the homiletic warning by comparing slander to usurping royal authority, a common trope in Armenian moral exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Իմ են վըէժխնդրութիւնք, եւ ես հատուցից","severity":"info","text":"The concluding divine speech echoes Old Testament theophanic language (e.g., Exod 20:5-6), where God claims sole authority over punishment, reinforcing the homily's legal metaphor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'apostle-lawgiver' is not explicitly named; the reading assumes Paul, but could refer to a broader apostolic tradition.","The phrase 'equal departure from the kingdom' may imply both slanderers and the righteous are excluded equally, or that all sinners are equally barred; the homily takes the latter."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":109,"ref":"p109","source":"Դու զի՞ դատիս զեղբայր քո, կամ զի՞ անգոսնես զեղբայր քոե Եւ արդ դու դատեալդ եւ դատապարտեալդ մեղաւք, ո՞չ սոսկաս եւ դողաս դատել զայլոյ դատաստան. որ ոչ եթէ զմարդ ոք արհամարհեցեր եւ թշնամանեցեր, այլ զԱստուած. եւ զպատիւ եւ զիշխանութիւն նորա յափշտակեալ դատիս զդատաստան նորա, չյիշելով զբանն սուրբ աւետարանին որ ասէ՝ թէ Մի՛ դատիք, զի մի՛ դատիջիք. զի որով դատաստանաւ դատիք, նովին դատելոց էք ասէ։ Սրբոց է դատել, եւ անարատից է յանդիմանել. եւ զայն առանձինն եւ աղաչանաւք, եւ ոչ հրապարակաւ զմեղս ուրուք յանդիմանել, եւ կամ գաղտ ի նմանէն ի լսելիս ուրուք բամբասել։ Եւ են մեղք ահեղք եւ անաւրէնութիւնք. զի ով ոք ի խեղութեան ինչ իցէ եւ զայլս խեղութեամբ թշնամանէ, ո՛չ ապաքեն յառաջ քան զնա զինքն թշնամանիցէ։ Այլ եւ զի ինքն իսկ թէ եւ բիւր չարիք ստացեալ ունի, ծածկեալ խաղաղէ. եւ զեղբայրն թէ եւ սուղ ինչ յանցանիցէ, սահի, շրջի, եւ յամենեցուն լսելիս արկանէ, եւ լինի դառն դահիճ եւ քննիչ չարաչար եղբաւրն յանցանացն։ Յիւրում ականն գերան կալ եւ ծածկէ, եւ զշիւղ ական եղբաւրն որոնէ. զոր եւ Քրիստոս ոչ միայն մեղաւոր ասէ, այլ եւ կեղծաւոր եւս կոչէ. Կեղծաւոր, ասէ, հան նախ զգերանդ յականէ քումմէ, եւ ապա մատիցես հանել զշիւղ յականէ եղբաւր քոէ։","english":"Why do you judge your brother, or why do you despise your brother? And now you, who are judged and condemned for sins, do you not fear and tremble to judge another’s judgment? For it is not that you have despised and become an enemy of a man, but of God. And having usurped his honor and authority, you judge his judgment, not recalling the word of the holy Gospel which says: “Do not judge, lest you be judged; for by the judgment with which you judge, you will be judged.” It is for the saints to judge, and for the blameless to reprove; and that privately and with entreaty, and not publicly to reprove anyone’s sins, or secretly to slander them to others’ ears. And there are terrible sins and iniquities: for if anyone is in some error and becomes an enemy of others through error, he certainly does not first become an enemy of himself before that. But also, if he himself has acquired countless evils, he conceals them and keeps peace; yet if the brother has transgressed in some small thing, he rushes about, goes around, and casts it to all listeners, and becomes a harsh torturer and a cruel examiner of the brother’s transgressions. He has a beam in his own eye and conceals it, but seeks the splinter in his brother’s eye. For Christ not only calls him a sinner, but also a hypocrite: “Hypocrite,” he says, “first remove the beam from your own eye, and then you will be able to remove the splinter from your brother’s eye.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Մի՛ դատիք, զի մի՛ դատիջիք","severity":"info","text":"The homily quotes a version of Matthew 7:1, 'Do not judge, lest you be judged,' which is a paraphrase of the biblical injunction against judging others.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"հան նախ զգերանդ յականէ քումմէ, եւ ապա մատիցես հանել զշիւղ յականէ եղբաւր քոէ","severity":"info","text":"The passage directly cites Matthew 7:3-5, the 'beam and splinter' saying, where Christ calls the one who judges hypocritical.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"դատիս","severity":"info","text":"The Armenian verb 'datiš' (judge) is used repeatedly, emphasizing the act of judgment as a usurpation of divine authority, a key theme in the homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Սրբոց է դատել","severity":"info","text":"The homily asserts that judgment belongs to saints and the blameless, reflecting early Armenian Christian monastic ideals where spiritual authority is reserved for the holy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Դու զի՞ դատիս զեղբայր քո","severity":"info","text":"The passage opens with a rhetorical question, a common homiletic device, and then develops a contrast between private reproof and public slander, structuring the moral argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի մի՛ դատիջիք","severity":"caution","text":"The phrase 'lest you be judged' is a paraphrase; the exact biblical wording in Matthew 7:1 is 'you will be judged,' but the homily uses a conditional form, possibly a scribal variation or adaptation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զի մի՛ դատիջիք' could be read as a direct command ('do not be judged') or a conditional ('lest you be judged'); the homily's context supports the latter, but the Armenian syntax is ambiguous.","The identity of 'եղբայր' (brother) is ambiguous: it may refer to a fellow Christian or a monastic brother, given the homily's likely audience."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":110,"ref":"p110","source":"Եւ արդ ո՞վ իցէ քան զնա անամաւթագոյն, որ զիւր մեղաց սխալանս ինչ գիտիցէ, եւ զայն անփոյթ արարեալ հետաքրքիր եղբաւրն յանցանացն լինիցի, բամբասել ի բազմաց լսելիս։ Եւ զայն բայրն բամբասիցէ, նովին մեղաց տանջանաւքն եւ ինքն պատուհասի։ Եւ հանապազ անդադար բողոքին լեզուք ամենեցուն լեղբաւրն բամբասանս. զի զտանջանս ամենայն մեղացն զոր գործեացն է պատրաստեալ զնոյն տանջանս եւ բամբասողացն հաւասար։ Եւ արդ ընդէ՞ր այդպիսի տանջանաւք դատապարտիցիս, եւ կամ զի՞նչ ի բամբասանացդ աւգտեցար. զո՞ր ցանկութիւն կամաց քոց կատարեցեր, եւ կամ զո՞ր յաճախութիւն ընչից շահեցար. քաղցո՞ւ ինչ մխիթարութիւն ստացար ի բամբասանացդ, եթէ մերկութեան ինչ ծածկոյթ։ Ոչ այլ ինչ աւելի գտանես, բայց միայն զսոսկ զսատանայ տեսանես զմիտս բամբասողացն՝ որ հանապազ լցեալ յղացեալ կան չարեաւք. իբրեւ զծննդական երկնեն արտաքս զբամբասանս հոսեալ. յուղղան շրջին, եւ խաւսին զեղբաւրէն չարութիւն։ Կամ ի չար մտաց իւրոց իմանայ, կամ ի յայլմէ ի լսելիս յաւելու չարաչար սերմ եւ զազրացուցիչս, եւ ատելի ամենեցուն զեղբայրն ցուցանէ, եւ զբազումս ի նա գայթակղեցուցանէ. ընդ որոց գայթակղութեան ինքն դատապարտի։ Որ չար կարծիս զեղբաւրէն հնչեցուցանէ ի լսելիս ամենեցուն. որում եւ ասէ իսկ՝ թէ վայ որ կարծեն, եւ եղուկ որ զկարծիսն տայցեն.","english":"And now who is more shameless than he who, knowing some errors of his own sins, and having disregarded them, becomes inquisitive about the faults of his brother, to slander him before the multitudes who hear? And he slanders that brother, and by the same torments of sins he himself is punished. And incessantly, unceasingly, the tongues of all complain with slanders against the brother; for the torments of all the sins he has committed are prepared, and the same torments are equal for the slanderers as well. And now why are you condemned with such torments, or what benefit did you gain from your slanders? What desire of your will did you fulfill, or what abundance of wealth did you profit? What sweet consolation did you obtain from your slanders, or what covering for your nakedness? You will find nothing else, but only that you see the mind of slanderers as that of Satan, which is ever filled and pregnant with evils; as if from a birth-pang they spew forth slanders outwardly. They wander about, and speak evil of the brother. Either from his own evil thoughts he knows, or from another, to those who hear, he adds evil seed and abominable things, and shows the brother as hateful to all, and causes many to stumble at him; by whose stumbling he himself is condemned. He who sounds forth evil opinions of the brother to all who hear—to whom it is also said: Woe to those who think, and wretched are those who give credence to such opinions.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"բամբասել","severity":"info","text":"The verb 'bambasel' (to slander) is the thematic focus of this passage, linking personal sin, judgment, and diabolical imitation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զսոսկ զսատանայ","severity":"info","text":"The comparison of slanderers to Satan echoes the New Testament depiction of the devil as the accuser (diabolos), e.g., in 1 Timothy 3:11 and John 8:44.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"ծննդական","severity":"info","text":"The term 'cnndakan' (birth-pang) is used metaphorically to describe the violent, involuntary expulsion of slander, reflecting a common ascetic trope of evil speech as demonic labor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ","severity":"info","text":"The repeated rhetorical questions ('And now...') structure the homily as a series of indictments, moving from general accusation to specific condemnation of the slanderer.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"վայ որ կարծեն, եւ եղուկ որ զկարծիսն տայցեն","severity":"info","text":"This concluding aphorism parallels the Gospel saying 'Woe to you who judge' (Matthew 7:1) and the patristic maxim that both the slanderer and the hearer share guilt.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni's homilies were widely copied in Armenian monastic circles, where this passage's emphasis on communal sin and slander served as a rule for fraternal correction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զսոսկ զսատանայ տեսանես' could be read as 'you see the mind of slanderers as that of Satan' or 'you see the slanderers themselves as Satan'; the translation follows the former, but the latter is grammatically possible.","The term 'եղբայր' (brother) may refer to a fellow monk or a generic Christian brother; the context of communal sin suggests a monastic setting, but the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":111,"ref":"p111","source":"Տէր է հատուցանող եւ դատաւոր, բարեացն բարիս, եւ չարարարացն չարիս։ Դու զի՞ դատիս զեղբայր քո, եւ զի՞ անգոսնես եւ բամբասես. ահա դատաւորն առ դուրս կայ, եւ հատուցանէ իւրաքանչիւր ըստ գործոց։ Եւ արդ որպիսի՞ տանջանաւք դատապարտիցին՝ որ ոչ միայն զեղբարս, այլ եւ զվարդապետս եւ զքահանայս բամբասեսցեն. քանզի անաւրինեալ եւ լցեալ են սաստիկ անառակութեամբ, եւ ամենայնիւ սատանայի կան ի հնազանդութիւն։ Քանզի հեղու զամբարշտեալ զթոյնս իւր ի վերայ, մինչեւ յահեղ անաւրէնութիւնս կործանէ. որպէս եւ ժողովրդեանն յանապատին նախ զՄովսէս ետ թշնամանել, եւ ապա զԱստուած արհամարհել. նոյնպէս եւ հրէական ազգին՝ որ նախ զմարգարէսն կոտորեցին, եւ ապա զՔրիստոս սպանին. նոյնպէս եւ Յուդայի նախ զաղքատացն ետ գողանալ, եւ ապա զՏէրն մատնել։ Ըստ նմին աւրինակի եւ բամբասողաց նախ զընկերս ետ բամբասել, եւ ապա զվարդապետս եւ զքահանայս, որոց բամբասանքն յԱստուած ելանեն. որպէս եւ ինքն Քրիստոս ասէ՝ թէ Որ զձեզ ընդունի, զիս ընդունի. եւ որ զձեզ անարգէ, զիս անարգէ։ Եւ եթէ որ զքահանայս եւ զվարդապետս բամբասէ, զՔրիստոս թշնամանէ։ Աշխարհական ես, մի՛ զպատիւ քահանայութեանն բամբասեր եւ հայհոյեր։ Հայեա ի Կորխ եւ ի Դադան եւ ի յԱբիրոն՝ որք զպատիւ քահանայութեանն թշնամանեցին. տես զի բացաւ երկիր, եւ եկուլ զնոսա, եւ հուր ի բանակս նոցա վառեցաւ։","english":"The Lord is the rewarder and judge, good for good deeds, and evil for evil deeds. Why do you judge your brother, and why do you revile and slander him? Behold, the judge stands at the door, and rewards each according to their works. And now with what torments will those be condemned who not only slander their brothers, but also the teachers and the priests? For they are lawless and filled with grievous depravity, and are wholly in submission to Satan. For he has poured out his venomous malice upon them, until he overturns them with lawless acts. Just as with the people in the wilderness, he first made Moses an enemy, and then caused God to be despised; likewise with the Jewish people, who first slaughtered the prophets, and then killed Christ; likewise with Judas, who first caused the poor to be robbed, and then betrayed the Lord. According to the same pattern, slanderers first cause their companions to be slandered, and then the teachers and the priests, whose slander ascends to God. As Christ Himself says: \"He who receives you, receives me; and he who dishonors you, dishonors me.\" And if one slanders the priests and the teachers, he makes Christ an enemy. You are a layman; do not slander or blaspheme the honor of the priesthood. Look at Korah, Dathan, and Abiram, who made enmity against the honor of the priesthood. See how the earth opened and swallowed them, and fire was kindled in their camp.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"Տէր է հատուցանող եւ դատաւոր","severity":"info","text":"The opening declares God as both rewarder and judge, establishing the homily's theme of divine retribution for slander.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Որ զձեզ ընդունի, զիս ընդունի. եւ որ զձեզ անարգէ, զիս անարգէ","severity":"info","text":"This is a paraphrase of Christ's words to the apostles, likely echoing John 13:20 or a similar tradition, emphasizing the unity between clergy and Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Կորխ, Դադան, Աբիրոն","severity":"info","text":"Korah, Dathan, and Abiram are figures from Numbers 16 who rebelled against Moses' authority; their punishment by the earth swallowing them is cited as a warning against challenging priestly honor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Որպէս ... նոյնպէս ... նոյնպէս ... Ըստ նմին աւրինակի","severity":"info","text":"The homily uses a series of analogies (wilderness people, Jewish people, Judas) to argue that slander of clergy escalates to enmity against God, reinforcing the pattern of escalating sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վարդապետ","severity":"info","text":"In Armenian ecclesiastical usage, 'vardapet' denotes a teacher or doctor of the church, often a monastic scholar; here it is paired with 'priest' (քահանայ) to represent clerical authority.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"աշխարհական","severity":"info","text":"The direct address to the 'layman' (աշխարհական) reflects the homily's pastoral concern for the laity's conduct toward clergy, a recurring theme in early Armenian church literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զձեզ ընդունի' (receives you) may allude to a specific gospel passage, but the exact source is not cited in the text; the reading taken is a general Christological statement."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":112,"ref":"p112","source":"Զգոյշ լեր, զի մի՛ եւ դու զփորձ նոզա առնուցուս՝ որ զպատիւ քահանայութեանն արհամարհես։ Քեզ ոչ եթէ զառաջնորդս բամբասել հրամայեցաւ, այլ ունկնդիր լինել եւ պատուել։ Ունկնդիր լերուք, ասէ, առաջնորդաց ձերոց, եւ հպատակ կացէք նոցա. զի նոքա հոգան վասն ոգւոց ձերոց, եւ համարս տալոց են ընդ ձեր։ Եւ դու հայհոյութեամբ եւ բամբասանաւք պատերազմիս ընդ նմա. տես զի ոչ ընդ նմա, այլ ընդ Աստուծոյ մարտնչիս՝ որ նմա զպատիւ քահանայութեանն շնորհեաց։ Զի ամենայն որ պատուէ զքահանայն, զԱստուած փառաւորէ եւ պատուէ. եւ որ արհամարհէ, զԱստուած թշնամանէ։ Զքահանայս քո մեծարեսջիր, եւ զիշխանս ժողովրդեան քո մի՛ արհամարհիցես։ Զի թէպէտ եւ յանպիտանեաց ոք իցէ քահանայն, այլ Աստուած տեսանէ՝ զի վասն նորա եւ զանարգսն մեծարես. զի սրբոյն վասն սրբութեանն ակն ածես։ Իսկ վասն Աստուծոլ պատիւ այն է որ զանարգն մեծարիցես. այլ չէ անարգ, Զի հրեշտակ Տեառն ամենակալի է քահանայնա։ Եւ եթէ արհամարհես, յԱստուած մեղանչես՝ որ ետ զձեռնադրութիւն նորա, եւ նովաւ ինքն կատարէ զխորհուրդն եւ զմկրտութիւնն. թէպէտ եւ նոքա չիցեն արժանի ահեղ խորհրդոյն մերձաւորութեան, այլ վասն փրկութեան ժողովրդեանն չարգելու զշնորհս Հոգւոյն Սրբոյ։","english":"Be watchful, lest you also receive the trial of those who despise the honor of the priesthood. It was not commanded to you to revile the leaders, but to listen to them and to honor them. \"Listen,\" it says, \"to your leaders, and be subject to them; for they care for your souls, and they will give account for you.\" And you wage war against him with blasphemy and slander. See that you do not fight against him, but against God, who granted him the honor of the priesthood. For whoever honors the priest, glorifies and honors God; and whoever despises him, becomes an enemy of God. Honor your priests, and do not despise the rulers of your people. For even if the priest is of unworthy character, God sees that you honor the unworthy for his sake; for the sake of the holy one, you regard the sanctity. But for the sake of God, that honor is that you honor the unworthy; yet he is not unworthy, for the priest is an angel of the Lord Almighty. And if you despise him, you sin against God, who gave him his ordination, and through him Himself performs the mystery and the baptism; even if they are not worthy of the awesome mystery's proximity, yet for the salvation of the people they do not hinder the gifts of the Holy Spirit.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"քահանայ","severity":"info","text":"The term 'priest' (քահանայ) in this homily refers to ordained clergy, whose honor is tied to divine authority, not personal worth.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ունկնդիր լերուք, ասէ, առաջնորդաց ձերոց","severity":"info","text":"The exhortation to 'listen to your leaders' echoes New Testament injunctions on obedience to ecclesiastical authority, e.g., Hebrews 13:17.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"զանարգսն մեծարես","severity":"info","text":"The instruction to honor an unworthy priest reflects early Christian debates on sacramental validity, where ordination confers grace regardless of the minister's moral state.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"հրեշտակ Տեառն ամենակալի է քահանայն","severity":"info","text":"Calling the priest an 'angel of the Lord Almighty' parallels early Armenian and Syriac traditions that exalt the priestly office as a heavenly intermediary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ դու հայհոյութեամբ եւ բամբասանաւք պատերազմիս ընդ նմա","severity":"info","text":"This passage shifts from general admonition to direct address ('you wage war'), intensifying the rhetorical force against slander of clergy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"թէպէտ եւ նոքա չիցեն արժանի ահեղ խորհրդոյն մերձաւորութեան","severity":"caution","text":"The phrase 'even if they are not worthy of the awesome mystery's proximity' may be textually corrupt or ambiguous; the English draft interprets it as a concession about priestly unworthiness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ահեղ խորհրդոյն մերձաւորութեան' ('proximity to the awesome mystery') could refer to the Eucharist or to ordination itself; the reading taken follows the English draft's sacramental context."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":113,"ref":"p113","source":"Զի եթէ իշովն եւ Բաղաամաւն դիւթովն խաւսեցաւ վասն փրկութեան ժողովրդեանն, ո՞րչափ եւս առաւել անարժան քահանայիւն ինքն գործէ զամենայն վասն մերոյ փրկութեան։ Եւ դու եթէ սրբութեամբ հաղորդիս ի սուրբ խորհրդոյն, քահանային պղծութիւնն զքեզ ոչ վնասէ. նոյնպէս եւ որ պղծութեամբ մերձենայցէ, քահանայի սրբութիւնն ոչ աւգնէ։ Ապա եթէ համարիցիս՝ եթէ ի ձեռն արատաւոր ինչ քահանայի շնորհք Հոգւոյն ոչ իջանեն ի պատարագն եւ ոչ Աստուած ինչ նովաւ գործէ, ի միտ առ՝ զի բառնաս զկարգս եկեղեցւոյ եւ զանուն քոյոյ քրիստոնէութեանդ։ Եւ եթէ այդպէս իցէ, եւ պատարագն չէ պատարագ ըստ քում ասելոյդ, ապա եւ ոչ ձեռնադրութիւնն ձեռնադրութիւն, եւ ոչ կարգ քահանայութեան հաստատուն. ահա յոյսդ քո քրիստոնէութեանդ սնոտի է, զի ամենեքին ընդ մեղաւք եմք գրաւեալք։ Եւ արդ մի՛ ինչ այսպիսի ածեր զմտաւ, եւ մի՛ քններ զվարս առաջնորդին, եւ մի՛ զքահանայս եւ զվարդապետս քո բամբասեր։ Չառեր հրաման քննել զմեղս ուրուք, թող թէ զքահանային. Աստուծոյ է քննել եւ դատել, դու զի քննես եւ դատես եւ հայհոյես։ Զի եթէ զընկեր չառեր հրաման դատել եւ քննել եւ բամբասել, ո՞րչափ եւս առաւել զքահանայս եւ զվարդապետս։ Զքո վարսդ քննեա եւ դատեա, եւ մի՛ զառաջնորդաց.","english":"For if Balaam the diviner spoke concerning the salvation of the people, how much more does the unworthy priest himself do everything for our salvation? And if you partake with holiness of the holy mystery, the priest's impurity does not harm you; likewise, if you approach with impurity, the priest's holiness does not avail you. But if you think that through a defective priest the grace of the Spirit does not descend upon the sacrifice and that God does nothing through him, consider that you are abolishing the order of the Church and the name of your own Christianity. And if it were so, and the sacrifice is not a sacrifice according to your saying, then neither is ordination ordination, nor is the order of the priesthood established; behold, your hope of Christianity is vain, for we are all bound by sins. And now do not bring such thoughts to mind, and do not revile the leader's hair, and do not slander your priests and teachers. You have not received permission to examine the sins of others, let alone those of the priest. It is for God to examine and judge; why do you examine and judge and blaspheme? For if you have not received permission to judge, examine, and slander a peer, how much less the priests and teachers? Examine and judge your own hair, and not that of the leaders.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Բաղաամ","severity":"info","text":"Balaam, a non-Israelite diviner, appears in Numbers 22–24; his story is used here as a foil to argue that even an unworthy priest can serve God's salvific purpose.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"սուրբ խորհուրդ","severity":"info","text":"The phrase 'holy mystery' (surb xorhurd) is the standard Armenian term for the Eucharist, reflecting the sacramental theology of the early Armenian Church.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զվարս","severity":"info","text":"The repeated reference to 'hair' (varkʿ) of the leader is a literal rendering of a metaphor for outward faults or trivial matters, not a physical description.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from a scriptural analogy (Balaam) to a conditional argument about priestly efficacy, then to a direct prohibition against judging clergy, forming a rhetorical climax.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This homily's insistence on clerical authority despite personal unworthiness reflects a concern in late antique Armenian Christianity with Donatist-like challenges to sacramental validity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զվարս","severity":"caution","text":"The English rendering 'hair' for varkʿ may obscure the idiomatic sense; the Armenian likely means 'faults' or 'blemishes,' not literal hair, as the parallel with 'sins' suggests.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'revile the leader's hair' (varkʿ aṙaǰnordin) is ambiguous: it may be a literal metaphor for minor faults or a lost idiom; the reading taken treats it as a figure for trivial criticisms."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":114,"ref":"p114","source":"բայց եթէ ի հաւատս ինչ անպիտան իցէ, եւ թիւրս ինչ ուսուցանիցէ, փախիր ի նմանէ, մի՛ մերձենար եւ մի՛ ճաշակեր եւ մի՛ հաղորդիր ընդ նմա եւ մի՛ հուպ լինիր. զի որ ի նմա հաւատս թերին է, եւ թիւրս ինչ ուսուցանիցէ, եթէ Պաւղոս իսկ իցէ՝ կամ հրեշտակ, մի՛ հաղորդիցիս. զի չէ առանց պատժոց անխտիր հաղորդիլն։ Զի վասն հաւատոց քո է քննել, եւ վասն վարուց Աստուծոյ է դատել։ Եւ եթէ ի հաւատս առողջ իցէ քահանայն, հնազանդ եւեթ լեր նմա. վասն վարուց մի՛ ինչ հայհոյեր։ Աշակերտ ես, մի՛ դատիս զվարդապետն. Քրիստոս է որ քննէ եւ դատի։ Զի եթէ ընդ դատարկ բանի համարս տալոց եմք, եւ կամ զեղբայրն մորոս եւ անարգ ասիցես՝ ի հուր առաքիս, իսկ ո՞րչափ եւս առաւել պատժոց արժանի համարիցիք, որ զվարդապետն եւ զքահանայն Աստուծոյ բամբասիցէ հայհոյութեամբ։ Ոչ եթէ նա ազատ ինչ իցէ ի պատժոց որ զխեղճ ինչ մեղաց ունիցի, եւ ի սպասաւորութիւն սրբոյ սեղանոյն յանդգնիցի, այլ ահեղ հրով եւ աններելի տանջանաւք է դատելոց։ Զի չեն ինչ, ասէ, այնչափ մեղք չարաչարք՝ որ կարող են զբոլոր զբարկութիւնն Աստուծոյ զարթուցանել քան զայն՝ որ անարժանութեամբ ոք ի քահանայութիւն մերձենայցէ. զի սպասաւոր անարատին պարտ է անարատ լինել ոգւով եւ մարմնով, զի ի ձեռն անարատին արատաւորքս ապրեսցուք։","english":"But if in the faith there is something worthless, and he teaches some sorcery, flee from him, do not approach, do not partake, do not communicate with him, and do not be near him. For if in him the faith is defective, and he teaches some sorcery, even if it were Paul or an angel, do not communicate with him. For communication without discrimination is not without punishments. For it is yours to examine concerning the faith, and it is God's to judge concerning the conduct. And if the priest is sound in the faith, be obedient to him; do not revile him on account of his conduct. You are a disciple, do not judge the teacher. It is Christ who examines and judges. For if we are to be given over to fire for empty words, or if you call a brother foolish and contemptible, how much more worthy of punishment shall you be considered, who revile the teacher and the priest of God with blasphemy? Not that he is free from punishment who has some slight sins and dares to serve at the holy altar, but he is to be judged with terrible fire and inexorable torments. For, it says, not even the most grievous sins are so great as to be able to arouse all the wrath of God more than that one who unworthily approaches the priesthood. For the servant of the immaculate one ought to be immaculate in spirit and body, so that through the immaculate one we, who are blemished, may be saved.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"թիւրս","severity":"info","text":"The Armenian term թիւրս (tʿiwrǰ) denotes sorcery or magical arts, a strong pejorative in early Christian discourse against pagan or heretical practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս","severity":"info","text":"The reference to Paul (Պաւղոս) as an exemplar of authority echoes the apostle's role in early church hierarchy, though no specific verse is quoted.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"քահանայ","severity":"info","text":"The passage reflects late antique Armenian concerns about priestly purity and the laity's duty to discern faith while deferring judgment on conduct to God, consistent with clerical reform movements.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This unit forms a chiastic argument: first, flee a defective priest; second, obey a sound one; third, the disciple must not judge; fourth, the unworthy priest faces divine punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The warning against communicating with a heretical teacher even if he were Paul or an angel parallels early Christian admonitions (e.g., Didascalia Apostolorum) to prioritize orthodoxy over authority.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This homily's emphasis on priestly unworthiness and lay obedience influenced later Armenian canonical collections, such as the Kanonagirkʿ, which regulate clerical conduct.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'Paul or an angel' reference is ambiguous: it may allude to Paul the Apostle or a local teacher named Paul, and 'angel' could be a metaphor for a revered figure."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":115,"ref":"p115","source":"Իսկ արհամարհողքն ի քահանայից՝ որ զխեղճ մտացն ինչ գիտիցեն, եւ արհամարհանաւք ի սուրբ սեղանն մերձենայցեն առաջի ահեղ խորհրդոյն, մեծամեծ եւ չարապատիժս տանջանազ նոզա պատրաստեալ է առնուլ զվրէժս ահագին յարհամարհողաց Աստուծոյ։ Յիշեա զորդիսն Ահարոնի՝ որք արհամարհանաւք ի սպասաւորութիւն մտանէին, եւ հուր բարկութեան եկեր զնոսա. յիշեա զորդիսն Հեղեայ՝ որք անարժանութեամբ սրբութեանցն սպասաւորէին, եւ սուր եկեր զնոսա. վասն նոցուն կորեաւ եւ Հեղի, եւ բազումք յԻսրայէլէ սատակեցան. զի եթէ ի հնումն այսպէս էր, ո՞րչափ եւս առաւել ահեղ վրէժխնդրութիւն ի նորումս պահանջիցի, եթէ ոք անաւրէնութեամբ ի սպասաւորութիւն ահագին խորհրդոյն մերձենայցէ։ Արդ քահանայք եթէ սուղ ինչ յանցանիցեն, եւ խղճիւ ի սուրբ խորհուրդն մերձենան, այսպիսի են տանջանք. բայց դու չառեր հրաման բամբասել եւ արհամարհել. զի ոչ զմարդ, այլ զԱստուած հայհոյես եւ արհամարհես։ Արհամարհեցին զՄովսէս ժողովուրդն, եւ Աստուած իւր համարեցաւ. արհամարհեցին զՍամուէլ որդիքն Իսրայէլի, եւ Աստուած իւր համարեցաւ. Ոչ եթէ զքեզ անարգեն, այլ զիս արհամարհեն. զի ամենայն որ բամբասէ եւ արհամարհէ զքահանայն, յԱստուած մեղանչէ։ Մի՛ ասեր՝ թէ ստոյգ են բամբասանքս, եւ ամենալն ոք գիտէ. զի եթէ ստոյգ է՝ ոչ մեր այն, այլ դատաւորին է քննել։","english":"But those among the priests who despise, who know something of the wretched thoughts, and with contempt approach the holy altar before the awesome mystery, great and evil-punishing torments are prepared for them to receive the terrible vengeance of the despisers of God. Remember the sons of Aaron, who entered the service with contempt, and the fire of wrath consumed them. Remember the sons of Eli, who served the sanctities unworthily, and the sword consumed them. Because of them, Eli also perished, and many from Israel were destroyed. For if it was so in that time, how much more terrible vengeance would be demanded in this time, if someone with lawlessness approaches the service of the awesome mystery. Now, if priests transgress in some small way, and with conscience approach the holy mystery, such are the torments. But you have not taken permission to slander and despise. For you do not blaspheme and despise man, but God. The people despised Moses, and God accounted it to Himself. The sons of Israel despised Samuel, and God accounted it to Himself. It is not that they dishonor you, but that they despise me. For everyone who slanders and despises the priest, sins against God. Do not say, \"My slanders are true, and everyone knows it.\" For if it is true, it is not ours, but it is for the judge to examine.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զորդիսն Ահարոնի","severity":"info","text":"The sons of Aaron (Nadab and Abihu) were consumed by fire for offering unauthorized incense (Lev 10:1-2). This is a standard exemplum of priestly impiety.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զորդիսն Հեղեայ","severity":"info","text":"The sons of Eli (Hophni and Phinehas) died by the sword for corrupt priesthood (1 Sam 2:34; 4:11). Eli’s death and Israel’s defeat follow (1 Sam 4:17-18).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"արհամարհողքն ի քահանայից","severity":"info","text":"The homily reflects late antique anxieties about clerical unworthiness and lay judgment, common in Armenian conciliar and penitential literature (e.g., Kanonagirk‘).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Յիշեա ... յիշեա","severity":"info","text":"The repeated imperative 'Remember' (Yishēa) introduces paired biblical exempla (Aaron’s sons, Eli’s sons), a homiletic device to reinforce the warning against priestly contempt.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"խղճիւ","severity":"caution","text":"The Armenian 'xłčiw' (conscience) is ambiguous: it may mean 'with a troubled conscience' (as in the English draft) or 'with a clear conscience' (i.e., knowingly). The context of 'small transgression' favors the former.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վրէժխնդրութիւն","severity":"info","text":"Vrēžxndrut‘iwn (vengeance) is a key term in Armenian homiletics for divine retribution, often linked to the concept of 'ah‘ (awe) in the mystery of the Eucharist.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'խղճիւ' could be read as 'with conscience' (i.e., knowingly) or 'with a troubled conscience'; the context of 'small transgression' suggests the latter.","The identity of 'the judge' (դատաւորին) is unspecified—could be ecclesiastical authority or God."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":116,"ref":"p116","source":"Տես զի զմահապարտն ոչ ամենեքեան քննեն եւ դատին, այլ դատաւորքն միայն. բայց դու մի՛ դատիր զուրուք դատաստան, եւ մի՛ խաւսիր զումեքէ, եւ մի՛ լսեր զումեքէ. եւ եթէ լուար բան զեղբաւրէն՝ մեռցի ի սրտի քում, զի ոչ եթէ ծակէ եւ ելանէ։ Եւ արդ մի՛ զմիմեանս բամբասեսցուք. զի ըստ իւրաքանչիւր գործոց կալոց եմք առաջի Աստուծոլ, եւ ըստ իւրաքանչիւր գործոց համարս տալոց եմք պատուհասից, եւ իւրաքանչիւր զիւր բեռն բառնալոց եմք, եւ ընկերին ոչ ոք կարէ աւգնել։ Զի ի բազում աղէտից գեհենին, եւ յահէ հրացան հոսանացն գետոյն յորդութեանց համարի՝ թէ միայն իցէ ի տանջանս վասն չարակսկիծ ցաւոցն վարանաց. զի բորբոքումն գազանացեալ հրոյն իբրեւ զվրէժս արհամարհողացն Աստուծոյ։ Եւ արդ որոց այսպիսի ահեղ արհաւիրք եւ դառն դատաստանք մնան, պարտ է զիւրաքանչիւր հոգս հոգալ, եւ զիւրաքանչիւր վաստակս վաստակել, եւ զիւր մեղսն կոծել, եւ զիւր յանցանսն քննել, զիւր չարիսն որոնել, զիւր աղէտսն միայն ածել զմտաւ, զիւրն սգալ եւ հառաչել, զիւրն լալ եւ ողբալ, եւ հանապազ զիւր անաւրէնութիւնսն բամբասել, եւ վասն իւր մեղացն չարախաւսել, եւ ոչ զյանցանս ընկերին որոնել, եւ մանաւանդ զքահանայիցն եւ զվարդապետացն։ Զի քահանայն վասն քո դեգերեալ կայ յեկեղեցւոջն. պաշտէ եւ սպասաւորէ վասն քո. ընթեռնու եւ վարդապետէ վասն քո. ձեռս ի վեր ամբառնայ վասն քո.","english":"See that not everyone examines and judges the capital offender, but only the judges. But do not judge a judgment in vain, and do not speak of anyone, and do not listen to anyone. And if you hear a word from a brother, let it die in your heart, so that it does not pierce and come out. And now let us not slander one another, for we stand before God according to each one's deeds, and we are to receive punishment according to each one's deeds, and each one is to bear his own burden, and no one can help his companion. For among the many calamities of Gehenna, and from the terror of the fiery streams of the river's torrents, it is considered as if one were alone in torments because of the bitter pains of the wicked; for the raging flame of fire is like vengeance against those who despise God. And now, for those whom such terrible fears and harsh judgments await, it is necessary for each to care for his own soul, and to labor his own labors, and to mourn his own sins, and to examine his own faults, to seek out his own evils, to bring only his own calamities to mind, to grieve and sigh for his own, to weep and lament for his own, and constantly to slander his own iniquities, and to speak ill of his own sins, and not to seek out the faults of his companion, and especially those of the priests and the teachers. For the priest stands in the church on your behalf; he serves and ministers on your behalf; he reads and teaches on your behalf; he raises his hands upward on your behalf.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"մահապարտն","severity":"info","text":"The term 'մահապարտն' (capital offender) here refers metaphorically to a grave sin or sinner, not a legal execution, as the homily focuses on spiritual judgment and self-examination.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զիւրաքանչիւր գործոց","severity":"info","text":"The emphasis on each person standing before God according to their own deeds echoes Paul's teaching in 2 Corinthians 5:10 and Romans 2:6, where individual accountability is stressed.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"գեհենին","severity":"info","text":"Gehenna (գեհենին) is the Armenian term for hell, derived from the Valley of Hinnom near Jerusalem, a common image in early Christian homiletics for divine punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage shifts from a warning against judging others to an exhortation for self-examination, using a series of parallel imperatives ('let us not slander', 'each to care') to reinforce communal and personal responsibility.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զիւրաքանչիւր","severity":"info","text":"The repeated phrase 'զիւրաքանչիւր' (each one's own) parallels the ascetic tradition of Evagrius Ponticus, emphasizing individual spiritual labor and the futility of judging others.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"հրացան հոսանացն գետոյն","severity":"caution","text":"The phrase 'fiery streams of the river's torrents' is ambiguous; it may refer to a specific apocalyptic image from Jewish or Christian pseudepigrapha, but the exact source is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'fiery streams of the river's torrents' may allude to an unknown apocalyptic text or be a rhetorical embellishment; the reading taken treats it as a general image of hellish punishment."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":117,"ref":"p117","source":"մատակարարէ խորհրդոյն վասն քո. միշտ պատարագ մատուցանէ հանապազ վասն քո. զուխտ քո ընծայէ Աստուծոյ. զտաւն քո կատարէ հանապազ. զմոլորեալս քո ուսուցանէ եւ դարձուցանէ զերախայս քո մկրտէ. մեղուցելոցն վարդապետէ. վասն ապաշխարողացն խնդրէ թողութիւն. վասն աստուածպաշտութեան զգուշացուցանէ. զհանգուցեալս քո աւրհնութեամբ յղարկէ. զհարսանիս քո եւ որդւոց քոց ուրախութեամբ պսակաւք յորդորէ եւ չքեղացուցանէ, եւ զթշնամին յամաւթ առնէ. վասն կենաց եւ փրկութեան քո աղաչէ. վասն պատուհասից քոց անկանի առաջի Աստուծոյ յարաժամ. պաղատի վասն քոյոյ փրկութեան միշտ զՏէրն քո ընդ քեզ հաշտեցուցանել, ողորմութիւն եւ թողութիւն մեղաց քոց խնդրէ անդադար. եւ վասն հոգւոյ քոյ յամենայն ժամ հոգայ, եւ մարմնոյ քում սպասաւորէ հանապազ, եւ առաւել քան զարծաթագին կայ քեզ ի հնազանդութեան։ Եւ արդ այսպիսի ծառայութիւն եւ աւելի քան զսոյն քեզ քահանայն հարկանէ, եւ ընդ այսր ամենայնի քահանայն հայհոյութիւնս եւ բամբասանս լսէ. եւ որպիսի՞ հուրք եւ տանջանք ահեղք եւ աններելիք քեզ սպասեալ մնան.","english":"He administers the mystery for your sake; he continually offers the sacrifice for you; he presents your fast to God; he fulfills your feast day perpetually; he teaches and turns back your erring ones; he baptizes your children; he instructs those who have sinned; he seeks forgiveness for the penitent; he admonishes concerning piety; he sends off your departed with blessing; he promotes your weddings and those of your children with joyful crowns and does not cause them to fail; and he puts the enemy to shame. He prays for your life and salvation; on behalf of your afflictions, he falls before God at the appointed time; he intercedes for your salvation, always reconciling your Lord with you; he asks unceasingly for mercy and remission of your sins; and he cares for your soul at all times, and serves your body perpetually, and more than a gold-bought slave he stands in obedience to you. And now such service and more than this the priest renders to you, and along with all this the priest hears insults and slanders. And what fires and torments, terrible and unforgivable, await you!","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"մատակարարէ խորհրդոյն","severity":"info","text":"The phrase 'administers the mystery' refers to the priest's role in the Eucharistic liturgy, where 'mystery' (խորհուրդ) is a standard term for the sacrament.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"զարծաթագին կայ","severity":"info","text":"The comparison of the priest to a 'gold-bought slave' (զարծաթագին կայ) reflects the social reality of slavery in late antique Armenia, where slaves were purchased with silver or gold.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage is a long, anaphoric list of the priest's services, culminating in a rhetorical question that shifts to direct accusation of the congregation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homily's emphasis on priestly humility and congregational ingratitude echoes themes in early Armenian ecclesiastical literature, reinforcing the authority of the clergy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English translation renders 'զհարսանիս քո եւ որդւոց քոց' as 'your weddings and those of your children', but the Armenian could also mean 'your wedding and that of your children'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զհարսանիս քո եւ որդւոց քոց' is ambiguous: it may refer to the addressee's own wedding and those of their children, or to weddings in general for the addressee and their children."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":118,"ref":"p118","source":"ընդ որոյ երախտեացն պարտ էր քեզ ծառայել քահանային, աղաչել եւ մաղթել, անձամբք եւ որդւովք սպասաւորել, եւ իբրեւ յԱստուծոյ երկնչել, եւ իբրեւ ի հաւրէ սպասաւորել, եւ իբրեւ յերախտաւորէ պատկառել, իբրեւ զանձն եւ զհոգի քո սիրել, զտրտմութիւն նորա սփոփել, եւ զվաստակ նորա երանել, ի վարդապետութիւն զաւրացուցանել, զտկարութիւն ինչ մխիթարել, կերակրել եւ յագեցուցանել, եւ զամենայն մարմնաւորս նորա հոգալ, զնա միայն հոգեւորացն պարապեցուզանել։ Զայս եւ բազում եւս այսպիսի երախտիս պարտ էր հատուցանել քեզ ընդ քահանային վաստակոցն, եւ ոչ բամբասանս եւ հայհոյութիւնս եւ արհամարհանս անակնածելիս։ Եւ արդ զայս ամենայն լսելով շիջուսցուք զբորբոքեալ հնոց հայհոյութեան, դադարեսցուք զհուրն արհամարհանաց։ Սանձեցէք զլեզուս ի չարահայեցուածոց. ուղղեցէք զսիրտս ի չար խորհրդոց. ծառայեցէք Տեառն երկիւղիւ. պատուեցէք զվարդապետս. հնազանդեցարուք քահանայից. սպասաւորեցէք հիւանդաց. զգեցուցէք զմերկս. լցուցէք զքաղցեալս. սփոփեցէք զնեղեալս. աւգնեցէք տնանկին, եւ անդադար վաստակեցէք աղաւթիւք, պահաւք եւ ողորմութեամբ։ Այս է ձեզ ճանապարհ փրկութեան՝ որ հանէ ի վերին քաղաքն փափագելի յանանց վայելչութիւնս. յորս եւ մեզ եղիցի վայելել, եւ փառս տալ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ այժմ եւ յաւիտեանս. ամէն։","english":"Because of those benefactions, it was your duty to serve the priest, to entreat and beseech, to minister in person and with your children, to fear him as God, to serve him as a father, to revere him as a benefactor, to love him as your own self and soul, to comfort his sorrow, to bless his labor, to strengthen him in his teaching, to console him in any weakness, to feed and satisfy him, to care for all his bodily needs, and to occupy him solely with spiritual things. This and many such benefactions it was your duty to render in return for the priest’s labors, and not slanders, blasphemies, and reckless contempt. And now, hearing all this, let us quench the inflamed furnace of blasphemy, let us cease the fire of contempt. Bridle your tongues from evil slanders; straighten your hearts from evil designs; serve the Lord with fear; honor the teachers; obey the priests; minister to the sick; clothe the naked; fill the hungry; comfort the afflicted; help the orphan; and labor unceasingly with prayers, fasts, and alms. This is for you the path of salvation, which leads to the upper city of the desirable delights of the saints, which may we also enjoy, and give glory to the Father and the Son and the Holy Spirit, now and forever. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ընդ որոյ երախտեացն","severity":"info","text":"The Armenian phrase 'ընդ որոյ երախտեացն' (because of those benefactions) refers to the priest's services enumerated in the previous passage, establishing the reciprocal duty of the laity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"քահանայ","severity":"info","text":"The term 'քահանայ' (priest) is central to Mandakuni's homily, denoting the ordained minister whose spiritual and material needs the congregation must support, reflecting early Armenian ecclesiastical hierarchy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ճանապարհ փրկութեան","severity":"info","text":"The phrase 'path of salvation' echoes biblical language (e.g., Acts 16:17, 1 Cor 12:13) and is a common homiletic motif, here concretized as service to clergy and the poor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զայս եւ բազում եւս","severity":"info","text":"The passage shifts from a list of duties to a direct exhortation ('And now, hearing all this'), marking a rhetorical turn from obligation to moral application.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"վերին քաղաքն","severity":"info","text":"The 'upper city' (վերին քաղաքն) likely symbolizes the heavenly Jerusalem or paradise, a common eschatological image in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), was influential in shaping Armenian clerical ethics, though its authorship is debated; it remains a key text in the Armenian homiletic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'priest' (քահանայ) is not specified as a local parish priest or a higher cleric; the text assumes a generic figure.","The 'upper city' (վերին քաղաքն) could be interpreted as a literal heavenly realm or a metaphorical state of spiritual perfection."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":119,"ref":"p119","source":"ՎԱՍՆ ՍԻՐՈՅ ԵՒ ՄԱԽԱՆԱՑ ԵՒ ՆԱ. ԽԱՆՁՈՒ\n\nՈչ ինչ պիտոյ է որ յաղագս սիրոյ նորագոյնս ինչ խնդիրք. զի ունիմք զնոյն ինքն Քրիստոս սիրոյ մեզ վարդապետ, որ ասաց՝ եթէ սիրեսջիք զմիմեանս. եւ եթէ սիրէք զիս, զպատուիրանս իմ պահեսջիքբ† զի գլուխ պատուիրանին սէր է. եւ որ կամի մերձենալ յաստուածպաշտութիւն, յառաջ քան զամենայն պատուիրան զսէրն պարտ է ստանալ. Յայսմ ծանիցեն ամենեքեան եթէ իմ աշակերտք էք՝ եթէ սիրիցէք զմիմեանսգ†, որպէս ես զձեզ սիրեցիդ†։ Զի ինքն իսկ սէր է, եւ Յովհաննէս զԱստուած սէր կոչէ. եւ որ կայ ի սէր նորա. նա յԱստուած բնակէ, եւ Աստուած ի նմազի զհրամանս սիրոյ նորա կատարեաց։ Զի սէր եւ ի հնումն եւս քարոզէր. այլ ի նորումս Քրիստոս եւ զսիրելիս եւս հրամայէ սիրել, եւ զթշնամիս եւս սիրել, եւ զանձն եւս դնել ի վերայ սիրոյ սիրելւոյն. եւ նա զանձն իւր եդ ի վերայ թշնամեաց եւ սիրելեաց, զի զպատուիրանն սիրոյ ոչ բանիւք միայն, այլ եւ արդեամբք ի մեզ հաստատեսցէ։ Վասն որոյ եւ մեք զԱստուած սրտիւ սիրեսցուք, եւ զպատուիրանս նորա երկիւղիւ պահեսցուք. զի այս է սիրելն զԱստուած՝ եթէ զպատուիրանս նորա սրտիւ պահեսցուք. եւ պատուիրանք նորա այս են զի ճշմարտիւ սիրեսցուք զմիմեանս. եւ ամենայն որ ճշմարտիւ սիրէ զեղբայր իւր, նա պահէ զպատուիրանս նորա։","english":"Concerning Love, and the Altar, and the Offering\n\nThere is no need to seek anything new concerning love, for we have the same Christ himself as our teacher of love, who said: \"If you love one another, and if you love me, you will keep my commandments,\" for the head of the commandment is love. And whoever wishes to approach divine worship must, before all commandments, receive love. From this let all discern whether you are my disciples: if you love one another, as I loved you. For he himself is love, and John calls God love. And whoever abides in his love dwells in God, and God dwells in him, for he fulfilled the commands of his love. For love was also proclaimed in ancient times, but in this new era Christ commands us to love even our friends, and also to love our enemies, and even to lay down our lives for the sake of the beloved. And he himself laid down his life for enemies and friends alike, so that he might establish the commandment of love for us not only by words, but also by deeds. Therefore, let us love God with our heart, and keep his commandments with fear, for this is to love God: if we keep his commandments with our heart. And his commandments are these: that we sincerely love one another. And whoever truly loves his brother keeps his commandments.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"սէր","severity":"info","text":"The Armenian term 'sēr' (love) is central to this passage, where Christ is identified as love itself and John calls God love, reflecting a theological identification of love with the divine essence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"John 14:15; 1 John 4:8","severity":"info","text":"The homily echoes Christ's command to love one another (John 14:15) and John's designation of God as love (1 John 4:8), though the Armenian text does not cite chapter and verse explicitly.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Յովհաննէս զԱստուած սէր կոչէ","severity":"info","text":"The reference to John calling God 'love' likely alludes to 1 John 4:8, a key text in early Christian theology that identifies God with love, a theme prominent in Armenian patristic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՎԱՍՆ ՍԻՐՈՅ ԵՒ ՄԱԽԱՆԱՑ ԵՒ ՆԱ. ԽԱՆՁՈՒ","severity":"info","text":"The title 'Concerning Love, and the Altar, and the Offering' introduces a tripartite theme, but the passage focuses solely on love, suggesting the homily may continue with the other topics in subsequent sections.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զի գլուխ պատուիրանին սէր է","severity":"info","text":"The statement that 'the head of the commandment is love' parallels similar formulations in early Christian literature, such as in the writings of Gregory of Nyssa, where love is the chief virtue.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ՎԱՍՆ ՍԻՐՈՅ","severity":"info","text":"This homily on love reflects the Armenian Church's emphasis on love as foundational to Christian life, a theme echoed in later Armenian spiritual writings and liturgical commentaries.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text's phrase 'զի գլուխ պատուիրանին սէր է' could be interpreted as 'the head of the commandment is love' or 'love is the chief commandment'; the reading taken follows the former as a metaphorical headship.","The reference to 'John calls God love' is ambiguous as to whether it cites 1 John 4:8 or a broader Johannine tradition; the reading assumes the specific verse."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":120,"ref":"p120","source":"Եւ այս է ճշմարտիւ սիրելն՝ յորժամ ոչ վասն երախտեաց իրիք սիրեսցուք, եւ ոչ վասն ընդելական իրիք սովորութեան, եւ ոչ վասն քաղցրահայեաց երեսաց, եւ ոչ վասն ազգի ինչ գթոյ, եւ ոչ սէր փոխանակ սիրոյ սիրեսցուք։ Այլ միայն վասն պատուիրանին Աստուծոլ զամենեսեան սիրեսցես, եւ ընդ ամենեսեան զխաղաղութիւն ունիցիս։ Բայց զընչիցն կարողութիւնն կարաւտելոյն միայն բաշխեսցես, իբրեւ վշտացելոց իւրոց անդամոց խնամ ունել աղքատին. վասն զի ամենեքեան անդամք եմք միմեանց, եւ պարտիմք ընդ վշտացելոյն միոյն անդամոյն՝ այլոց անդամոցն վշտանալ ըստ ասելոյն Պաւղոսի, եւ տալ զանձն ի չարչարանս վասն սիրոյ ընկերին. որպէս եւ Քրիստոս ետ զանձն որ Աստուած էր՝ այնչափ յանարգութիւն էջ վասն մեր եւ թշնամեաց եւ ատելեաց, մեք զի՞նչ պատասխանի ունիցիմք եթէ չսիրեսցուք զմիմեանս ըստ պատուիրանին զոր պատուիրեաց մեզ սիրել զթշնամիս, աւրհնել զհալածիչս, բարի առնել այնոցիկ՝ որ ատենն զմեզ, եւ աղաւթս առնել ի վերայ հալածողացն։ Զի սէր ընդ սիրոյ եւ մաքսաւորք հատուցանեն. բայց այն էր վասն պատուիրանին՝ որ զթշնամիսն սիրեցին. եւ ըստ զաւրութեանն իւրում աւգնեսցէ ամենեցուն. զկարաւտեալսն մխիթարեսցէ. զտրտմեալսն սփոփիցէ. ընդ զրկելոյն խաւսեսցի վրէժխնդրութիւն. անաւգնականին աւգնեսցէ. հիւանդացելոյն սպասաւորեսցէ.","english":"And this is truly to love: when we do not love for the sake of some favors, nor for the sake of some customary acquaintance, nor for the sake of a pleasant countenance, nor for the sake of some pity of kinship, nor do we love a love in exchange for love. But only for the sake of the commandment of God shall you love everyone, and with everyone you shall have peace. But the power of your possessions you shall bestow only upon the one in need, as one cares for the afflicted members of his own body for the poor; for we are all members of one another, and we are obliged, with the one afflicted member, to grieve with the other members according to the saying of Paul, and to give oneself to torments for the sake of the love of a companion. Just as Christ, who was God, gave himself, descending to such humiliation for our sake and for the sake of enemies and haters, what answer shall we have if we do not love one another according to the commandment which commanded us to love our enemies, to bless our persecutors, to do good to those who hate us, and to pray for our persecutors? For even tax collectors repay love with love; but that was for the sake of the commandment that they loved their enemies. And according to his power, he shall help everyone; he shall comfort the needy; he shall console the sorrowful; he shall speak with the wronged concerning vengeance; he shall help the helpless; he shall serve the sick.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ճշմարտիւ սիրելն","severity":"info","text":"The homilist defines true love as disinterested, motivated solely by God's commandment, not by favors, custom, appearance, kinship, or reciprocity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ըստ ասելոյն Պաւղոսի","severity":"info","text":"The reference to Paul's saying about members grieving together echoes 1 Corinthians 12:26, where Paul writes that if one member suffers, all suffer together.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Քրիստոս ետ զանձն","severity":"info","text":"The example of Christ giving himself and descending to humiliation for enemies and haters alludes to Christ's incarnation and crucifixion, as in Philippians 2:8 and the Gospel accounts of his self-sacrifice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"մաքսաւորք","severity":"info","text":"Tax collectors (մաքսաւորք) were often despised in the New Testament and early Christian literature; the homilist uses them to illustrate that even they reciprocate love, but true love transcends such exchange.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ այս է ճշմարտիւ սիրելն","severity":"info","text":"This passage forms a thematic unit on the nature of true love, moving from negative definition (what it is not) to positive exhortation (love for all, care for the needy, following Christ's example).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"վրէժխնդրութիւն","severity":"caution","text":"The phrase 'speak with the wronged concerning vengeance' (վրէժխնդրութիւն) is ambiguous: it may mean seeking justice or retaliation, but the homilist likely intends a pastoral response, not literal vengeance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'վրէժխնդրութիւն' could be interpreted as 'vengeance' or 'justice'; the homilist's context of love and peace suggests a non-retaliatory reading.","The reference to 'tax collectors' (մաքսաւորք) may be a specific allusion to a known group or a general type; the text does not clarify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":121,"ref":"p121","source":"զմոլորեալն ի գիտութիւն ածիցէ, եւ զամենայն տկարութիւն եղբաւրն լցուսցէ, եւ զինչս եւ զաւրութիւն ամենեցուն ի կիր արկանիցէ, եթէ հաւատացելոցն է ամենայն ինչ հասարակաց։ Եւ արդ այսպէս սիրել պարտ է զեղբարս քրիստոնէին եւ աշակերտին Քրիստոսի. զի Յայսմ ծանիցեն ամենեքեան եթէ իմ աշակերտք էք, եթէ սիրիցէք զմիմեանս։ Զի քան զոգի մարգարէութեան ընդունել՝ առաւել է սիրելն զեղբարձրագոյն է, եւ քան զպատիւ մարտիրոսացն պատուական է, եւ ի վէր քան զամենայն առաքինութիւնս պատուեալ երեւի, եւ ամենեւին իսկ իբրեւ զթագաւոր ի մէջ ռամկաց պայծառացեալ ի վայելչանաց։ Զի թէպէտ եւ մեծ է վայելչութիւն կուսանաց, բայց առ սիրոյ պայծառութեանն նուազին ամենայն լուսաւորութիւնք առաքինութեան. որպէս ի ճառագայթից արեգականն ծածկին ամենայն պայծառութիւնք աստեղաց, ուր ողորմութիւնք լինին առանց սիրոյ։ Եւ արդ զիա՞րդ լինիցին ողորմութիւնք առանց սիրոյ։ Յորժամ սնափառութեամբ ոք ախտիւ ի ցոյց մարդկան առնիցէ. եւ կամ նովիմբ ախտիւ ոք ի գանս եւ ի բանտս մաշեսցի, եւ ի հուր այրեսցի, ոչ ինչ աւգտի, որպէս եւ Պաւղոս ասէ. Եթէ ջամբիցեմ զամենայն ինչս իմ աղքատաց, եւ մատնիցեմ զմարմինս իմ յայրումն, եւ սէր ոչ ունիցիմ, ոչ ինչ աւգտիմբ։","english":"bring the erring one to knowledge, and fill up every weakness of the brother, and put every skill and power of all to use, for all things are common to the faithful. And thus it is necessary to love the Christian brothers and the disciple of Christ, for by this all shall know that you are my disciples, if you love one another. For to love the brother is higher than to receive the gift of prophecy, and more honorable than the honor of martyrs, and appears honored above all virtues, and is altogether as a king among the people, resplendent in enjoyments. For even if the enjoyment of virginity is great, yet before the splendor of love all the lights of virtue are diminished, as all the brightness of the stars is hidden by the rays of the sun, where mercies occur without love. And how then can mercies occur without love? When someone does them out of vainglory for show among men, or when someone with that same passion wastes away in prisons and bonds, and is burned in fire, it avails nothing, as Paul says: If I give away all my possessions to the poor, and deliver my body to the fire, and have no love, I avail nothing.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"սէր","severity":"info","text":"The Armenian term 'sēr' (love) is central to this passage, denoting a selfless, commandment-driven love distinct from emotional or reciprocal affection, as developed in the preceding passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եթէ ջամբիցեմ զամենայն ինչս իմ աղքատաց, եւ մատնիցեմ զմարմինս իմ յայրումն, եւ սէր ոչ ունիցիմ, ոչ ինչ աւգտիմբ","severity":"info","text":"The passage echoes 1 Corinthians 13:2-3, where Paul emphasizes that love is essential for any virtuous act; the reference to 'Paul says' directly cites this principle.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"կուսանաց","severity":"info","text":"The mention of 'virginity' (kusanać) reflects the high esteem for asceticism in early Armenian Christianity, yet the homily subordinates it to love, a distinctive pastoral emphasis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a rhetorical climax in the homily, contrasting love with other virtues (prophecy, martyrdom, virginity) and using a simile (sun hiding stars) to elevate love as supreme.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homily's emphasis on love as the defining mark of Christ's disciples aligns with later Armenian monastic traditions that prioritized communal charity over individual ascetic feats.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զամենայն ինչս իմ աղքատաց' could be read as 'all my possessions to the poor' or 'all my things to the poor'; the translation follows the former. The reference to 'Paul says' is a paraphrase rather than a direct quotation, leaving the exact scriptural source slightly ambiguous."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":122,"ref":"p122","source":"Զի որ սրտիւ ոք սէր սրբութեամբ ոչ ունիցի, թէպէտ եւ զհոգիս մարգարէութեան ունիցի, եւ շնորհս առաքելութեան, եւ բազում խստամբերութեամբ զանձն չարչարիցէ, եւ բանիւ վարդապետութեամբ զբազումս լուսաւորեսցէ, եւ հաւատովք նշանս մեծամեծս առնիցէ, եւ զլերինս փոփոխիցէ, ամենեւիմբ յամենայնի ոչ ինչ աւգտի. զի սէր աղ համեմիչ է ամենայն առաքինութեան. եւ ուր սէր ոչ մտանէ՝ ապականի, եւ արտաքս ընկենուն յարքայութենէն։ Որ սրտիւ ոք սէր ունիցի, նորա է ողորմութիւն եւ անընչեղութիւն. զի հարկ է սիրողին անընչանալ, զի սէր եւ ինչք ի միում անձին ոչ բնակին. զի սէր զինչս թաւթափէ կարաւտելոցն յաւգնականութիւն։ Ի սիրոյ հալածական են ագահութիւնք եւ չարակնութիւնք եւ նենգութիւնք եւ թշնամութիւնք, նախանձ եւ բարկութիւն, ամբարշտութիւն եւ սնափառութիւն, եւ ամենայն մախանք ախտից հեռանայ ի սիրոյ պահողին։ Այլ ընդ սիրոյն միաւորեալ եւ կապեալ է խոնարհութիւն, հեզութիւն, քաղցրութիւն, ողորմութիւն, անընչութիւն, անկեղծաւորութիւն, անանձնասիրութիւն, խաղաղութիւն, ճշմարտութիւն, սրբութիւն, անմեղութիւն, բարերարութիւն. եւ զամենայն առաքինութիւն եւ զկատարեալ պատուիրանապահութիւնս պահողն սիրոյ կատարէ։ Իսկ որ ոչ սրտիւ ի սէր հաստատեալ է, ամենայն չար խորհուրդք սատանայի զեղուն զնովաւ, ամենայն բազմութիւնք ախտից.","english":"For if someone does not have love in the heart with holiness, even if he possesses the spirit of prophecy, and the gifts of apostleship, and torments his body with great austerity, and enlightens many with the word of teaching, and performs great signs through faith, and moves mountains, in everything and all things he is of no use whatsoever. For love is the seasoning salt of every virtue; and where love does not enter, it perishes and is cast out from the kingdom. Whoever has love in the heart, to him belong mercy and poverty; for it is necessary for the lover to become poor, because love and possessions do not dwell in one person; for love scatters possessions for the benefit of the needy. From love are driven away greed, malice, deceit, enmity, envy, anger, impiety, vainglory, and all the snares of vices depart from the one who preserves love. But with love are united and bound humility, meekness, gentleness, mercy, poverty, sincerity, selflessness, peace, truth, holiness, innocence, beneficence; and the one who preserves love fulfills every virtue and perfect commandment-keeping. But he who is not established in love in his heart, all the evil counsels of Satan pour through him, all the multitudes of vices.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"սէր","severity":"info","text":"The Armenian term 'sēr' (love) is central to this passage, functioning as the seasoning salt of every virtue. It is contrasted with possessions and linked to poverty, reflecting a monastic ideal of renunciation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զհոգիս մարգարէութեան","severity":"info","text":"The phrase 'spirit of prophecy' echoes New Testament references to prophetic gifts, such as Acts 19:6 or 1 Corinthians 12:10, though no direct citation is given. The homily uses it to subordinate charismata to love.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"աղ համեմիչ","severity":"info","text":"The metaphor of love as 'seasoning salt' (ał hamemič) draws on common patristic imagery, where salt preserves and flavors, indicating love's essential role in sustaining virtue. This aligns with ascetic traditions in Armenian monasticism.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"passage structure","severity":"info","text":"The passage follows a contrastive structure: first, the futility of virtues without love; second, the virtues that accompany love; third, the vices that flee from love; fourth, the vices that overwhelm those without love. This rhetorical pattern emphasizes love's centrality.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"սէր եւ ինչք","severity":"info","text":"The assertion that 'love and possessions do not dwell in one person' parallels a common ascetic topos found in early Christian literature, such as the Sayings of the Desert Fathers, where poverty is a prerequisite for spiritual love.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զլերինս փոփոխիցէ","severity":"caution","text":"The phrase 'moves mountains' (zlerins pʿopʿoxicʿē) is hyperbolic and may be a rhetorical flourish rather than a literal claim. It could also reflect a known miracle tradition, but no specific source is identified in the text.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'spirit of prophecy' (hogis margarēutʿean) could refer to a specific gift or a general prophetic ability; the text does not clarify. The term 'poverty' (anənečʿutʿiwn) may denote voluntary ascetic poverty or material lack, but the context suggests the former."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":123,"ref":"p123","source":"զի սատանայական ախտից գլուխ՝ անձնասիրութիւնն է, եւ ի նա շարին ամենայն ախտիցն բազմութիւնք. քանզի անձնասէրն ոչ երբէք կարէ ընկերասէր լինել։ Իսկ գլուխ պատուիրանին սէր է, եւ ի նա շարին ամենայն առաքինութիւնք. զի ընկերասիրին չէ հնար զկամս անձին իւրոյ խնդրել, այլ եւ զամենայն հաճոյս ընկերին եւեթ կատարել ի բարիս, այլ եւ զանձնն եւս տայ ի ծառայութիւն վասն պատուիրանին Աստուծոյ. քանզի գիտէ՝ եթէ կատարումն պատուիրանին սէր է։ Եւ ամենայն առաքինութիւնք որ առանց սիրոյ են, փակեցան նոցա դրունք երկնային առագաստին, եւ լսեն զսոսկալի զձայնն զայն՝ եթէ ոչ գիտեմ զձեզ, եւ մատնին ի հուր գեհենին ընդ պոռնիկս եւ ընդ մարդասպանս. Զի ամենայն, ասէ, որ ատէ զեղբայր իւր, մարդասպան էա։ Իսկ որ չարակնէն եւ նախանձին, նա յո՞ր խաւար երթայցէ, եւ կամ ո՞ւր սուզանիցի, կամ որպիսի՞ տանջանաւք խաշիցի եւ մաշիցի։ Քանզի սկիզբն ախտից է նախանձ եւ չարակնութիւն. զի նովաւ անկաւ սատանալ ի փառացն, նովաւ ել Ադամ ի դրախտէն. եւ անէծք եւ քրտունք, փուշ եւ տատասկ, մահ եւ մեղք ի վերայ ամենայն ծննդոց Ադամայ տիրեցին. նովիմբ Կայէն երերեալ տատանէր։ Եւ այժմ բազումք են որ միշտ այրին նախանձու, յորժամ տեսանիցեն զեղբաւրն զյաջողութիւնն կամ ընչիւք, կամ արուեստիւ, կամ բանիւ վարդապետութեամբ յարգեալ ի բազմաց.","english":"The head of satanic passions is self-love, and in it are arrayed the multitudes of all passions. For the self-lover can never be a lover of others. But the head of the commandment is love, and in it are arrayed all virtues. For the lover of others cannot seek the desires of his own self, but rather fulfills all the pleasures of his companion in good things, and even gives himself into service for the sake of the commandment of God. For he knows that the fulfillment of the commandment is love. And all virtues which are without love, the gates of the heavenly bridal chamber are closed to them, and they hear that terrible voice: \"I do not know you,\" and they are cast into the fire of Gehenna along with fornicators and murderers. For it is said: \"Everyone who hates his brother is a murderer.\" But he who is evil-eyed and envious, into what darkness shall he go, or where shall he be submerged, or with what torments shall he be consumed and wasted away? For the beginning of the passions is envy and malice. For by it Satan fell from the glories; by it Adam went out from Paradise. And curses and condemnations, thorns and thistles, death and sins prevailed over all the generations of Adam. By it Cain, trembling, wavered. And now there are many who are always burning with envy when they see the success of their brother, whether in wealth, or in skill, or in the word of teaching honored by the many.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"անձնասիրութիւն","severity":"info","text":"The term 'self-love' (անձնասիրութիւն) is presented as the head of satanic passions, contrasting with love (սէր) as the head of the commandment. This binary opposition structures the moral argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զամենայն որ ատէ զեղբայր իւր, մարդասպան է","severity":"info","text":"The phrase 'Everyone who hates his brother is a murderer' echoes 1 John 3:15 or a similar patristic maxim, though not a direct quotation. The homilist adapts it to reinforce the link between hatred and mortal sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"գլուխ պատուիրանին սէր է","severity":"info","text":"The assertion that 'the head of the commandment is love' reflects a common patristic topos, found in works attributed to Ephrem and John Chrysostom, where love is the foundational virtue. Mandakuni adapts this for an Armenian audience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զի սատանայական ախտից գլուխ... Իսկ գլուխ պատուիրանին սէր է","severity":"info","text":"The passage uses a clear antithetical structure: self-love vs. love, passions vs. virtues, Satan vs. God. This rhetorical contrast drives the homily's moral exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Եւ ամենայն առաքինութիւնք որ առանց սիրոյ են, փակեցան նոցա դրունք երկնային առագաստին","severity":"info","text":"The image of virtues without love being barred from the 'heavenly bridal chamber' (երկնային առագաստ) is a distinctive Armenian eschatological motif, possibly influenced by early Christian apocalyptic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"նովիմբ Կայէն երերեալ տատանէր","severity":"caution","text":"The phrase 'by it Cain, trembling, wavered' is ambiguous: it may refer to Cain's physical trembling after Abel's murder or a moral wavering. The Armenian verb 'տատանէր' can mean both 'tremble' and 'waver', leaving the sense open.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'նովիմբ Կայէն երերեալ տատանէր' could mean either 'by it Cain trembled' (physical reaction) or 'by it Cain wavered' (moral hesitation). The reading taken is 'trembling' to align with the dramatic context of envy's consequences."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":124,"ref":"p124","source":"եւ զայն տեսեալ նախանձորդացն հալին եւ մաշին, եւ յաւդեն զնմանէ բանս բամբասանաց, եւ կան հակառակ կամացն Աստուծոյ՝ որ զյաջողութիւնն շնորհեաց։ Վասն այսորիկ թէպէտ բազում ճգունս տանիցի նախանձոտն, եւ բիւր առաքինութիւնս ստացեալ իցէ, եւ սրբութիւն կուսութիւն ունիցի, եւ պահաւք եւ ամենայն վշտամբերութեամբ զինքն մաշիցէ հանապազ, եւ խորգով եւ մոխրով եւ մշտահեղ արտասուաւք սգայցէ ի տուէ եւ ի գիշերի, եւ ողորմութեամբք անընչանայցէ, եւ նշանս մեծամեծս առնիցէ, եւ ցանկաջան աղաւթիւք եւ փառատրութեամբք վերին զուարթնոցն նմանիցէ, այլ եւ մարտիրոսասցի եւս, եւ հրով այրեսցի, եւ ի սիրտն նախանձ եւ չարութիւն ունիցի, եւ քան զամենայն սպանողս եւ զշնացողս պիղծ գտանիցի, եւ քան զամենայն ամբարշտեալս թաթաւեալս մեղաւք՝ անիրաւագոյնս։ Եւ արդ ո՞ր չարիք ժանտագոյն իցեն քան զնախանձ եւ զչարակնութիւն. զի քան զհուր այրիչ է եւ զսուր սատակիչ, զունելիս իւր սատակէ։ Եւ ո՞վ ոք կարէ համբերել այնմ բոցոյ, եւ կամ զոր ներեալ թողութիւն ունիցին այնպիսի սատանայական անձինք։ Քանզի եւ ոչ մի ինչ չարութիւն նման է նախանձու եւ չարակնութեան, զի միշտ ի մեղս է. հանապազ ի տուէ եւ ի գիշերի ոչ դադարէ ի սպանութենէ, քանզի միշտ բարձեալ կրէ ընդ իւր զչարիս իւր։ Եւ արդ ո՞վ կարասցէ փարատել զխաւարն զայն թանձրամած՝ որ տարածեալ մածեալ ունի զմիտս նախանձողացն.","english":"and seeing that, the envious ones waste away and wither, and they add to that words of slander, and they are opposed to the will of God, who granted success. Therefore, even if the envious one should undertake many labors, and acquire countless virtues, and possess holiness and chastity, and wear himself out continually with fasts and all manner of mortification, and mourn day and night with sackcloth, ashes, and perpetual tears, and dispense alms, and perform great signs, and emulate the heavenly blessed ones with fervent prayers and acts of munificence, and even if he should become a martyr and be burned with fire, yet if he has envy and malice in his heart, he will be found more abominable than all murderers and poisoners, and more unjust than all the wicked steeped in sins. And what evils are more venomous than envy and the evil eye? For it is more burning than fire and more destructive than the sword; it destroys its own possessors. And who can endure that flame, or what forgiveness can be granted to such satanic souls? For no evil is like envy and the evil eye, for it is always in sin; day and night it never ceases from destruction, for it always carries its own evils with it. And who can disperse that thick darkness which has spread and enveloped the minds of the envious?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"նախանձ","severity":"info","text":"The Armenian term 'նախանձ' (naxanǰ) denotes 'envy' or 'jealousy,' a central vice in this passage. It is paired with 'չարակնութիւն' (čʿaraknutʿiwn, 'evil eye'), reflecting a traditional Armenian moral taxonomy of destructive passions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Matthew 5:22","severity":"info","text":"The condemnation of the envious as 'more abominable than all murderers and poisoners' echoes the hyperbolic rhetoric of Jesus in Matthew 5:22, where calling someone a fool is likened to murder, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of Armenia known for homilies emphasizing moral reform. This passage reflects his ascetic rigor, condemning envy even when paired with extreme piety or martyrdom.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"rhetorical questions","severity":"info","text":"The passage employs two rhetorical questions ('And what evils are more venomous...?' and 'And who can endure that flame...?') to intensify the condemnation of envy, a common homiletic device for emotional impact.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Evagrius Ponticus","severity":"info","text":"The depiction of envy as self-destructive ('it destroys its own possessors') parallels Evagrius Ponticus's teaching on the 'eight evil thoughts,' where envy is described as consuming the soul from within.","cites":[],"named_sources":["Evagrius Ponticus 4th century"],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"մարտիրոսասցի","severity":"caution","text":"The verb 'մարտիրոսասցի' (martirosascʿi, 'should become a martyr') is a hypothetical conditional; the text does not assert that an envious person can actually achieve martyrdom, but uses it as a rhetorical extreme to underscore the gravity of envy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զյաջողութիւնն շնորհեաց' (zyaǰołutʿiwn šnorheacʿ, 'who granted success') could refer to God or to a human benefactor; the context favors God as the subject of the relative clause."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":125,"ref":"p125","source":"զի դառն մթերք նախանձու մարդասպանի ոչ երբէք հեռանայ ի սրտից նոցա։ Զի թէպէտ յեկեղեցի մտանիցեն այնպիսիքն, եւ յաղաւթս եւ ի խնդրուածս մաշիցին, թէպէտ եւ արտասուիցեն եւ ողորմութիւնս առնիցեն, ոչ երբէք սրբին ի սպանութենէ։ Արդ զո՞ր ներեալ թողութիւն ունիցին այնպիսիքն, եւ կամ որպիսի՞ ինչ ահեղ չարութեան կարիցեմք նմանեցուցանել զայնպիսի անմեկնելի անաւրէնութիւնս. ո՛ր գազան չարաժանի, ո՞ր սողուն խածանող, ո՞ր իժ, կամ ո՞ր քարբ այնպիսի չարագազան թոյնս ունիցի։ Չէ եւ չէ իսկ հնար գտանել անսուրբ եւ անաւրէն անձինս քան զչարականցն եւ զնախանձոտացն, զի միշտ լուցեալ բորբոքի ի միտս իւր հոգածութեամբն։ Դողայ եւ դեղնի, զի տեսանիցէ զեղբարս իւր եւ զդրացիս, զի տուն եւ տղայս ունիցին. եւ դեւք աւերեն զտունն՝ հատուցանեն, կամ վիմաւք, կամ հրայրեցութեամբ, կամ ի ջուր ընկղմելով, կատարելով զկամս սատանայի. զայնպիսին պարտ է արտասուել եւ ողբալ հանապազ։ Զի լաւ էր այնպիսւոյն երկու աչաւք կոյր լինել, քան բոլորովին անդամաւք ի հուրն յաւիտենից առաքիլ։ երեւեսցի, եւ լծակից է սատանայի չար նախանձմամբն, եւ ընդ նմին ժառանգեսցէ զհրացայտ տարտարոսն եւ զանշէջ գեհեանն։","english":"because the venomous poison of the envious man-slayer never departs from their hearts. For even if such persons enter the church, and wear themselves out in prayers and supplications, even if they weep and perform acts of mercy, they are never cleansed from murder. Therefore, what forgiveness could such persons have, or to what kind of terrible evil can we compare such inexplicable lawlessness? What venomous beast, what biting reptile, what viper, or what asp possesses such evil venom? There is, and there is not, any means to find a more unholy and lawless person than the wicked and the envious, for he is always kindled and inflamed in his mind by his own malice. He trembles and grows pale when he sees his brothers and neighbors, that they have a house and children; and demons destroy that house—by stones, or by fire, or by drowning in water—fulfilling the will of Satan. Such a one ought to weep and mourn perpetually. For it would be better for such a person to be blind in both eyes than to be sent with all his limbs into the eternal fire. Let it be manifest: he is a yoke-fellow of Satan through his evil envy, and with him he shall inherit the fiery Tartarus and the unquenchable Gehenna.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"նախանձու մարդասպանի","severity":"info","text":"The phrase 'envious man-slayer' (նախանձու մարդասպանի) is a compound epithet that equates envy with murder, a distinctive rhetorical intensification in Mandakuni's homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"գեհեանն","severity":"info","text":"The term 'Gehenna' (գեհեանն) is a direct borrowing from the New Testament (e.g., Matthew 5:22, 10:28), used here to denote the place of eternal punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"տարտարոսն","severity":"info","text":"Tartarus (տարտարոսն) is a term from Greek mythology adopted in early Christian literature (e.g., 2 Peter 2:4) to describe a deep abyss of punishment, here paired with Gehenna for rhetorical effect.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage builds a series of rhetorical questions and comparisons (beasts, reptiles) to escalate the condemnation of envy, culminating in a stark eschatological warning.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni's homilies were widely copied in Armenian monastic circles; this passage's vivid imagery of envy as demonic and murderous influenced later Armenian moral theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft renders 'զի միշտ լուցեալ բորբոքի' as 'he is always kindled and inflamed,' but the Armenian could also imply a reflexive or passive sense; the reading here is active.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զի միշտ լուցեալ բորբոքի' is ambiguous: it may be read as 'he is always kindled and inflamed' (passive) or 'he always kindles and inflames himself' (middle/reflexive). The translation adopts the passive sense.","The clause 'եւ դեւք աւերեն զտունն' could be interpreted as 'and demons destroy that house' or 'and demons destroy the house' (generic); the context favors the specific reference to the envious person's house."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":126,"ref":"p126","source":"Եւ եթէ զամենայն բարեգործութիւնս եւ զզանազան առաքինութիւնս եւ զազգի ազգի վարս եւ զկրաւնս յինքն բարձեալ ունի, ոչ աւգուտ գտանէ յայսմ ամենայնէ, եթէ զխաւար ատելութեան ի սրտին պահիցէ, եւ զչարակնութիւն եւ զնախանձ։ Արդ փութա այսուհետեւ եւ ի բաց փախիր ի խաւարամած մեղացդ, եւ արտասուաւք մեղաց Տեառն Աստուծոյ ասա. զի կարասցես լսել ի Քրիստոսէ որ ասէ. Եկայք աւրհնեալք Հաւր իմոյ, ժառանգեցէք զպատրաստեալ արքայութիւննա։ Որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։\n\nՎԱՍՆ ԲԱՐԿԱՑՈՂԱՑ ԲԱՐՈՒՑ\n\nԱմենայն բնութիւնք մեղաց եւ պիղծ ախտից անաւրէնութիւնք ջանան ի մարդկանէ ծածկել զանաւրէնութիւն իւրեանց։ Իսկ բարկութեան ախտին մոլութիւն անամաւթ եւ վայրենաբարոյ, անակնածող եւ գազանամիտ եւ արագ շարժի յաղաղակելն իբրեւ զհաւահալածն մրգապահաց, որ մինչ չեւ աւդոյն ինչ շարժեալ եւ նա սկսանի կարկաչել, ցուցանելով զիւրոյ բնութեանն զթեթեւութիւն։ Նոյնպէս է եւ բարկացող մարդն, զի դեռ չեւ իցէ ի սիրտն հասեալ ընդդիմութիւն ինչ բանից, նա [...] իբրեւ զհուր լուցեալ՝ աղաղակելով ի վեր բորբոքի, եւ անամաւթ ամենեցուն ցուցանէ զիւրոյ բնութեանն թեթեւութիւնն, եւ յանհամբոյր գազանութենէն ոչ կարէ ծածկել զիւրոյ մոլորութեան անաւրէնութիւնն.","english":"And even if he has taken upon himself all good works and various virtues and the hair-shirts and fasts of each nation, he will find no benefit from all this, if he keeps the darkness of hatred in his heart, and envy and jealousy. Now hasten henceforth and flee from the dark-cloaked sins, and with tears say to the Lord God, “I have sinned,” for you will be able to hear from Christ who says, “Come, blessed of my Father, inherit the kingdom prepared for you.” To whom is glory from eternity to eternity. Amen.\n\nHOMILY ON THE WRATHFUL\n\nAll natures of sins and foul passions of lawlessness strive to conceal their lawlessness from men. But the madness of the passion of wrath is shameless and savage in character, reckless and beast-minded, and quickly moves to shouting like the hawk-chaser of the partridge-keepers, which, even before anything is stirred up, begins to cackle, showing the lightness of its nature. The same is true of the wrathful man, for before any opposition of words has reached the heart, he [...] like kindled fire, blazes up with shouting, and shamelessly shows to all the lightness of his nature, and from his unrestrained bestiality he cannot conceal the lawlessness of his madness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՎԱՍՆ ԲԱՐԿԱՑՈՂԱՑ ԲԱՐՈՒՑ","severity":"info","text":"The Armenian title 'On the Wrathful' marks a new homily, but the English draft appends it to the preceding passage, suggesting a structural break.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խաւար ատելութեան","severity":"info","text":"The phrase 'darkness of hatred' (խաւար ատելութեան) is a moral metaphor for persistent enmity, contrasting with the light of virtue.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եկայք աւրհնեալք Հաւր իմոյ, ժառանգեցէք զպատրաստեալ արքայութիւննա","severity":"info","text":"This saying, 'Come, blessed of my Father, inherit the prepared kingdom,' is not a direct biblical quote but echoes Matthew 25:34 and Luke 14:11, adapted to Armenian homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"հաւահալածն մրգապահաց","severity":"info","text":"The 'hawk-chaser of the partridge-keepers' refers to a trained bird used in falconry, illustrating the wrathful man's instinctive, noisy reaction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"նա [...] իբրեւ զհուր լուցեալ","severity":"caution","text":"The Armenian text has a lacuna marked by ellipsis after 'նա', where the English draft supplies 'blazes up'; the original likely had a verb like 'բորբոքի' (blazes) but the manuscript is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ամէն","severity":"info","text":"The closing 'Amen' in the first section suggests a liturgical use, possibly as a reading or prayer, common in Armenian homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The transition between the two sections (the first ending with 'Amen' and the second beginning with 'On the Wrathful') is unclear: the first may be a separate homily or a concluding prayer.","The lacuna in the Armenian after 'նա' leaves the exact verb for the wrathful man's action uncertain; the English draft interprets it as 'blazes up'."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":127,"ref":"p127","source":"այլ իբրեւ զհողմ ի հուր մտեալ վառէ ի ցասումն բարկութեան անաւրէնութիւն ի զրկելիս իւր, եւ զամենեսեան առ հասարակ ցաւեցուցանէ աղաղակաւ իբրեւ ի հինէ արշաւանաց։ Քանզի յորժամ բարկութեան դիւին ոք հնազանդեսցի, զամենայն զգայութիւնս նորա յիմարեցուցանէ, եւ վառէ որպէս կամի զլեզու նորա ի չարութիւն. զբերանն լնու թշնամանաւք, զմիտսն գազանացուցանէ ի ցասումն, զսիրտն թնդէ բարկութեամբ, զլեարդն պնդէ կռուողութեամբ, զարիւնն եռացուցանէ, զմարմինն դողացուցանէ, զաչսն այլագունէ, զգոյնն շրջէ, եւ ամենեւիմբ զմարդն վայրենի ցուցանէ, եւ տայ աղաղակել բազում մորոսախաւսութեամբ. գազանացեալ առաւել քան զվայրենի գազանացն գազանութիւն։ Այլ եւ ոչ ի գազանս ինչ խածանող, եւ ոչ ի սողունս թիւնաւոր կրի երբէք այնպիսի չարաբարութիւն, եւ ոչ իժից եւ քարբից դառնութիւն հաւասարէ բարկացողացն ախտից. ոչ դեղք մահաբերք եւ ոչ հարուածք կարճի նման են հարուածոց բարկութեան. ոչ հատումն սրոլ եւ ոչ այրեցուած հրոյ կսկծեցուցանեն առաւել քան զբարկացողացն. եւ ոչ այնչափ չար են մոլիւնք դիւաց, որչափ բարկացողք դիւաց յայնմանէ։ Քանզի դեւն բարկութեամբ վառի ի նախանձ միշտ, եւ պնդէ յանհաշտ ոխակալութիւն, եւ հանապազ մածեալ պահէ ի վերայ սրտին զխաւարն նախանձու։ Եւ զոր աւրինակ թիւնաւորքն զթոյնսն ընդ իւրեանս կրեն հանապազ, սոյնպէս եւ բարկացողքն զցասումն եւ զքէն նախանձու.","english":"hatred, as if a wind entering a fire, kindles the iniquity of wrath in his oppressions, and he causes all in general to suffer with clamor as if from ancient persecutions. For when one submits to the demon of wrath, it drives all his senses mad, and inflames his tongue to evil as it wills; it fills his mouth with enmities, turns his mind to a beast in anger, makes his heart thunder with rage, hardens his liver with contentiousness, boils his blood, makes his body tremble, changes the color of his eyes, alters his complexion, and altogether renders the man savage, and gives him to cry out with much foolish speech, more bestial than the savagery of wild beasts. Yet no biting beast, nor venomous reptile, has ever borne such malice; nor does the bitterness of vipers and asps equal the affliction of the wrathful; no deadly poisons or wounds of the sword are like the wounds of wrath; no cutting of steel or burning of fire causes more torment than that of the wrathful; and the madness of demons is not so evil as the wrathful are made by that demon. For the demon burns with wrath in envy always, and strengthens irreconcilable rancor, and perpetually keeps the darkness of envy hidden over the heart. And just as venomous creatures always carry their poison within themselves, so too the wrathful carry their anger and the vengeance of envy.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"բարկութեան դիւին","severity":"info","text":"The phrase 'demon of wrath' personifies anger as a demonic force, a common motif in Armenian ascetic literature that externalizes sinful passions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"The vivid physiological description of wrath—boiling blood, trembling body, altered eyes—reflects ancient humoral theory, where emotions disrupt bodily balance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The comparison of the wrathful to venomous creatures carrying poison within themselves parallels Evagrian and early monastic psychology, where anger is an internal toxin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a sustained rhetorical amplification of the effects of wrath, moving from external behavior to internal bodily symptoms, then to a comparative catalogue of lesser evils.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft renders 'զգայութիւնս' as 'senses,' but in this context it may also mean 'faculties' or 'perceptions,' a nuance lost in translation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ի հինէ արշաւանաց' ('from ancient persecutions') could refer to biblical persecutions (e.g., under Antiochus) or to early Christian martyrdoms; the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":128,"ref":"p128","source":"եւ յամենեսին յարձակին իբրեւ զշունս կատաղիս, եւ հանապազ խայթեն իբրեւ զկարիճս, եւ խածանեն իբրեւ զաւձս, եւ լցեալ թիւնաւքն բարկութեան ոչ կարեն վաղվաղակի խոնարհել առ միմեանս։ Քանզի իժք եւ ծնունդք իժից անուանին, անհաշտք ի միմեանց, եւ անհնազանդք։ Բազում բանս ձեւացուցանեն՝ իւրաքանչիւր ոք զինքն արդարացուցանելով, եւ յաւրինեն տողս բազումս պատմութեանց զանձինս իրաւացուցանելոյ. եւ զվնասս կուտել ի վերայ ընկերին ջանայ ամենեցունց առաջի, կարծեցուցանելով զնա վնասակար։ Զի դեւ նորա տրտմութեան պնդէ յանզղջութիւն, եւ խստացուցանէ զմիտսն յանապաշաւ անհաւանութիւն, եւ զսիրտն քարացուցանէ չլինել ունկնդիր խրատու եղբաւրն եւ գրոց վարդապետութեան. եւ լիմարեցուցեալ սատանայի զգայութիւնս նորա՝ ոչ տայ ճանաչել զյանցանս նորա. այլ ի միտս նորա կարծեցուցանէ զնա անմեղ Նոյնպէս եւ ի միւսում ընկերին զսա տայ նմա համարել վնասակար, եւ զինքն արդար յամենայնի։ Եւ դարձեալ զսա աստ խստացուցանէ՝ թէ նմա պարտ է քեզ խոնարհել, զի վնասակար է. եւ զնա անդ պնդէ՝ թէ չէ արժան քեզ նախ նմա հնազանդել, զի անմեղ ես։ Եւ այսպէս զերկոսեան թշնամութեամբ ի միմեանց հեռացուցանէ սատանայ ի մնալ անզեղջ եւ անապաշաւ։ Աւուրս բազում ծանրացուցանէ զսիրտ եղբաւըն, եւ ամաւթ եւ անարգանս տայ համարել զխոնարհելն ընկերին.","english":"and they all rush forth like mad dogs, and ceaselessly sting like scorpions, and bite like vipers, and filled with the venom of wrath, they cannot quickly humble themselves before one another. For they are called serpents and offspring of serpents, irreconcilable with each other, and disobedient. They contrive many words, each one justifying himself, and they compose many lines of narratives to vindicate themselves, and each strives to inflict loss upon his companion before all, making him appear harmful. For his demon of sorrow hardens him in implacability, and stiffens his mind in unyielding irreconcilability, and petrifies his heart so that he will not listen to the counsel of his brother or to the teaching of the scriptures. And with his senses bound by Satan, he is not given to recognize his own faults; rather, in his mind, he is made to consider himself innocent. Likewise, in the other companion, he is made to consider this one harmful, and himself righteous in all things. And again, he hardens this one here, saying, \"It is he who must humble himself before you, for he is harmful,\" and he stiffens that one there, saying, \"It is not fitting for you to submit to him first, for you are innocent.\" And thus Satan estranges both from each other in enmity, so that they remain unyielding and irreconcilable. For many days he weighs down the heart of the brother, and makes him consider humility before his companion as shame and dishonor.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"եւ յամենեսին յարձակին իբրեւ զշունս կատաղիս","severity":"info","text":"The simile of mad dogs, scorpions, and vipers intensifies the depiction of wrath as bestial and venomous, continuing the previous passage's imagery of demonic possession.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"դեւ նորա տրտմութեան","severity":"info","text":"The 'demon of sorrow' (դեւ նորա տրտմութեան) personifies wrath as a demonic force, a common motif in Armenian ascetic literature, linking internal vice to external spiritual agency.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զգայութիւնս նորա","severity":"info","text":"The binding of senses by Satan echoes Pauline language of spiritual bondage (cf. Ephesians 6:12), though no direct citation is given; the homily adapts this for moral exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ դարձեալ զսա աստ խստացուցանէ","severity":"info","text":"The passage uses a rhetorical diptych: first describing the demon's effect on one person, then symmetrically on the other, emphasizing mutual estrangement orchestrated by Satan.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"անհաշտք ի միմեանց","severity":"info","text":"The term 'irreconcilable' (անհաշտք) reflects early Armenian monastic concerns with communal harmony, a key theme in Mandakuni's homilies on the vice of wrath.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Նոյնպէս","severity":"caution","text":"The Armenian text at 'Նոյնպէս' (likewise) may be a scribal insertion or a transitional phrase; the English draft omits it, but it could indicate a parallel structure that is not fully preserved.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Նոյնպէս' (likewise) in the Armenian may be a scribal addition or a marker of a lost parallel clause; the English draft omits it, suggesting a possible textual corruption or simplification.","The identity of 'the brother' (եղբաւըն) is ambiguous: it may refer to a fellow monk or a generic Christian sibling, but the context of communal strife suggests a monastic setting."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":129,"ref":"p129","source":"զի եթէ ես յառաջ խոնարհիմ, ասէ, զիս վնասակար ոք կարծիցէ, եւ զնա անմեղ համարիցին. վասն այսորիկ գազանացեալ անհնազանդի։ Քանզի լորժամ միանգամ զխորհուրդս ըմբռնէ անաւրէն ախտն բարկութեան, յափշտակէ զմիտսն ի նմանէ, եւ գազանացուցանէ, եւ ամենեւին չտայ իմանալ զերկիւղն Աստուծոյ, եւ ոչ զահ ահեղ դատաստանին. այլ հեռացուցանէ յիրաւանց, եւ զդատաստանն ոչ երբէք ածէ զմտաւ, եւ ոչ յիշէ զաւր մահուանն իւրոյ եւ զարհաւիրս սոսկալի բեմբին. այլ պնդեալ մաքառի զկամս անձին իւրոյ կատարեալ։ Եւ ոչ ամաւթ եղբարցն, եւ ոչ խրատ վարդապետաց, ոչ հրամանք պատուիրանաց, եւ ոչ երկիւղն Աստուծոյ, ոչ փափագանք արքայութեանն, եւ ոչ արհաւիրք տանջանացն զնա ոչ պատկառեցուցանեն ի զեղջ եւ յապաշաւ։ Այլ եւ ժտի եւս յեկեղեցին մտանել, եւ աղաւթս առ Աստուած կատարել՝ որ ոչ ընդունի, եւ առ Աստուած ոչ ելանեն։ Քեզ ինքն Տէրն ասէ. Եթէ հանեալ իցես զպատարագն քո ի վերայ սեղանոյն, եւ անդ յիշեսցես եթէ եղբայր քո ունիցի խէթ զքէն, թող զպատարագն ի վերայ սեղանոյն. երթ նախ հաշտեաց ընդ եղբաւր քում, եւ ապա եկեալ մատուցանիջիր զպատարագն քո՜, եւ ընդունելի է։ Եւ իւրաքանչիւր ուրուք աղաւթքն են պատարագք. եւ անընդունելի են Աստուծոյ, եթէ ոչ նախ երթեալ հաճի ընդ տրտմեալ եղբաւրն, եւ ապա եկեալ աղաւթէ առ Աստուած, եւ ընդունելի է։ Այլ եւ ասէ. Արեգակն ի վերայ բարկութեան ձերոյ մի մտցէ.","english":"If I humble myself first, he says, someone will think me weak, and consider him innocent. For this reason, they become bestial and disobedient. For as soon as the lawless passion of wrath seizes the mind, it snatches away the thoughts from him, and makes him bestial, and utterly does not allow him to know the fear of God, nor the terror of the awesome judgment. Rather, it removes him from righteousness, and he never brings judgment to mind, nor remembers the power of his own death and the terrors of the fearful tribunal. But he stubbornly contends, fulfilling the desires of his own will. And neither shame before brothers, nor the counsel of teachers, nor the commands of the commandments, nor the fear of God, nor the longings for the kingdom, nor the terrors of torments cause him to turn back and repent. But he even dares to enter the church and perform prayers to God, which are not accepted, and do not ascend to God. The Lord himself says to you: If you have set forth your offering upon the altar, and there you remember that your brother has a grudge against you, leave the offering upon the altar. Go first, reconcile with your brother, and then come and present your offering, and it will be acceptable. And for each one, prayers are offerings. And they are unacceptable to God, unless you first go and appease the aggrieved brother, and then come and pray to God, and it is acceptable. Moreover, he says: Let the sun not set upon your wrath.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զի եթէ ես յառաջ խոնարհիմ","severity":"info","text":"The speaker rationalizes refusing to humble himself first, fearing that others will perceive him as weak and the other party as innocent. This illustrates the pride that fuels wrath.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եթէ հանեալ իցես զպատարագն քո ի վերայ սեղանոյն","severity":"info","text":"The homily cites a dominical saying about leaving the offering on the altar to reconcile with a brother first. This echoes Matthew 5:23–24 and reflects early Christian liturgical practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Արեգակն ի վերայ բարկութեան ձերոյ մի մտցէ","severity":"info","text":"The injunction 'Let the sun not set upon your wrath' is a proverbial saying, possibly derived from Ephesians 4:26, urging reconciliation before nightfall.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"պատարագ","severity":"info","text":"In Armenian Christian usage, 'patarag' can mean both the Eucharistic liturgy and the offering itself. Here it is used metaphorically for personal prayers, which are unacceptable if offered while holding a grudge.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զի եթէ ... ասէ","severity":"info","text":"The passage shifts from third-person description of the wrathful person's inner thoughts to direct quotation of the Lord's teaching, creating a rhetorical contrast between human stubbornness and divine command.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի եթէ ես յառաջ խոնարհիմ","severity":"caution","text":"The Armenian text may be ambiguous: the phrase 'զի եթէ ես յառաջ խոնարհիմ' could be read as the wrathful person's own speech or as a hypothetical statement by the homilist. The English draft treats it as direct speech.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զի եթէ ես յառաջ խոնարհիմ' is ambiguous: it may be the wrathful person's own words or a hypothetical example by the homilist. The English draft takes it as direct speech.","The identity of 'he says' (ասէ) is unclear: it could refer to the Lord, the homilist, or a generic speaker. The context suggests the Lord, but the Armenian does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":130,"ref":"p130","source":"զի մի՛ դեւքն եկեալ ի գիշերին յարուցանիցեն զսիրտ քո առ վաղիւն չհաշտել ընդ ընկերին, եւ խորհուրդս չարս, ոխս եւ նախանձս, եւ ազգի ազգի նենգութիւնս արկանիցէ ի միտս քո։ Այլ մինչեւ չեւ գիշերոյն հասեալ իցէ՝ երթ հաշտեա ընդ եղբաւը քում։ Մինչ դեռ յաշխարհի ես, հաշտեա ընդ ոսոխի քում. մի՛ գուցէ մատնիցեն դատաւորին, եւ դատաւորն դահճաց, եւ ոչ ելանիցես։ Սոյնպէս եւ դու մինչ դեռ աւը առաջի կայ, փութա հաճել ընդ ընկերին, եւ ի վաղիւն մի՛ յապաղեր, զի աներեւոյթ են ելք մեր յաշխարհէ, եւ ոչ գիտեմք՝ թէ ունի՞մք զվաղիւն ժառանգել՝ թէ ոչ. սակայն ժառանգեմք զվաղիւն, եւ ոչ փութամք հաշտել ընդ եղբաւրն։ Ընդ հեթանոսս համարեալ եմք, զի անընդունելի իցէ առանց հաշտութեան ընդ եղբաւրն եւ ընդ ընկերին։ Իսկ որպիսի դառն տանջանաւք դատիցին որ խիղճ ինչ թշնամութեան ընդ ընկերին ունիցին, եւ ի սուրբ խորհուրդն մերձենայցեն. որպիսի հուր, եւ որպիսի գեհենք խաւարայինք նոցա սպասիցեն։ Մարմնոյ Տեառն հաղորդիս, եւ զԱստուած գողանալ կամիս՝ թաքուցանելով զթշնամութիւն քո ընդ ընկերին։ Այո եւ Կայէն գողանալ կամէր զԱստուած՝ թաքուցանելով զեղբաւրն սպանութիւն. եւ արդ տես զերերումն տատանման նորա՝ զչար խորհրդոյն զպտուղն։ Որ ի մարմինն Տեառն մերձենայ, եւ թշնամութիւն ընդ ընկերին ունիցի, ոչ մարմին կենարար է նմա, այլ հուր կիզանող, զի դատաստան անձին իւրում ուտէ եւ ըմպէ։","english":"for the demons come by night and stir up your heart, so that in the morning you will not be reconciled with your companion, and they cast evil counsels, grudges, envy, and all manner of treacheries into your mind. But before the night has fallen, go and be reconciled with your brother. While you are still in the world, be reconciled with your enemy. Lest they hand you over to the judge, and the judge to the executioners, and you will not escape. Likewise, you, while the day still stands before you, hasten to be reconciled with your companion, and do not delay until the morning, for our departure from the world is unseen, and we do not know whether we shall inherit the morning or not. Yet we inherit the morning, and we do not hasten to be reconciled with our brother. We are counted among the pagans, for it is unacceptable to approach without reconciliation with one's brother and companion. And with what bitter torments will those be judged who have any trace of enmity with their companion and approach the holy sacrament. What fire, and what dark hells await them. You partake of the Lord's body, and you wish to steal God, by hiding your enmity with your companion. Yes, and Cain wished to steal God, by hiding the murder of his brother. And now see the trembling and vacillation of him, the fruit of his evil counsel. He who approaches the Lord's body and has enmity with his companion, it is not a life-giving body for him, but a consuming fire, for he eats and drinks the judgment of his own soul.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զի մի՛ դեւքն եկեալ ի գիշերին յարուցանիցեն զսիրտ քո","severity":"info","text":"The homilist warns that demons stir the heart at night to prevent morning reconciliation, framing spiritual vigilance as a nightly struggle.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Կայէն","severity":"info","text":"Cain is invoked as a type of the one who hides enmity while approaching the Lord's body, echoing Genesis 4 and its exegetical tradition in Armenian patristics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սուրբ խորհուրդ","severity":"info","text":"The phrase 'holy sacrament' (սուրբ խորհուրդ) refers to the Eucharist, central to the homily's warning against approaching it with unresolved enmity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"դեւքն","severity":"info","text":"Demons as agents of nocturnal disturbance reflect a common ascetic trope in Armenian monastic literature, emphasizing the need for preemptive reconciliation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"հուր կիզանող","severity":"info","text":"The image of the Eucharist becoming 'consuming fire' for the unreconciled parallels themes in early Christian eucharistic theology, e.g., in the Didache and John Chrysostom.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Սոյնպէս եւ դու","severity":"info","text":"The passage uses a repetitive exhortatory structure ('Likewise, you...') to drive home the urgency of reconciliation before death, a hallmark of Mandakuni's homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the judge' and 'executioners' is ambiguous: possibly eschatological figures or ecclesiastical/civil authorities."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":131,"ref":"p131","source":"Այլ ոմանք ոչ եթէ վասն փափագելոյ սրբոյ խորհրդոյն փութան ի հաշտութիւն ընկերին, այլ աւուրք բազումք հեռանան ի սուրբ խորհրդոյն, եւ զաղաչելն եւ զհաշտելն ընդ եղբաւրն ծանր համարին քան զհեռանալն եւ զչընդունելն ի սուրբ խորհրդոյն՝ ի մարմնոյն եւ յարենէն Քրիստոսի. վասն խոնարհելոյ ընկերին արհամարհէ զխորհուրդն տէրունական. հրաժարելով ի նմանէն կարծէ պատիւ համարել Աստուծոյ չմերձենալ ի խորհուրդն։ Եւ ոչ իմանայ՝ եթէ առաւել եւս արհամարհէ չփութալով ի հաշտութիւն ընկերին վասն սիրոյ փափագելի մարմնոյն Քրիստոսի, զոր եւ Պաւղոս ասէ, թէ՝ ո՞վ մեկնէ զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսիգ†. նեղութի՞ւն թէ մահ, եւ որ ի կարգին է՝ ոչ կարեն մեկնել զմեզ ի սիրոյն Քրիստոսի։ Եւ զքեզ սակաւ ինչ թշնամութիւն ընդ ընկերին մեկնեաց ի սիրոյն Քրիստոսի, եւ ի սուրբ խորհրդոյն մերժեալ հեռացոյց։ Զի թէ թշնամանեաց ոք զքեզ, եւ դու խոնարհեսցիս վասն պատուիրանին Աստուծոյ, մի թէ վնասեցա՞ր ինչ. այլ վարձս մեծամեծս ընկալար։ Անարգ եւ արհամարհեալ ոք զքեզ անուանեաց. այլ դու հող եւ մոխիր եւս ասա զանձն քո։ Գձուձ եւ զնոտաւոր ոք զքեզ կոչեսցէ. այլ դու ասա. Մերկ իսկ եկի յաշխարհս, եւ մերկանդամ անդէն դառնալոց եմբ։","english":"But some do not hasten to reconciliation with their companion for the sake of desiring the holy mystery; rather, they remain far from the holy mystery for many days, and they consider it more burdensome to be reconciled and at peace with their brother than to be separated and not partake of the holy mystery—of the body and blood of Christ. Because their companion humbles himself, they despise the Lord’s mystery; by withdrawing from him, they think they are doing honor to God by not approaching the mystery. And they do not understand that they despise it all the more by not hastening to reconciliation with their companion for the sake of the love of the desirable body of Christ, concerning which even Paul says: “Who will separate us from the love of Christ? Distress or death? And those who are in the order cannot separate us from the love of Christ.” Yet a small enmity with your companion has separated you from the love of Christ and has cast you out and removed you from the holy mystery. For if someone has become your enemy, and you humble yourself for the sake of God’s commandment, have you suffered any loss? On the contrary, you would receive great rewards. Someone has called you base and contemptible; but you, call yourself dust and ashes. Someone calls you a cripple and a beggar; but you say: “I came into this world naked, and I am about to return just as naked of limb.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"սուրբ խորհուրդ","severity":"info","text":"The phrase 'surb xorhurd' (holy mystery) here refers to the Eucharist, specifically the body and blood of Christ, as clarified by the following clause.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս ասէ","severity":"info","text":"The citation 'Who will separate us from the love of Christ?' is not a direct biblical verse but echoes Paul's rhetoric on unity in Christ, possibly alluding to 1 Corinthians or Romans.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"հաշտութիւն","severity":"info","text":"Reconciliation before receiving the Eucharist was a pastoral requirement in early Armenian Christianity, reflecting a broader patristic emphasis on communal peace.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative","severity":"info","text":"This passage contrasts proper Eucharistic practice with the error of prioritizing personal pride over reconciliation, using a rhetorical question from Paul to reinforce the argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"մարմին եւ արիւն Քրիստոսի","severity":"info","text":"The phrase 'body and blood of Christ' reflects standard Armenian liturgical terminology for the Eucharist, consistent with the Chalcedonian and pre-Chalcedonian traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact biblical source of the Paul citation is unclear; it may be a paraphrase rather than a direct quote.","The phrase 'in the order' (ի կարգին) is ambiguous, possibly referring to ecclesiastical rank or a specific group."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":132,"ref":"p132","source":"Այսպիսի խոնարհութեամբ կապեցեր զլեզուս անաւրինաց, խցեր զբերանս թշնամանողաց, լուծեր զջիղս սատանայի, ցրեցեր զխորհուրդս նորա, եւ ամենեւին ոչ ոք ինչ քեզ կարէ վնասել ի թշնամանողաց, եթէ միայն առողջ միտս ունիցիս։ Ահա բազումք թշնամանեցան եւ համբերեցին. այլ եւ աղաւթս եւս ի վերայ թշնամանողացն արարին։ Ստեփաննոս աղաւթէր ի վերայ քարկոծողացն իւր. Մովսէս, Սամուէլ, Դաւիթ եւ Քրիստոս Որդին Աստուծոյ թշնամանեցաւ, եւ առ Հայր վասն նոցա աղաւթս մատուցանէր։ Եւ արդ լեր դու նմանող արանցն երեւելեաց։ Լռեա ի բարկութենէ, եւ հանգիր ի սրտմտութենէ, եւ մի՛ նախանձիր ընդ չարս ասէ մարգարէն. զի ուր բարկութիւն եւ սրտմտութիւն մտանէ, անդ շնորհք Հոգւոյն ոչ մտանեն, եւ ոչ խորհուրդք արդարութեան ելանեն ի բարկացող սրտէ. որպէս եւ ասէ. Բարկութիւն մարդոյ զարդարութիւն Աստուծոյ ոչ գործէ։ Է եւ ցասումն արդար, եւ բարկութիւն արդարութեան, յորժամ զվրէժս ինչ պատուիրանացն Աստուծոյ խնդրեսցես իբրեւ զՍամուէլն եւ զՓենեհէզն, կամ վրէժխնդրութիւն եղբաւրն զրկելոյ։ Իսկ որ աւելի քան զայս առաւել ինչ բարկանայցէ, կամ վրէժ անձին իւրոյ խնդրեսցէ, այն է ի տարապարտուց բարկանալ, զոր եւ Քրիստոս ասէր՝ պարտաւոր տարապարտուց բարկութիւն՝ ճանապարհ է բազում ինչ ախտից.","english":"With such humility you have bound the tongue of the lawless, sealed the mouths of the hostile, dissolved the sinews of Satan, scattered his counsels, and none at all can harm you from among the hostile, if only you keep a sound mind. Behold, many have become hostile and endured; moreover, they even made prayers over the hostile. Stephen prayed over those who stoned him; Moses, Samuel, David, and Christ the Son of God became hostile, and before the Father he offered prayers on their behalf. And now, be you an imitator of those illustrious men. Be still from wrath, and rest from indignation, and do not envy the wicked, says the prophet; for where wrath and indignation enter, there the graces of the Spirit do not enter, and counsels of righteousness do not issue from a wrathful heart, as it is said: The wrath of a man does not accomplish the righteousness of God. There is also a just anger, and a wrath of righteousness, when you seek some vengeance for the commandments of God, like Samuel and Phinehas, or vengeance for a wronged brother. But if one becomes angry more than this, or seeks vengeance for his own person, that is to be angry in a vain manner, which Christ also said: vain anger is a path to many passions.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"խոնարհութիւն","severity":"info","text":"The homilist presents humility as a weapon that neutralizes enemies and Satan, a theme consistent with early Armenian ascetic teaching.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ստեփաննոս","severity":"info","text":"The reference to Stephen praying for his stoners echoes Acts 7:59–60, where Stephen prays for his persecutors before death.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Մովսէս, Սամուէլ, Դաւիթ եւ Քրիստոս","severity":"info","text":"The list of biblical figures who became hostile yet prayed for enemies conflates Old Testament exemplars (Moses, Samuel, David) with Christ, a common homiletic device.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Բարկութիւն մարդոյ զարդարութիւն Աստուծոյ ոչ գործէ","severity":"info","text":"This maxim is not a direct biblical quotation but reflects Proverbs-like wisdom; the homilist attributes it to 'the prophet' (likely Solomon).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Փենեհէզ","severity":"info","text":"Phinehas (Numbers 25:7–13) is invoked as a model of righteous anger for zealously executing God’s command, a standard exemplum in Armenian moral teaching.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"տարապարտուց բարկութիւն","severity":"caution","text":"The phrase 'vain anger' (տարապարտուց բարկութիւն) is ambiguous: it may mean anger without cause or anger that exceeds just limits; the homilist distinguishes it from righteous zeal.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the prophet' who said 'do not envy the wicked' is not specified; it may be a loose reference to Proverbs or a non-canonical source.","The phrase 'vain anger' (տարապարտուց բարկութիւն) could be interpreted as either groundless anger or excessive anger; the homilist contrasts it with just anger but does not define the boundary clearly."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":133,"ref":"p133","source":"զի բարկութիւն է եւ աղաղակ եւ կռիւ, ատելութիւն եւ թշնամութիւն, նախանձ եւ ոխակալութիւն, քինահանութիւնք եւ սպանութիւնք, եւ բազում այլ եւս չարութիւնք։ Եւ որ բարկութեանն յաղթէ, այս ամենայն իջեալ դադարէ իբրեւ զհուր առանց նիւթոյ. զի յորժամ բարկանայցէ ոք, եւ դու համբերութեամբ տանիցիս, շիջուցեր զբարկութիւն։ Այլ թէ դիւահար ոք զքեզ անուանեսցէ, մի՛ ինչ բարկանար, եւ եթէ բարկանաս՝ արդարացուցեր զթշնամանողսն, զի ի դիւէն է բարկութիւն եւ ոչ յԱստուծոյ։ Ահա եւ զՏէրն դիւահար կոչեցին, եւ նա ոչ բարկացաւ, այլ հեզութեամբ ետ պատասխանի եթէ Յիս դեւ ոչ գոյ։ Թշնամանեաց ոք զքեզ եւ արհամարհեաց, այլ առաւել եւս զՏէրն թշնամանեցին եւ արհամարհեցին։ Կռփեաց ոք զքեզ եւ ապտակեաց, ահա եւ զՏէրն կռփեցին եւ ապտակեցին, այլ եւ չարչարեցին եւ խաչեցին, որ քո չեւ եւս ընկալեալ։ Արդ զայս ամենայն Աստուած զմտաւ ի ժամ զասմանն յուզելոյ։ Շատ է մեզ սատանայ թշնամի, զեղբարս մեր մի՛ արասցուք մեզ թշնամի. այլ փութասցուք հաշտեցուցանել ընդ մեզ, զի զպսակ նահատակութեան ընկալցուք ընդ կանխելոյ եւ անկանելոյ առաջի եղբաւրն։ Քանզի պսակք եւ պարգեւք կան ի միջի ոսոխացն եւ կագոցն. եւ որ ոք յառաջագոյն նահատակի եւ խոնարհի եղբաւրն աղաչանաւք ածել զտրտմեալ եղբայրն ի հաշտութիւն, նա յափշտակէ զպարգեւս եւ զպսակս վասն նախախոնարհ նահատակութեան իւրոյ.","english":"for it is anger and clamor and strife, hatred and enmity, envy and rancor, vengeances and murders, and many other evils. And he who conquers anger, all these cease and desist like fire without fuel. For when someone becomes angry, and you endure with patience, you extinguish the anger. But if someone calls you possessed by a demon, do not become angry at all; and if you become angry, you justify those who are hostile, for anger is from the demon and not from God. Behold, they even called the Lord possessed by a demon, and he did not become angry, but with meekness he answered, \"I am not a demon.\" If someone is hostile to you and despises you, yet even more they were hostile to the Lord and despised him. If someone strikes you and slaps you, behold, they also struck and slapped the Lord, and moreover they tormented and crucified him, which you have not yet received. Now, consider all this when the time comes to stir up that passion. Satan is a great enemy to us; let us not make our brothers enemies to us. Rather, let us hasten to reconcile them with us, so that we may receive the crown of martyrdom by anticipating and falling before our brother. For there are crowns and rewards between the enemies and the ranks. And whoever first martyrs himself and humbly, with entreaties, brings the aggrieved brother to reconciliation, he seizes the rewards and the crowns on account of his prior humble martyrdom.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"դիւահար","severity":"info","text":"The term 'դիւահար' (diwaḥar) means 'possessed by a demon' or 'demon-possessed.' It is used here in a rhetorical context, where the speaker anticipates being called such by an opponent, and contrasts this with Christ's own meek response.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զՏէրն դիւահար կոչեցին","severity":"info","text":"The claim that Christ was called 'possessed by a demon' is not a direct Gospel citation but may reflect a tradition or apocryphal saying. The response 'I am not a demon' echoes Christ's denial of demonic possession in the Gospels, though no exact verse is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"պսակ նահատակութեան","severity":"info","text":"The 'crown of martyrdom' (պսակ նահատակութեան) is a common motif in early Christian literature, especially in Armenian hagiography, where martyrdom is seen as a victory and a means of attaining heavenly reward. Here, it is applied metaphorically to the act of humble reconciliation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ահա եւ զՏէրն","severity":"info","text":"The passage uses a rhetorical pattern of escalating comparisons: first, the speaker's potential suffering is compared to Christ's, then to the greater torments of Christ (striking, slapping, crucifixion). This structure reinforces the call to patience and humility.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զի յորժամ բարկանայցէ ոք, եւ դու համբերութեամբ տանիցիս, շիջուցեր զբարկութիւն","severity":"info","text":"The image of extinguishing anger like fire without fuel parallels Stoic and early Christian teachings on anger management, such as in the works of Evagrius Ponticus or John Cassian, though no direct source is cited.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի զպսակ նահատակութեան ընկալցուք ընդ կանխելոյ եւ անկանելոյ առաջի եղբաւրն","severity":"caution","text":"The phrase 'by anticipating and falling before our brother' is ambiguous: it may mean prostrating oneself in humility or literally falling at the brother's feet. The translation 'anticipating and falling' is interpretive; the Armenian 'կանխելոյ եւ անկանելոյ' could also imply 'preceding and falling down.'","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'Lord' (Տէր) is clearly Christ, but the specific incident where he is called 'possessed by a demon' is not attested in canonical Gospels, leaving open whether this is a reference to an apocryphal tradition or a rhetorical invention.","The phrase 'by anticipating and falling before our brother' (ընդ կանխելոյ եւ անկանելոյ առաջի եղբաւրն) is ambiguous: it may mean 'by preceding and falling down before the brother' or 'by anticipating and prostrating oneself.' The translation 'anticipating and falling' is one possible reading."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":134,"ref":"p134","source":"զի զչար թշնամին սատանալ վիրաւորեաց ի խոնարհելն իւրում, եւ զինքն եւ զեղբայրն իւր զերծոյց ի ձեռաց նորա, եւ փրկեաց ի յաւիտենական ի մահուանէն։ Յաղագս այնորիկ ընդունի համարձակութեամբ վարձս բազումս, եւ զվայելչութիւն անանց բարութեանց։ Եւ արդ մի՛ վասն սակաւ մի խոնարհութեան կորուսանիցեմք զյաւիտենական փափկութիւնսն. զի բազումք վասն յաւիտենական կենացն զանձինս եւ զինչս արհամարհեցին, զսէրս ամուսնութեան եւ զգութս որդւոց իւրեանց. զանազան տանջանաց համբերեցին եւ հրոյ մատնեցան, զի միայն զարքայութիւնն Աստուծոյ ընկալցին։ Իսկ քեզ ոչ հուր կայ առաջի եւ ոչ սուր, եւ ոչ զանազան տանջանաց համբերել. այլ միայն խոնարհել եղբաւըն տրտմելոյն, եւ աղաչանաւք հաշտեցուցանել, եւ զնոյն պսակս նահատակութեան ընդունել։ Ընդէ՞ր ծանրացուցանես զսիրտ քո աղաչել զեղբայրն. չես ի հուր դիմել, այլ ի խոնարհութիւն իջանել։ Դու նախ փութա անկիր աղաչանաւք առաջի ընկերին, եւ առ զպսակն լուսոյ եւ պարծանաց նահատակութեան, եւ զերկնից արքայութեանն զանբաւ վայելչութիւնսն։ Արդ զայս ամենայն լսելով զտրտմութիւնսն ցածուսցուք, զբարկութիւն շիջուսցուք, զաղաղակ դադարեցուսցուք, զսէր սիրեսցուք, զխոնարհութիւն ստասցուք, զհնազանդութիւն ընկալցուք, եւ ընդ հաշտել ընկերին յառաջ ընթասցուք. զի համարձակութեամբ զերկնից բարութիւնսն ժառանգեսցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր.","english":"for the evil enemy Satan wounded him in his humility, and freed both himself and his brother from his hands, and saved them from eternal death. On account of this, he boldly receives many rewards and the enjoyment of imperishable goods. And now let us not, for the sake of a little humility, lose the eternal delights. For many, for the sake of eternal life, despised themselves and their possessions, the love of marriage and the care of their own children; they endured various torments and were delivered to fire, that they might receive only the kingdom of God. But for you there is no fire before you, nor sword, nor endurance of various torments; only to humble yourself before the grieving brother, and to reconcile him with entreaties, and to receive the same crown of martyrdom. Why do you harden your heart to entreat your brother? You are not going into fire, but descending into humility. You first hasten to fall down with entreaties before your companion, and take the crown of light and glory of martyrdom, and the boundless enjoyments of the heavenly kingdom. Now, having heard all this, let us put down the griefs, quench the anger, stop the clamor, love love, acquire humility, receive obedience, and go forward to reconciliation with our companion; so that we may boldly inherit the heavenly goods in Christ Jesus our Lord.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զի զչար թշնամին սատանալ վիրաւորեաց ի խոնարհելն իւրում","severity":"info","text":"The clause describes Satan wounding the brother in his humility, a paradoxical victory: humility becomes the means of salvation, not defeat.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պսակս նահատակութեան","severity":"info","text":"The phrase 'crown of martyrdom' is a standard Armenian Christian metaphor for spiritual victory, not necessarily literal death; here it is attained through humility and reconciliation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զի միայն զարքայութիւնն Աստուծոյ ընկալցին","severity":"info","text":"The phrase 'receive the kingdom of God' echoes New Testament language (e.g., Matt 19:29; Luke 18:29) of eschatological reward for endurance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th c.) was Catholicos of Armenia; his homilies emphasize ascetic humility and reconciliation, reflecting early Armenian monastic and pastoral concerns.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ զայս ամենայն լսելով","severity":"info","text":"The passage concludes with a hortatory series of imperatives ('let us put down... quench... stop...'), a typical homiletic closing that applies the preceding exemplum to the congregation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զի միայն զարքայութիւնն Աստուծոյ ընկալցին","severity":"info","text":"The contrast between enduring fire for the kingdom and the easier path of humility parallels earlier Armenian martyrdom accounts (e.g., Vardanancʿ), where spiritual combat replaces physical persecution.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the brother' (եղբայր) is ambiguous: it may refer to a literal sibling, a fellow Christian, or a monastic confrere; the homily treats him as a companion in need of reconciliation."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":135,"ref":"p135","source":"որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից։\n\nՎԱՍՆ ՈԽԱՊԱՀԱՑ ԵՒ ՔԻՆԱՀԱՆԱՑ\n\nԱհեղ անաւրէնութիւն եւ սաստիկ չարութիւն տեսանեմք զոխապահացն եւ զքինահանացն քան զամենայն զմեղաց անաւրէնութիւնս. զի ամենայն մեղք եւ անաւրէնութիւնք երբեմն սաստացեալ բորբոքին եւ երբեմն դադարեն։ Իսկ չարայուշ քինահանութիւն եթէ բան ինչ ընդիմութեանց յընկերէն ինչ լսիցէ, միշտ բորբոքի յանաւրէն ի խորամանկացն խորհուրդս։ Եւ յամենայն ժամ անշիջանելի վառի բոցն նախանձու ի միտս նոցա, եւ հանապազ զսիրտն քինախնդիր ոխապահացն կսկծեցուցանէ. եւ ի միտս իւրեանց հալին եւ մաշին եւ չարչարին. եւ ոմանց գոյնք իսկ երեսացն եղծանին ի չար խորհրդոցն եւ ի նենգութենէ սրտին։ Եւ շրջի ընդ մարդկան իժ խորամանկն, իբրեւ զթոյնս իժի բարձեալ կրէ զնենգութիւն սրտին. եւ հանապազ վանք եւ աւթեվանք են սատանայի միտք նոցա. եւ զոր ինչ ասէ սատանայ՝ լսէ նմա, եւ զոր ինչ կամի վաղվաղակի կատարէ զկամս նորա. ի տեսս մարդ երեւի, եւ բարիւք իբրեւ չարաժանի ինչ գազան։ Նստի ի հրապարակս իբրեւ զմարդ, եւ խորամանկութիւնք չար դիւին են ի խորհուրդս նորա։ Մտանէ յեկեղեցին իբրեւ զքրիստոնեայ, եւ պիղծ են աղաւթք նորա քան զպղծութիւն զոհից. քանզի ոչ ելանեն ոխապահացն աղաւթքն առ Աստուած, զի չարութիւն է ի սիրտս նոցա, եւ անաւրէն նենգութիւն խորհին հանապազ։","english":"in which glory is eternal from eternity.\n\nON THE VENGEFUL AND THE MALEVOLENT\n\nWe behold a terrible iniquity and a grievous wickedness in the vengeful and the malevolent, beyond all the iniquity of sins. For all sins and iniquities sometimes flare up fiercely and sometimes cease. But the evil-minded malevolence, if it hears some word of opposition from a companion, always burns with iniquity in the cunning thoughts. And at all times the inextinguishable flame of envy blazes in their minds, and perpetually torments the heart of the vengeful and the malevolent; and in their minds they are consumed, wasted, and tormented. And the very complexion of some faces is corrupted by the evil thoughts and the deceit of the heart. And the cunning serpent goes about among men, bearing the deceit of his heart like the venom of a serpent; and their minds are always a dwelling and a lair of Satan. And whatever Satan says, he listens to him, and whatever he desires, he immediately fulfills his will. In the sight of men he appears as a man, and with good things like some evil-natured beast. He sits in the squares like a man, and the cunning wiles of the evil demon are in his thoughts. He enters the church like a Christian, and his prayers are more foul than the impurity of sacrifices. For the prayers of the vengeful do not ascend to God, because wickedness is in their hearts, and they perpetually plot iniquitous deceit.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՎԱՍՆ ՈԽԱՊԱՀԱՑ ԵՒ ՔԻՆԱՀԱՆԱՑ","severity":"info","text":"The title 'On the Vengeful and the Malevolent' introduces a new homiletic unit, marking a thematic shift from the preceding passage's focus on humility to a denunciation of vindictiveness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ոխապահաց","severity":"info","text":"The term 'ոխապահաց' (literally 'grudge-keepers') is rendered 'vengeful' in the English draft, but its semantic range includes persistent resentment and a desire for retaliation, aligning with the homily's moral psychology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"քինահանաց","severity":"info","text":"The term 'քինահանաց' (literally 'malice-bearers') is translated 'malevolent', but it specifically denotes those who actively nurse enmity and seek to harm, a key vice in Armenian ascetic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"սատանայ","severity":"info","text":"The depiction of the vengeful person as a dwelling of Satan reflects a common trope in early Christian homiletics, where vices are externalized as demonic possession, emphasizing moral corruption.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"աղաւթք նորա պիղծ են քան զպղծութիւն զոհից","severity":"info","text":"The comparison of the vengeful person's prayers to 'the impurity of sacrifices' echoes Old Testament critiques of insincere worship (e.g., Proverbs 15:8, 28:9), though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զոհից","severity":"caution","text":"The phrase 'զոհից' (sacrifices) may refer to pagan or Jewish sacrificial practices, but the text does not specify; the homily's anti-ritualistic rhetoric is typical of Armenian moral exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'companion' (յընկերէն) in the first paragraph is unspecified; it may refer to a fellow Christian or a generic social relation.","The phrase 'զոհից' could denote either pagan sacrifices or the sacrificial system of the Hebrew Bible; the homily does not clarify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":136,"ref":"p136","source":"Թէպէտ եւ ինչս բազումս յողորմութիւն ծախեաց այնպիսին, թէպէտ եւ հսկեսցէ եւ պահեսցէ, եւ զանձն սաստիկ ճգնութեամբ ցամաքեցուցանիցէ, յամենայնի ոչինչ աւգտիցի՝ յորժամ ոխս ընդ ընկերին պահիցէ, եւ զչարիսն ի սրտին թաղեալ ունիցի։ Նստի հանապազ, եւ խորհի պատահարս չարեաց եւ դիպումն փորձութեանց նախանձորդին։ Ըղձանայ, շրջի մտախորհ յուռ մարեալ, եւ երկնէ իբրեւ ծննդական։ Նիւթէ չար ընկերին. նմա խորհի եւ զսով, նմա խորհի եւ զսուր, նմա խորհի եւ զհէնս, նմա խորհի եւ զմահս եւ զամենայն չարս եւ չարալուրս։ Սքողին երեսք նորա ի տեսչութենէ նորա, եւ առ դրամբք քան նորա չախորժէ անցանել։ Եթէ ի ճանապարհի ուրեք դիպեսցի, խնդրէ թողուլ զճանապարհն, եւ ոչ պատահէ նմա. եւ եթէ լեկեղեցւոջն տեսանիցէ, չկամի եւ յեկեղեցին մտանել. եւ եթէ ի հրապարակին դիպեսցի, պատրուակին աչք նորա առ ոչ կարել հայել յերեսս նորա. այլ զգլուխն խոնարհեցուցանէ, եւ իբրեւ ընդ գետինն խաւսի, եւ ըղձանայ չար ինչ խաւսել զնախանձորդէն։ Եւ եթէ չար ոք զնմանէն խաւսեսցի, նա ի վեր հայեցեալ զարթնու եւ զուարթանայ, եւ լսէ ախորժելով, եւ աճեցուցանէ զչարախաւսութիւն նորա, եւ բազում խնամով խաւսի ընդ զչարախաւսս նորա։ Եւ եթէ բան ինչ բարի զնախանձորդէն լսիցէ, տրտմի եւ տխրին երեսք նորա, եւ հալին եւ մաշին միտք նորա։ Սիրելի է թշնամեաց նորա, եւ թշնամի է բարեկամաց նորա։","english":"Even if such a one has spent much in mercy, even if he fasts and keeps vigil and dries up his body with severe asceticism, he will profit nothing at all, so long as he harbors rancor against his fellow and keeps the evils buried in his heart. He sits constantly and ponders the misfortunes and the onset of trials for the envious one. He yearns, he goes about brooding, consumed by gall, and trembles like a woman in childbirth. He devises evil for his fellow; for him he ponders the sword, for him he ponders the knife, for him he ponders snares, for him he ponders deaths and all evils and malicious deeds. His face is hidden from the sight of that one, and he does not wish to pass before his doors. If he should chance upon him somewhere on the road, he seeks to leave the way and not meet him; and if he sees him in church, he does not wish to enter the church; and if he encounters him in the square, he pretends that his eyes cannot look upon his face, but he bows his head and speaks as if to the ground, and yearns to speak some evil of the envious one. And if someone speaks evil of that one, he looks up, becomes alert and cheerful, and listens with pleasure, and magnifies his slander, and with great care speaks along with his slanderer. And if he hears some good word about the envious one, his face becomes sad and gloomy, and his mind melts and wastes away. He is dear to his enemies, and an enemy to his friends.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ոխս","severity":"info","text":"The term 'ոխս' (rancor) is central to the passage, denoting a persistent, vengeful grudge that nullifies ascetic merits.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"նախանձորդին","severity":"info","text":"'նախանձորդին' (the envious one) is a key term, referring to the object of the vengeful person's malice, not the subject.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"ծննդական","severity":"info","text":"The simile 'trembles like a woman in childbirth' (իբրեւ ծննդական) reflects a common biblical and patristic image for intense suffering or anxiety.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage uses a series of conditional clauses ('if he sees him in church...') to illustrate the obsessive avoidance and malice of the vengeful person.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th c.), is part of the Armenian liturgical tradition, emphasizing moral psychology over doctrinal controversy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"լեկեղեցւոջն","severity":"caution","text":"The Armenian 'լեկեղեցւոջն' (in church) is a variant spelling; the text is clear, but the orthography may reflect scribal variation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the envious one' (նախանձորդին) is ambiguous: it could be the same as 'the fellow' (ընկերին) or a distinct third party; the reading taken treats them as the same person."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":137,"ref":"p137","source":"Ատէ եւ զորդիս նորա, եւ չարախաւսէ զնմանեաց նորա. եւ ոչ միայն զխաւսունսն, այլ եւ զանասունս նորա ատէ, եւ զանդաստանս նորա չարակնէ, ըղձանալով ցասմունս, երաշտութիւնս վասն նորա։ Զայս եւ առաւել եւս քան զնոյնս խորհի չարայուշն եւ ոխապահն ի սրտի իւրում, եւ յերեսս մարդկան ոչ երեւեցուցանէ զթշնամութիւնն։ Եւ արդ ոչ է պարտ զայնպիսի սատանայամիտսն մարդ անուանել, այլ աւձս եւ իժս, եւ եթէ եւս քան զնոսա գազանագոյնս ինչ կայցէ. զի նա է չար գազան քան զաւձից եւ զիժից բնութիւնս. քանզի իժից եւ աւձից բնութեամբ է դաժանութիւն. իսկ ոխապահն ինքնակամ կամաւք ընկալաւ զչար խորհուրդս սատանայի, որ ընդ նմին ժառանգելոց է զհուրն անշէջ եւ զխաւարն աղջամղջին։ Այլ եւ զարմանամ եւս ընդ ներողութիւնն Աստուծոյ՝ որ առժամայն իսկ ոչ առաքէ զփայլատակունս յերկնից ի վերայ այնպիսի մոլեգնելոց ամբարշտութեանց. զի առաւել եւս քան զաւազակացն եւ զսպանողացն զանցոյց զանաւրէնութիւնս իւրոյ չարութեանն. զի նոքա երբեմն սպանանեն, եւ երբեմն դադարեն. իսկ ոխապահն չարայուշ ոչ երբէք դադարէ ի սպանութենէ։ Նա եւ ի զբաւսանս իւր մարդասպան է, զի զոխս ընկերին ի սրտին ունի. նա եւ յանկողինս իւր մարդասպան է, յորժամ զոխս ընկերին յիշէ. նա եւ ի տան մարդասպան է, նա եւ յեկեղեցւոջ մարդասպան է, եւ ի հրապարակս մարդասպան է.","english":"He hates even his children, and speaks evil of his relatives. And not only does he hate his speech, but also his livestock, and he casts an evil eye on his household, desiring wrath, calamities for him. This and even more than these does the evil-minded and rancorous one ponder in his heart, and does not reveal the enmity to people's faces. And so it is not right to call such satan-minded ones men, but rather serpents and vipers, and if there is anything more beastly than them. For he is a worse beast than the natures of serpents and vipers, because cruelty is in the nature of vipers and serpents, but the rancorous one voluntarily and willingly received the evil counsels of Satan, with whom he is to inherit the unquenchable fire and the darkness of the abyss. But I also marvel at the forbearance of God, that he does not immediately send lightning from the heavens upon such frenzied iniquities, for the lawlessness of his evil is even more than that of bandits and murderers. For they sometimes kill, and sometimes cease, but the rancorous, evil-minded one never ceases from killing. He is a murderer even in his meals, for he holds the grudge of his companion in his heart; he is a murderer even in his sleep, when he remembers the grudge of his companion; he is a murderer even at home, he is a murderer even in church, and he is a murderer in the marketplace.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ոխապահ","severity":"info","text":"The term 'oxapah' (rancorous one) denotes one who harbors a grudge, a key vice in Mandakuni's moral psychology, linked to demonic influence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"հուրն անշէջ","severity":"info","text":"The 'unquenchable fire' echoes New Testament imagery of hell (e.g., Matthew 25:41, Mark 9:43-44), a common trope in Armenian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սատանայամիտ","severity":"info","text":"The compound 'satanamit' (satan-minded) reflects a late antique Christian rhetorical strategy of demonizing moral failings, typical in ascetic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative","severity":"info","text":"This passage amplifies the previous condemnation of rancor through hyperbolic comparisons (serpents, murderers) and a rhetorical marvel at God's forbearance, building to a climax of moral outrage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"մարդասպան","severity":"info","text":"The repeated assertion that the rancorous one is a 'murderer' in all settings (meals, sleep, church) parallels Evagrian and Cassianic teachings on the sin of wrath as a form of spiritual homicide.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զարմանամ","severity":"info","text":"The phrase 'I marvel at God's forbearance' may be a rhetorical device rather than a literal theological doubt; Mandakuni likely uses it to heighten the gravity of the sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the envious one' (earlier passage) and 'his fellow' (this passage) is ambiguous; likely a generic fellow Christian, not a specific individual."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":138,"ref":"p138","source":"այլ եւ ի ճանապարհի, ի տուէ եւ ի գիշերի եւ յամենայն ժամու մարդասպան է, զի զոխս նախանձուն հանապազ ի սրտի իւրում կրէ։ Եւ ապա անաւրէն ամբարշտութիւնք ոխապահացն աճեցուցեալ ի քինահանութիւնս յաւժարեցուցանէ սատանալ՝ առնուլ վրէժս ի զրկողէն. թէպէտ եւ փոքր են զրկանք նորա, այլ սատանայ ի մեծս յաւժարեցուցանէ զնա, մինչեւ հարուածս այգեաց եւ անդաստանաց տայ գործել. եւ ի զաւրանալ ամբարշտութեանց սատանայի, առաւել եւս յանաւրէնութիւնս յանդգնեցուցանէ զնա, մինչեւ տանց եւ բերդից վնասել հրդեհիւք։ Արդ որպիսի՞ անդունդք գեհենի սպառնայցեն այնպիսի անաւրինելոց. որպիսի՞ հուր եւ աղջամղջին խաւար. որք այնչափ ամբարշտեցան՝ մինչեւ զտունս բնակութեան մարդկան հրդեհել, եւ դողալ եւ սարսել ի ձեռաց մահուցն. այլ եւ զծերս եւ զտղայս առ հասարակ սատակել անողորմ եւ անակնածելի։ Եւ արդ ո՞ր անաւրէնութիւնք քան զայս ամբարշտագոյն իցէ, եւ կամ ո՞ր մեղք չարաչարք քան զայս չարագոյն կայցէ, եւ կամ զո՞ր չարիս քան զայս չարագոյն ոք կարծիցէ, եւ կամ ո՞վ ի մարդկանէ իցէ՝ որ այսչափ յանաւրէնութիւնս կործանեցաւ, եւ յահեղ ամբարշտութիւնս։ Ո՛ չար եւ անաւրէն սատանայ՝ որ յայսչափ խորխորատս ընկղմես զմարդիկ, մինչեւ այսպիսի ահեղ անաւրէնութիւնս գործել, եւ հեղուլ արիւնս բազումս.","english":"But also on the road, by day and by night and at all times he is a murderer, for he constantly nourishes the venom of envy in his heart. And then the lawless wickednesses of the grudge-bearers, having increased, urge him on to vengeance, so that Satan may take revenge on the one who wronged him. Even if his wrongs are small, Satan urges him on to great ones, until he causes damage to vineyards and gardens. And as the wickednesses of Satan increase, he emboldens him even more to lawless acts, until he harms houses and fortresses with fire. Now what abysses of Gehenna threaten such lawless ones? What fire and pitch-black darkness? Those who became so wicked as to set fire to the dwellings of men, and to tremble and shudder at the hands of death? And also to destroy children and infants indiscriminately, mercilessly and without regard. And now what lawlessness is more wicked than this, or what sins are more evil than this, or what evils are more evil than this could anyone imagine, or what man is there who has fallen into such lawlessness and such terrible wickedness? O evil and lawless Satan, who plunges men into such chasms, until they commit such terrible lawless deeds and shed much blood.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զոխս նախանձուն","severity":"info","text":"The phrase 'venom of envy' (զոխս նախանձուն) is a metaphor for the internal malice that drives the grudge-bearer to murderous thoughts, linking envy to poison.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սատանայ","severity":"info","text":"Satan (սատանայ) is personified as an external tempter who amplifies the grudge-bearer's wickedness, a common figure in Armenian homiletics for moral agency.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"գեհենի","severity":"info","text":"Gehenna (գեհենի) refers to the New Testament concept of hell (e.g., Matthew 5:22), used here to threaten the lawless with eschatological punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"հրդեհել զտունս","severity":"info","text":"Setting fire to houses (հրդեհել զտունս) reflects real social violence in late antique Armenia, where arson was a known crime addressed in canon law.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ որպիսի՞ ... որպիսի՞ ...","severity":"info","text":"The rhetorical questions ('Now what abysses...? What fire...?') form a climactic series that intensifies the condemnation, a typical homiletic device for moral exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զծերս եւ զտղայս","severity":"caution","text":"The phrase 'children and infants' (զծերս եւ զտղայս) may be a scribal duplication or emphasis; the Armenian text is not corrupt but the pairing is rhetorically redundant.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the one who wronged him' (ի զրկողէն) is unspecified—could be a personal enemy or a social superior.","The phrase 'tremble and shudder at the hands of death' (դողալ եւ սարսել ի ձեռաց մահուցն) is ambiguous: it may describe the victims' fear or the perpetrators' own dread."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":139,"ref":"p139","source":"եւ այսչափ յիմարութիւնս մոլորեցուցանել զսիրտս մարդկան, մինչեւ միանգամայնս զամենայն ստազուածսն ապականել, զտունս հրդեհել, եւ զբնակիչսն առ հասարակ չարաչար անողորմ եւ աններելի մահու սրով սպանանել։ Այս եւ անաւրէն հեթանոսացն հիանալի է։ Զայս եւ ոչ ի կռապաշտիցն եւ ի բարբարոսացն ոք գործէ. այսպիսի մահս բազումս եւ վնասս մարդկան միանգամայն ո՞վ գործիցէ, որպէս գործի յանաւրէն քինահանազն մոլորութենէ։ Թէպէտ եւ ապրեսցին ի հրոյն ի մահուանէն բնակիչք նորա, սակայն նա մտաւք եւ գործովք զամենեցուն զսպանութիւնն կատարեաց, եւ զարիւնս նոցա եհեղ. եւ տալոց է համարս եւ պատիժս տանջանաց ընդ ամենեցուն սպանութեանցն։ Արդ զի՞նչ գործես, ով թշուառական եւ անաւրէն անձն, որ յայսպիսի խորս ամբարշտութեան կործանեցար. եղեր գործակից սատանայի, եւ քան զդեւս մոլորեցար, եւ վնասս անաւրէնս գործեցեր, եւ բազմաց արեանց եղեր պարտական։ Զի եթէ Կայէն վասն միոյն սպանութեան յայնչափ պատիժս տանջանաց դատապարտեցաւ, իսկ ո՛րչափ առաւել հնոցք եւ հրեղէն գետոցն հոսանք քեզ սպասեսցեն։ Քանզի առաւել ճշդիւ պահանջէ Աստուած ի ձեռաց առն զարիւն ընկերի իւրոյ, եւ մանաւանդ զայնպիսի սպանութեանց՝ որ փոխանակ կսկծելի եւ տգեղ ինչ բանից եւ կամ վասն սակաւ ինչ պարտուց քինահանութեան ոք վնասս մեծամեծս եւ ահեղ արիւնս հեղու։","english":"and such is the folly that leads human hearts astray, that they would utterly destroy all possessions, set houses ablaze, and put the inhabitants to a cruel, merciless, and unforgiving death by the sword, all alike. This is astonishing even among lawless pagans. Not even among idolaters or barbarians does anyone do this. Who would inflict such numerous deaths and harms upon people all at once, as is done by the lawless madness of the grudge-bearer? Even if his inhabitants should escape from the fire and from death, yet he, in thought and deed, has accomplished the murder of all and has shed their blood; and he will be held accountable and will suffer punishments for the murders of all. So what have you done, O wretched and lawless soul, that you have fallen into such a pit of wickedness? You have become an accomplice of Satan, and have gone astray more than demons, and have wrought lawless harms, and have become indebted for the blood of many. For if Cain, for the murder of one, was condemned to such punishments of torment, how much more will the fires and the streams of molten rivers await you? For God demands more strictly from the hands of a man the blood of his fellow, and especially such murders, which, in exchange for some grievous and ugly word or for the sake of some small debt of vengeance, someone sheds great and terrible blood.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զամենայն ստազուածսն ապականել","severity":"info","text":"The homilist intensifies the accusation: the grudge-bearer destroys not only property but also the inhabitants, a total annihilation that even pagans and barbarians would not commit.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"քինահան","severity":"info","text":"The term 'քինահան' (grudge-bearer) is a key figure in Mandakuni's moral taxonomy, denoting one who nurses vengeance to the point of murder and arson, as seen in this passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Կայէն","severity":"info","text":"Cain (Gen 4) is invoked as a biblical precedent: his punishment for a single murder is contrasted with the far greater torments awaiting the grudge-bearer who kills many.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"հրեղէն գետոցն հոսանք","severity":"info","text":"The 'streams of molten rivers' evoke apocalyptic imagery of hellish punishment, common in early Christian homiletics and Armenian eschatological tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ զի՞նչ գործես","severity":"info","text":"The passage shifts from third-person indictment to a direct apostrophe ('O wretched and lawless soul'), a rhetorical device that personalizes the moral condemnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"գործակից սատանայի","severity":"info","text":"The accusation of being an 'accomplice of Satan' parallels earlier homiletic tropes in Mandakuni's corpus, where the grudge-bearer is depicted as a demonic agent.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զամենայն ստազուածսն' could be read as 'all possessions' or 'all property'; the English draft takes the former, which fits the context of arson and murder."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":140,"ref":"p140","source":"Հ Եւ արդ ած զմտաւ, ով թշուառականդ, զյիմարութիւն անաւրէնութեանդ քո. եւ ի սնավաստակ անաւրէնութեան քո ահա այրեցան համբարքն, եւ հրդեհեցան տունքն, մեռան բնակիչքն, կորեան ինչքն, եւ ամենայն ստացուածքն ապականեցան։ Եւ արդ զի՞նչ շահեցար զսատանայական անաւրէնութիւնս կատարելով. բայց միայն զտուգան ոգւոյ եւ զերկիւղ գեհենին ստազար, հուր եւ խաւար եւ տանջանս յաւիտենականս։ Զնոսա չիջանելի հրովս չարչարեցեր, եւ քեզ պահին անշէջ հնոցք բորբոքեալ, ուր հուրն խաւարային ի ներքոյ վառեսցի, եւ գետք հրեղէն ի վերայ հոսեսցեն նոցա։ Առժամայն մի ցաւեցուցեր, եւ զքեզ ահեղ ախտիցն կսկիծք եւ դաժանութիւն որդանցն թիւնաւորաց միշտ հանապազ անհնարին ցաւոց կսկծեցուցանեն, ուր լալ աչաց է անդադար, եւ կրճել ատամանց անհանգիստ, եւ ամենեւին ներումն ինչ անհնարին վարանացն ոչ գտանես. փոխանակ զի ընդ սակաւ ինչ զրկանաց մեծամեծս գործեցեր։ Զի եթէ զրկեցար ինչ ի նմանէ, եւ ցաւեցոյց զքեզ, քեզ պարտ էր անսալ վրէժխնդիր իշխանին, եւ դատաստանի մեծին Աստուծոյ, եւ ոչ անձամբ ինչ պահանջել քինահանութեամբ. զի ծառայ որ զլծակիցն իւր նեղիցէ եւ նա ժուժկալեալ համբերիցէ վասն ահի տեառն իւրոյ, տէրն դատի զդատաստան նորա։","english":"And now consider, O wretched one, the folly of your lawlessness. And in the vain and lawless deed of yours, behold, the possessions were burned, the houses were set ablaze, the inhabitants died, the goods perished, and all property was destroyed. And now what did you gain by carrying out this satanic lawlessness? But only the penalty of the soul and the fear of Gehenna did you acquire—fire, darkness, and eternal torments. Those whom you tormented with inextinguishable fire, for you are preserved blazing, unquenchable furnaces, where the fire of darkness shall burn beneath, and rivers of fire shall flow over them. For a moment you caused them pain, and for yourself the agonies and cruelty of terrible afflictions and of venomous worms shall ever, perpetually, cause you unendurable torments, where there is ceaseless weeping of eyes and restless gnashing of teeth, and you shall find no mercy whatsoever in those dreadful places; instead, for having inflicted great wrongs for a small grievance. For if you were wronged by him in some way, and he caused you pain, it was your duty to submit to the avenging ruler and to the great judgment of God, and not to seek vengeance personally. For a servant who oppresses his fellow servant, and he endures patiently out of fear of his master, the master judges his judgment.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"The term 'gēhen' (գեհեն) is the Armenian rendering of Gehenna, the valley of Hinnom, used in Jewish and Christian tradition as a symbol of hell or divine punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"գետք հրեղէն","severity":"info","text":"The image of 'rivers of fire' (գետք հրեղէն) echoes apocalyptic descriptions of punishment, such as the fiery river in the Apocalypse of Peter or the lake of fire in Revelation 20:10, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"վրէժխնդիր իշխան","severity":"info","text":"The 'avenging ruler' (վրէժխնդիր իշխան) likely refers to a secular authority or magistrate, reflecting the late antique Armenian context where civil and ecclesiastical jurisdictions overlapped in matters of vengeance and justice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage shifts from a direct address to the wrongdoer ('O wretched one') to a rhetorical question, then to a vivid description of eschatological punishment, and finally to a moral lesson about submitting to authority rather than taking personal vengeance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ծառայ որ զլծակիցն իւր նեղիցէ","severity":"info","text":"The analogy of a servant oppressing a fellow servant and being judged by the master parallels the parable of the unforgiving servant in Matthew 18:23-35, though the wording here is adapted to a feudal context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"անշէջ հնոցք","severity":"caution","text":"The phrase 'unquenchable furnaces' (անշէջ հնոցք) may be a textual corruption or variant; the standard Armenian term for 'furnace' is 'հնոց', but the plural 'հնոցք' is unusual and could reflect scribal error or dialectal usage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'avenging ruler' (վրէժխնդիր իշխան) is ambiguous: it could be a secular magistrate, a spiritual authority, or a metaphor for God's judgment. The reading taken here assumes a secular ruler, given the context of civil law and vengeance.","The phrase 'unquenchable furnaces' (անշէջ հնոցք) is ambiguous due to the unusual plural form; it may be a scribal error for 'հնոց' (furnace) or a deliberate intensification."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":141,"ref":"p141","source":"Ապա եթէ վրէժխնդրութեան եւ դատաստանի տեառն ոչ անսայցէ, այլ ինքն իւրովի առնուցու վրէժ ի ծառայակցէն իւրմէ, զարթուցանէ զսրտմտութիւն տեառն իւրոյ, զոր եւ դատաւորք աշխարհիս ճշդիւ պահանջեն։ Եթէ ոք ի զրկելոցն ոչ անսայցէ վրէժխնդրութեան դատաւորին, այլ արհամարհեալ զպատիւ իշխանութեան նորա իւրովին իսկ վրէժ ի զրկողէն առնուցու, տես թէ քանի՛ բարկութիւն ածէ ի վերայ նորա դատաւորն. սոյն եւ առ դատաստանն Աստուծոյ։ Եթէ ոք զրկիցի ի զաւրաւորէն, եւ համբերիցէ երկիւղիւ Աստուծոյ, եւ վրէժ զրկանաց ոչ խնդրիցէ ի զրկողէն, նորա Տէր է վրէժխնդիր, եւ հատուցանէ նեղչացն նորա նեղութիւն, եւ չարչարողաց նորա չարիս, եւ պահանջէ ի զրկողէն զվրէժ նորա հրով գեհենին եւ զանազան տանջանաւք։ Եւ նա որ վասն երկիւղին Աստուծոյ զրկանացն համբերէ, ընդունի զկատարեալ համբերողացն զպսակս, եւ զյաւիտենական զբարութիւնս սրբոց եւ արդարոց։","english":"But if he does not await the vengeance and judgment of the Lord, but takes vengeance himself upon his fellow servant, he provokes the wrath of the Lord against himself, which even the judges of this world strictly demand. If one of the oppressed does not await the vengeance of the judge, but, despising the honor of his authority, takes vengeance himself upon the oppressor, see how much anger the judge brings upon him. The same applies to the judgment of God. If one is oppressed by a violent man, and endures out of fear of God, and does not seek vengeance for the wrongs from the oppressor, the Lord is his avenger, and he repays his oppressors with oppression, and his tormentors with torments, and demands from the oppressor his vengeance with the fire of Gehenna and various torments. And he who, for fear of God, endures the wrongs, receives the crowns of the perfect patient ones, and the eternal blessings of the saints and the righteous.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վրէժխնդրութիւն","severity":"info","text":"The term 'vēžxndrut‘iwn' (vengeance) is central; the homily contrasts divine vengeance (by God) with human self-vengeance, which provokes wrath.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"'Gehenna' (gehen) is used as a metonym for hellish punishment, consistent with Armenian homiletic tradition drawing on biblical imagery of fire and torment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"The passage reflects a Christian ethic of non-retaliation and reliance on divine justice, common in patristic homilies, here adapted to Armenian social context of oppression.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homily uses a parallel structure: earthly judge's demand for vengeance mirrors God's judgment, reinforcing the moral that patience yields eternal reward.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The idea of God as avenger and the reward of 'crowns of the perfect patient ones' echoes New Testament themes (e.g., Matt 5:39-44, Rom 12:19-21), though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"This homily's emphasis on enduring oppression without self-vengeance may reflect Armenian Christian responses to Persian or Byzantine rule, promoting spiritual resilience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text does not specify whether 'fellow servant' (ծառայակից) refers to a social equal or a spiritual brother; the reading taken is a fellow human under God."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":142,"ref":"p142","source":"Իսկ որ ոչ թողու յԱստուած զվրէժխնդրութիւն զրկողին, եւ ոչ անսայցէ մնալ դատաստանի նորա, այլ յափշտակէ զիշխանութիւն վրէժխնդրութեան Աստուծոյ, եւ զքէն զրկանաց իւրոց ինքն պահանջէ, զարթուցանէ ի վերայ անձին իւրոյ զսաստիկ սրտմտութիւն ահեղ բարկութեանն Աստուծոյ՝ չարչարել եւ տանջել զնա անողորմ եւ աններելի տանջանաւք հրով գեհենին եւ աննշոյլ խաւարաւն, ուր բազում ողբովք եւ դառն տանջանաւք կոծեսցի եւ լացցէ զահեղ աղէտիցն զնեղութիւնս, եւ ամենեւին ոչ ինչ աւգտիցի. փոխանակ զի դատաստանին վրէժխնդրութեանն Աստուծոյ ոչ հաւանեցաւ, այլ արհամարհեաց զպատիւ դատաւորութեան Աստուծոյ, եւ զդատաստանն Աստուծոյ ինքն դատեցաւ քինահանութեամբ վնասելով զզրկողն իւր։ Եւ որպէս դատեցաւ զզրկողն, առաւել եւս բազմապատիկ տանջանաւք դատելոց է յԱստուծոլ. զի զրկողն ընդ սակաւ ինչ զրկանաց է դատելոց. իսկ քինահանն ընդ անթիւ ինչ կորստեան, եւ ընդ բոլոր ստազուածոցն ապականութեան, եւ ընդ բազում արեան հեղման է դատելոց աններելի տանջանաւք։ Զի թէպէտ եւ ինչք եւ տուն եւ բնակիչքն ապրեցան ի հրոյն ապականութենէ, սակայն նա զանաւրէնութիւն անձին իւրոյ կատարեաց. եւ զոր ինչ կորուսանելն կամեցաւ, ընդ ամենայնի է պարտապան պատժոց պատուհասից եւ անհնարին տանջանաց։","english":"But he who does not leave vengeance to God, nor await his judgment, but seizes the authority of God’s vengeance and himself demands the penalty for his own injuries, stirs up against his own person the severe wrath and terrible anger of God, to torment and torture him with merciless and unforgivable torments of the fire of Gehenna and the unlighted darkness, where with many lamentations and bitter torments he shall mourn and weep over the straits of the terrible calamities, and shall in no wise be helped. For because he did not consent to the judgment of God’s vengeance, but despised the honor of God’s judgeship, and himself judged the judgment of God by taking vengeance and harming his injurer. And as he judged the injurer, so he shall be judged by God with many times more torments. For the injurer is to be judged for a few injuries, but the avenger for countless losses, for the destruction of all his possessions, and for the shedding of much blood, with unforgivable torments. For even if the goods and the house and the inhabitants survived the destruction of the fire, yet he accomplished the lawlessness of his own person; and whatever he wished to destroy, he is liable for all of it to the penalties of chastisements and impossible torments.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"վրէժխնդրութիւն","severity":"info","text":"The term 'vēžxndrutʿiwn' (vengeance-seeking) is a key concept in this passage, denoting the act of demanding retribution, which the homilist contrasts with divine judgment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"The reference to 'fire of Gehenna' (գեհեն) echoes New Testament imagery of hell, particularly from Matthew 5:22 and Revelation, common in Armenian homiletics as a symbol of divine punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"դատաւորութիւն Աստուծոյ","severity":"info","text":"The concept of God's judgeship (datarutʿiwn Astucoy) reflects the Armenian Christian understanding of divine justice, where human vengeance usurps God's authority, a theme in early Armenian ecclesiastical writings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a rhetorical contrast between the injurer (zṙkōł) and the avenger (kʿinahan), emphasizing escalating consequences, a common homiletic device to deter self-judgment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The idea that the avenger is judged more severely than the injurer parallels legal principles in early Armenian canon law, where vigilante justice was condemned in favor of ecclesiastical or royal courts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"աննշոյլ խաւար","severity":"caution","text":"The phrase 'unlighted darkness' (annšoyl xawar) is ambiguous; it may refer to a specific eschatological state or be a rhetorical intensifier. The translation 'unlighted' is interpretive.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'unlighted darkness' (annšoyl xawar) could be a literal description of hell or a metaphorical expression for utter desolation; the text does not clarify its precise theological referent."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":143,"ref":"p143","source":"Արդ մի՛ ոք յադգնեսցի յահեղ անաւրէնութիւնս քինահանութեան, եւ մի՛ զանձին վրէժս պահանջիցէ, այլ անսալ դատաւորին Աստուծոյ. զի Իմ են վրէժխնդրութիւնք, եւ ես հատուցից՝ ասէ Տէրա։ Բայց դու մի՛ չար փոխանակ չարի հատուսցես. այլ թէ քաղցեալ իցէ թշնամին քո, հաց տուր նմա. եւ եթէ ծարաւի է, ջուր. եւ զչարեացն զհատուցումն ես հատուցից՝ ասէ Տէր։ Եւ արդ որովհետեւ Տէր է վրէժխնդիր եւ հատուցանող զրկողացն եւ զրկելոցն, ոչ ոք պարտի զվրէժ անձինն խնդրել, եւ ոչ զքէն զրկողին պահանջել. զի այս անաւրէնութիւն առաւել եւս զանցուցանէ զհեթանոսական ամբարշտութեամբք, յորմէ ամենայն զգուշութեամբ հեռասցուք, զի մի՛ ի խորխորատ կորստեանն ընդ սատանայի իջեալ այրեսցուք, եւ անլոյծ կապանաւք կապեսցուք, եւ անհրաժեշտ տանջեսցուք յաննշոյլ խաւարին։ նաց Աստուծոյ եւ ի մարգարէիցա. եւ ընդ դատարկ բանից եւ անպատեհ խորհրդոց եւ ընդ մտածութեան եմք դատելոց։ Իսկ զի՞նչ արասցեն որ ընդդէմ պատուիրանացն Աստուծոյ գործեսցեն եւ սակաւիկ ինչ կարծիցեն, մինչեւ յայտնի գողունիս փոքր եւ սակաւ համարեսցեն, եւ առ ոչ ինչ կարծելով զսոսկալին՝ անապաշաւ թողուցուն, եւ ոչ բեկեալ սրտիւ եւ ցաւագին անձամբ խոստովանեսցեն, եւ բազում պաղատանաւք ապաշխարիցեն.","english":"Let no one fall into the abyss of lawless vengeance, nor demand vengeance for himself, but submit to the judge, God. For \"Vengeance is mine, and I will exact it,\" says the Lord. But do not repay evil with evil; rather, if your enemy is hungry, give him bread; and if he is thirsty, give him water; and \"the recompense of evils I myself will exact,\" says the Lord. And since the Lord is the avenger and the one who exacts recompense for the wronged and the wrongdoers, no one ought to seek vengeance for himself, nor demand punishment for the wrongdoer. For this lawlessness surpasses even pagan impiety, from which let us flee with all caution, lest we fall into the abyss of perdition with Satan and be burned, be bound with unbreakable chains, and be tormented without respite in the unillumined darkness. ... of God and of the prophets. And we are to be judged for empty words and untimely thoughts and for our meditations. But what shall those do who act contrary to the commandments of God and think it a small matter, even considering open thefts as small and insignificant, and, deeming the terrible as nothing, leave it unconfessed, and do not confess with broken heart and sorrowful soul, and do not repent with many supplications?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"վրէժխնդրութիւն","severity":"info","text":"The term 'vēžxndrutʿiwn' (vengeance) is central; the homily distinguishes divine vengeance from human retribution, echoing legal and theological discourse.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Իմ են վրէժխնդրութիւնք, եւ ես հատուցից","severity":"info","text":"This phrase, attributed to the Lord, likely alludes to Leviticus 26 or similar Old Testament passages where God claims vengeance, though not a direct quote.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"հեթանոսական ամբարշտութիւն","severity":"info","text":"The reference to 'pagan impiety' reflects the homily's context in a Christianizing Armenia, where pagan practices were still a concern in the 5th century.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative","severity":"info","text":"The passage shifts from direct prohibition to scriptural citation, then to exhortation and rhetorical questions, typical of homiletic structure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"նաց Աստուծոյ եւ ի մարգարէիցա","severity":"caution","text":"The Armenian text here is corrupt or lacunose; 'nats' may be a scribal error or abbreviation, and the sense is unclear.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"հաց տուր նմա. եւ եթէ ծարաւի է, ջուր","severity":"info","text":"The command to give bread and water to an enemy parallels Matthew 5:44 and early Christian teaching on charity toward adversaries.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'nats Astucoy ew i margarēicʿa' is textually uncertain; it may be a fragment of a longer citation or a scribal corruption."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":144,"ref":"p144","source":"այլ չարին խորհրդովք յամենայն ինչ անխտիր մերձենան եւ ոչ ինչ համարին, եւ ասեն՝ եթէ փոքր ինչ գողունիս առտնին եւ կամ արտաքուստ ոչ խնդրէ եւ կամ դատի Աստուած։ Ամբարիշտ եւ սատանայական է այս բարբառ, եւ լի բազում անաւրէնութեամբ։ Եւ եթէ ողորմածն ընդ ուղիղ կամացն միայն զարքայութիւնն ընդունի, եւ ընդ բաժակի միոյն ջրոյ վարձս բազումս, զի՞արդ զյայտնի մեղս անհամար թողուցու։ Արդ մի՛ այդպիսի կարծեցուցանիցէ զքեզ սատանայ. այլ եւ եթէ միով դանկիւ չափիցին յանցանքն՝ հատեր եւ կոխեցեր զհրամանսն Աստուծոյ, եւ զամենայն պատուիրանս նորա արհամարհեցեր. զի որ միով ինչ պատուիրանացն Աստուծոյ գթիցէ, եղեւ ամենայն աւրինացն պարտապան։ Զի ոչ եթէ չափք ընչիցն չարացուցանեն զվէրս մեղացն, այլ հրամանահատութիւնն կորուսանէ զպատուիրանազանցսն։ Զի որ զհրովարտակս ոք արքունի պատառէ, ոչ միայն զքարտն փոխանակ քարտին պահանջեն ի նմանէ, զի զայն եւ սակաւ ինչ լումայիւք մարթ էր վճարել, եւ կամ ըստ չափոյ քարտին պատժել, այլ ընդ արհամարհելոյ զհրամանս թագաւորին են տանջանք զանազանք եւ մահք դառինք։ Սոյնպէս եւ Ադամայ ոչ եթէ մեծ էին գողանքն, այլ հատումն միոյ ինչ մրգոյ. եւ արդ տես զբազում հոյլս պատուհասիցն, զանիծիցն եւ զմահուցն, ոչ միայն ի վերայ Ադամալ, այլ եւ ամենայն ծննդոց Ադամայ.","english":"but approach everything indiscriminately with evil designs, and consider nothing, saying, “If a little something is stolen from within or from without, God neither seeks nor judges.” This speech is wicked and satanic, and full of much lawlessness. And if the merciful one receives the kingdom only through right intentions, and through a single cup of water receives many rewards, why would he leave manifest and countless sins unpunished? Therefore, do not let Satan make you think thus. But even if the offense is measured by a single drop, you have cut and trampled upon the commands of God, and despised all his commandments. For whoever is merciful toward one of God’s commandments becomes a debtor to all the laws. For it is not the measure of the things that aggravates the wound of sins, but the transgression of the command destroys the transgressors. For if someone tears the king’s decree, they do not demand from him merely the replacement of the document with another document—for that could have been paid for with a small coin, or punished according to the measure of the document—but for despising the king’s commands, there are various torments and bitter deaths. Likewise with Adam: it was not that the theft was great, but the cutting of a single fruit. And now see the many hosts of punishments, curses, and deaths, not only upon Adam but upon all the generations of Adam.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"այլ չարին խորհրդովք յամենայն ինչ անխտիր մերձենան","severity":"info","text":"The phrase describes those who approach everything with evil designs, disregarding divine judgment. It contrasts with the previous passage's call to submit to God as judge.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ողորմածն","severity":"info","text":"The term 'ողորմածն' (the merciful one) likely refers to God, emphasizing divine mercy in receiving the kingdom through right intentions, as per the homily's theological framework.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ադամայ","severity":"info","text":"The reference to Adam's sin of cutting a single fruit alludes to Genesis 3, where Adam's transgression of God's command leads to widespread punishment, illustrating the principle that even a small offense against divine law has severe consequences.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"հրովարտակս ոք արքունի","severity":"info","text":"The analogy of tearing a king's decree reflects late antique legal practice, where disrespect to royal authority incurred severe penalties beyond the material damage, paralleling divine law.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Սոյնպէս եւ Ադամայ","severity":"info","text":"This phrase introduces a concluding analogy, linking the preceding argument about divine commandments to the example of Adam, reinforcing the homily's rhetorical structure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"այլ եւ եթէ միով դանկիւ չափիցին յանցանքն","severity":"caution","text":"The phrase 'even if the offense is measured by a single drop' is ambiguous; it may refer to a minimal transgression or a metaphorical drop of sin, but the intended meaning is clear from context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'միով դանկիւ' (by a single drop) is ambiguous: it could be a literal measure or a metaphor for a small sin. The reading taken is metaphorical, consistent with the homily's emphasis on the gravity of any transgression."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":145,"ref":"p145","source":"զի ոչ եթէ գողուն մրգոցն եղեւ պարտապան, այլ հրամանացն արարչին եւ բանի բերանոյ նորազի որ ասացն եթէ՝ մի՛ սպանաներ, նոյն ասաց եթէ՝ մի՛ գողանայցես։ Եւ ոչ եթէ փոքու եւ մեծի մեղաց խնդիր իցէ, այլ պատուիրանազանցութեան եւ հրամանահատութեան. զոր եւ ինքն իսկ ասէ, եթէ Եւ յետի նաքարակիտն խնդրեսցիգ. եւ եթէ լուծցի մի ինչ ի պատուիրանացն Աստուծոյ՝ փոքր կոչեսցի յարքայութեանդ։ Զի զոր ինչ եւ է ի վէրս մեղաց, եւ փոքր համարեսցի եւ ոչ ապաշխարեսցէ, այն են մեղք մահուչափ։ Տես զի փոքրիկ է հատ մանանխոյ, եւ ապա աճէ եւ ծառանայ. սակաւ է եւ խմոր, եւ զամենայն զանգուածն իւր նմանեցուցանէ. նուազ է եւ փայլակն կայծակի, այլ ի նիւթ ինչ մտեալ զբազում վայրս հրդեհէ. նեղ եւ նուրբ է եւ խայթոց աւձի եւ սուղ ինչ վէրք նորա, այլ դաժանութիւն թիւնից նորա դառնատեսիլ մահ գործէ. աներեւոյթ է եւ հարուած կարճի, այլ սաստիկ ընդ ամենայն մարմինն կսկիծ արկանէ մինչեւ ի սիրտն։ Որչափ եւս առաւել հրաման բանի բերանոյ Աստուծոյ դառնամահ տանջանաւք տանջէ զարհամարհիչս իւր։ Ահա փոքր համարեցաւ Քամ զանպատկառութիւնսն ի հաւրէն, եւ եղեւ յանէծս եւ ի ծառայութիւն ամենայն զաւակաւք իւրովք։ Փոքր համարեցան եւ որդիքն Ահարովնի զեղծաւորութիւն սպասաւորութեան իւրեանց, եւ հուր աւտար եկեր զնոսա։","english":"for it is not that the thief is debtor to the stolen goods, but to the commander of the commandments and to the word of the mouth of the New One who said: \"Do not kill,\" the same said: \"Do not steal.\" And it is not that there is inquiry into small and great sins, but into transgression of commandment and violation of ordinance. For He Himself also says: \"And the latter will be sought after,\" and if anything from the commandments of God is dissolved, it will be called small in your kingdom. For whatever is among the heap of sins, and is considered small and is not atoned for, that is a mortal sin. See that a piece of manna is small, and then it grows and becomes a tree; little is also leaven, and it makes the whole lump like itself; slight is also the flash of lightning, but entering into some material it sets many places ablaze; narrow and thin is also the bite of a serpent and its wound is something small, but the harshness of its venom works a terrible death; invisible is also the blow of a short [weapon], but it inflicts sharp pain throughout the whole body as far as the heart. How much more does the command of the word of the mouth of God torment its despisers with deadly torments. Behold, Ham considered his shamelessness toward his father as small, and he became accursed and into servitude with all his offspring. Small also considered the sons of Aaron the corruption of their own service, and alien fire consumed them.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"մի՛ սպանաներ, մի՛ գողանայցես","severity":"info","text":"The homily paraphrases the Decalogue prohibitions against killing and stealing, echoing Exodus 20:13, 20:15 (LXX).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եւ յետի նաքարակիտն խնդրեսցիգ","severity":"info","text":"This phrase, 'And the latter will be sought after,' may allude to a lost or paraphrased scriptural warning about divine retribution for minor transgressions; no direct parallel is identified.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Քամ","severity":"info","text":"Ham's shamelessness toward Noah (Genesis 9:20–27) is cited as an example of a 'small' sin leading to a curse and servitude, a common motif in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"որդիքն Ահարովնի","severity":"info","text":"The sons of Aaron (Nadab and Abihu) offered 'alien fire' (Leviticus 10:1–2) and were consumed; this illustrates how a seemingly minor corruption of ritual leads to divine punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Տես զի ...","severity":"info","text":"A series of analogies (manna, leaven, lightning, serpent bite, short weapon) builds a cumulative argument that small sins, if unatoned, become mortal; each analogy follows the pattern 'small X, yet Y.'","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"մեղք մահուչափ","severity":"info","text":"The phrase 'mortal sins' (մեղք մահուչափ) denotes sins that cause spiritual death if unrepented, a key concept in Armenian penitential theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Եւ յետի նաքարակիտն խնդրեսցիգ' is obscure; it may be a corruption or a paraphrase of an unknown scriptural or patristic source.","The identity of 'the New One' (նորազի) is ambiguous; it likely refers to Christ, but could also denote a new covenant figure."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":146,"ref":"p146","source":"Փոքր համարեցաւ Կայէն զանընտիրսն մատուցանել պատարագ, եւ խոտել անարգել ել յերեսացն Աստուծոլ։ Փոքր համարեցաւ եւ մարգարէն զհրաման հացին չուտելոյ, եւ առիւծ ի ճանապարհին եբեկ զնա։ Եւ ամենայն որ փոքր համարեցաւ զհրամանս պատուիրանացն Աստուծոյ՝ պատիժս մեծամեծս ընկալաւ, ոչ միայն յաւիտենական տանջանաւքն, այլ յանցաւորս եւ յառժամանակեայս եւս պատժի։ Զի որպէս յողորմութիւնն երկու լումայիւք զբոլոր ողորմութեանն զվարձս ընկալաւ, սոյնպէս եւ ի պատուիրանազանցութեանն թէ եւ հաւասար ոք երկու լումայիւ մեղիցէ եւ ոչ ապաշխարիցէ, զբովանդակ պատիժս եւ զտանջանս պատուիրանազանցութեանն ընդունի։ Զի որ զքծուար երկաթոյ գողանալ մտաբերէ, նա թէ եւ ոսկւոյ պատահէր՝ ոչ ակն ածէր. քանզի ինքն իսկ Յիսուս ասէ. Որ ի սակաւուն անիրաւ է, եւ ի բազմին անիրաւ է. որ ի սակաւուն հաւատարիմ է, նա եւ ի բազմին հաւատարիմ էա։ Զի թէպէտ եւ թուին ոմանց սպանութիւնք մեծամեծք եւ փոքունք, այլ մի է հրամանն Աստուծոյ՝ եթէ մի՛ գողանար, մի՛ շնար, եւ մի՛ սպանաներ†ե. ահա մի է հրամանատուութիւն սակաւուն եւ մեծին։ Զի որ սպանանէ զթագաւոր ոք, նոյն սպանութիւն է եւ որ զաղքատն սպանանէ, եւ նոյն սպանութիւն ծերոյն եւ տղայոյն. եւ որ շնայ ընդ թագուհւոյն, նոյն է շնութիւն է եւ որ ընդ աղքատին.","english":"Cain considered it a small thing to offer an unacceptable sacrifice, and to despise and dishonor the face of God. And the prophet considered it a small thing, the command not to eat the bread, and the lion on the road tore him apart. And everyone who considered the commands of God's commandments a small thing received great punishments, not only with eternal torments, but also with temporal and present punishments. For just as in mercy, with two coins he received the reward of all mercy, so also in transgression of the commandment, even if someone sins equally with two coins and does not repent, he receives the full punishment and torments of the transgression of the commandment. For he who intends to steal a piece of iron, even if gold were to come his way, he would not heed it; for Jesus himself says: \"He who is unjust in small things is also unjust in many things; he who is faithful in small things is also faithful in many things.\" For although there are great and small killings among men, the commandment of God is one: \"Do not steal, do not commit adultery, and do not kill.\" Behold, the command is one for small and great. For he who kills a king, that is the same killing as he who kills a poor man, and the same killing of an old man and a child; and he who commits adultery with a queen, that is the same adultery as with a poor woman.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զհրաման հացին չուտելոյ","severity":"info","text":"The reference to the prophet who disobeyed the command not to eat bread and was killed by a lion alludes to 1 Kings 13:20–24, where a man of God is slain by a lion for his disobedience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Որ ի սակաւուն անիրաւ է, եւ ի բազմին անիրաւ է","severity":"info","text":"The saying attributed to Jesus, 'He who is unjust in small things is also unjust in many things,' is not a direct biblical quotation but a paraphrase of a principle found in early Christian moral teaching.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Կայէն","severity":"info","text":"Cain's unacceptable sacrifice refers to the tradition that Cain offered a sacrifice of produce or animals that was rejected by God, a theme developed in Armenian patristic literature to illustrate disobedience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Փոքր համարեցաւ","severity":"info","text":"The homily uses a repetitive rhetorical structure, beginning each example with 'considered it a small thing,' to emphasize the gravity of minor transgressions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պատուիրանազանցութիւն","severity":"info","text":"The term 'transgression of the commandment' is a key concept in Mandakuni's moral theology, linking minor sins to the same divine prohibition as major ones.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"երկու լումայիւք","severity":"info","text":"The analogy of two coins in mercy and sin parallels a similar teaching in the Gospel of Matthew (e.g., Matt 25:14–15) about proportional reward and punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the prophet' who was killed by a lion is not specified; it may refer to a figure from biblical or apocryphal tradition.","The phrase 'two coins' (երկու լումայիւք) is ambiguous: it could refer to a specific monetary unit or be a generic expression for a small amount."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":147,"ref":"p147","source":"սոյնպէս եւ որ գողանայ ոք ոսկի, նոյն գողութիւն է եւ պատուիրանահատութիւն եւ որ զկապարն գողանայ։ Այլ առաւել եւս մեղադրելի է որ վասն ոչընչին զրհամանն Աստուծոյ արհամարհեաց. զի որ վասն բազում ոսկւոյ զոք սպանանէ, թերեւս ասէ ոք՝ թէ յոսկւոյն խաբեցաւ. իսկ որ միոյ լումայի զոք սպանանէ, առաւել եւս տանջանս ընդունի։ Սոյնպէս է եւ որ սակաւուք զպատուիրանս Աստուծոյ արհամարհէ, եղկելի է եւ թշուառական եւ արժանի բազում տանջանաց։ Եւ եւս առաւել չարագոյն է՝ որ ընտանւոյն եւ ջերմին մեղանայ. եւ չար է սպանութիւն զոր անձին ոք առնէ քան աւտարին. զի այնչափ բորբոքեցաւ ախտ ընչասիրութեան՝ մինչեւ առ ընտանին եւ մերձաւորին ետ մեղանչել։ Եւ արդ մի՛ ոք ասիցէ՝ եթէ յընտանեաց անտի հատանեմ, եւ այս ոչ ինչ վնասէ. այլ գողութիւն է, եւ առաւել եւս մեղանչական է քան եթէ յաւտարացն գողանայցեն. քանզի ընտանեաց եւ սիրելեաց մեղանչեն, որպէս վերագոյն ասացի՝ եթէ չար է անձնամահութիւն քան զաւտարասպանութիւն։ Եւ արդ զայսպիսի մտախաբ կեղծաւորութիւն ի բաց արասցուք, եւ բազում զգուշութեամբ զպատուիրանս Աստուծոյ պահեսցուք. զի ոչ եթէ յակամայ կամաց բռնադատէ զմեզ Աստուած գործել զբարին, այլ թողու յանձնիշխանութիւն կամաց մերոց։","english":"Thus also, whoever steals gold commits the same theft and transgression of the commandment as one who steals a copper coin. But even more blameworthy is he who, for the sake of a trifle, despises the command of God. For if someone kills another for much gold, one might perhaps say that he was deceived by the gold; but if he kills someone for a single mite, he receives even greater punishment. Likewise, he who despises the commandments of God for small things is wretched, miserable, and deserving of many torments. And it is even more evil to sin against one's own household and one's own kin; and self-murder is worse than the murder of a stranger. For the passion of avarice has so inflamed him that he has been led to sin against his own household and neighbor. And let no one say, \"I cut off from my own household, and this does no harm.\" On the contrary, it is theft, and it is even more sinful than if one were to steal from strangers, because they sin against their own household and loved ones, as I said above: that self-murder is worse than the murder of a stranger. Therefore, let us cast aside such crafty hypocrisy, and with great vigilance let us keep the commandments of God. For God does not compel us by force or unwillingness to do good, but leaves it to the free will of our own choice.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"սոյնպէս","severity":"info","text":"The homilist uses 'sovnpes' (thus also) to extend the preceding argument about despising God's commands to the specific case of theft, regardless of value.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"լումայ","severity":"info","text":"'Lumay' (a mite) is a small coin, used here to contrast with 'oski' (gold) and emphasize that the sin lies in the act of despising God's command, not the material value.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"անձնամահութիւն","severity":"info","text":"The term 'anjnamahut'iwn' (self-murder) echoes patristic discussions on suicide, possibly referencing Augustine or earlier Armenian sources, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"յանձնիշխանութիւն","severity":"info","text":"The concept of 'anjnishkhanut'iwn' (free will) reflects Armenian theological emphasis on human agency in moral choices, consistent with Yovhannēs Mandakuni's homiletic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"որպէս վերագոյն ասացի","severity":"info","text":"The phrase 'orpēs veragoyn asac'i' (as I said above) signals an internal cross-reference within the homily, linking the current argument about theft from kin to the earlier point about self-murder.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"մտախաբ կեղծաւորութիւն","severity":"caution","text":"The phrase 'mtaxab keġcaworut'iwn' (crafty hypocrisy) is ambiguous; it may refer to self-deception or to a specific ethical failing, but the exact nuance is unclear without broader context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'mtaxab keġcaworut'iwn' (crafty hypocrisy) could denote either self-deception or a deliberate moral failing; the homilist's intended emphasis is not fully resolved.","The reference to 'self-murder' (anjnamahut'iwn) may allude to a specific patristic source, but no citation is provided in the passage."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":148,"ref":"p148","source":"Եւ եթէ ոչ երկիւղիւ պահիցեմք զհրամանս նորա, պահէ զամենայն յանցանս մեր ի մեծ աւր ահեղ դատաստանին եւ սոսկալի բեմբին յանդիմանութեան՝ յորժամ աթոռ դատաստանին դնի, եւ հին աւուրց նստի, եւ գետք հրեղէնք յորդեալ ելանեն, հնոցք բորբոքեալք եւ տարտարոսք խաւարայինք, լալումն աչաց եւ կրճտումն ատամանց եւ սուգ անմխիթար մեղաւորաց։ Արդ զայս ամենայն զմտաւ ածելով՝ զընդվայրաբանութիւնս մեր դադարեցուսցուք, եւ զծուլութիւնս մեր ի փոյթ դարձուսցուք. հրամանաց նորա զգուշասցուք, եւ զոգիս մեր մաքրեսցուք. սրբութեամբ զաւուրս մեր անցուսցուք. եւ անմեղութեամբ զվախճանն կատարեսցուք. զփափաքելի դրախտն ժառանգեսցուք, եւ լանմահ բարիսն վայելեսցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք եւ պատիւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։\n\nՎԱՍՆ ՉԱՐ ՍՈՎՈՐՈՒԹԵԱՆ ԵՐԴՄԱՆ\n\nՅոյժ չար են սովորութիւնք չարին ամենայն ուրեք. այլ առաւել եւս չար ախտ եւ սովորութիւնք անաւրէնութեանց են երդմունք. եւ այնչափ յիմարեցուցանէ ի սովորութիւն ախտին՝ մինչեւ յընդելական սովորութենէն եւ չարիքն չարիք իսկ ոչ երեւին։ Որպէս եւ այժմ զբազումս տեսանեմք զոր սովորեցոյց սատանայ յերդմունս անաւրէնս. եւ ի սիրտս իւր ոք ոչ երկնչի՝ եթէ մեղս ինչ անաւրէնս գործեսցէ։","english":"And if we do not keep his commandments with fear, he will hold all our transgressions against us on the great day of terrible judgment and the dreadful tribunal of exposure, when the seat of judgment is set, and he sits for the ancient days, and rivers of fire flow forth, furnaces are kindled, and dark Tartarus, weeping of eyes and gnashing of teeth, and the inconsolable mourning of sinners. Now, bringing all this to mind, let us cease our obstinacy, and turn our laziness into diligence; let us be heedful of his commandments, and purify our souls; let us pass our days in holiness, and complete our end in innocence; let us inherit the desirable paradise, and enjoy the immortal blessings in Christ Jesus our Lord, to whom is glory and honor forever and ever. Amen.\n\nON THE EVIL HABIT OF SWEARING\n\nVery evil are the habits of the evil one everywhere; but even more evil are the disease and habits of lawless oaths. And the habit of this disease so stupefies one that from the habitual practice, the evil itself is not even perceived as evil. As we now see many whom Satan has trained in lawless oaths, and in their hearts no one fears that he might commit some lawless sin.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ եթէ ոչ երկիւղիւ պահիցեմք զհրամանս նորա","severity":"info","text":"The passage transitions from a preceding analogy about theft to a vivid eschatological warning, then shifts to a hortatory conclusion and a new homily on swearing.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"երդմունք","severity":"info","text":"The term 'oaths' (երդմունք) is central to the second homily, denoting a habitual sin of swearing, which the author condemns as a lawless practice taught by Satan.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"տարտարոսք խաւարայինք","severity":"info","text":"The imagery of 'dark Tartarus' (տարտարոսք խաւարայինք) reflects late antique Christian apocalyptic traditions, blending Greek mythological terms with biblical fire and punishment motifs.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"գետք հրեղէնք","severity":"info","text":"The 'rivers of fire' (գետք հրեղէնք) echo New Testament descriptions of hell, such as Revelation 20:14-15, and are common in Armenian homiletic eschatology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Յոյժ չար են սովորութիւնք","severity":"info","text":"The opening of the second homily on swearing (ՎԱՍՆ ՉԱՐ ՍՈՎՈՐՈՒԹԵԱՆ ԵՐԴՄԱՆ) is a typical Armenian moral exhortation, emphasizing habitual sin as a disease, a theme influential in later monastic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"հին աւուրց","severity":"caution","text":"The phrase 'ancient days' (հին աւուրց) is ambiguous: it may refer to the primordial time of judgment or to a long-standing tradition; the reading here assumes an eschatological context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'հին աւուրց' could be interpreted as 'ancient days' in a temporal sense or as a reference to a specific tradition; the eschatological reading is preferred.","The transition between the two homilies is abrupt; the first ends with 'Amen' and the second begins without a clear narrative link."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":149,"ref":"p149","source":"Թէպէտ եւ ասաց ի հնումն՝ եթէ ի Տէր Աստուած քո երդնուցուս, ոչ եթէ հրամանս ինչ երդման հաստատեազ, այլ զտղայական միտս նոցա յանուանցն ի կռոցն երդմանէն հեռացուցանել կամեցաւ։ Քանզի ոչ եթէ անդէն եւ անդ զամենայն կատարելութիւնս կարէին ընդունել, այլ ընդելացուցանէր որպէս յովանակս տրմուղս։ Եթէ ասացեալ էր թէ ամենեւին մի՛ երդնուր, թերեւս եւ չերդնուին իսկ. այլ եթէ երդնուցուս, ի տեր Աստուած քո երդնուցուս։ Իսկ ի նորումս Քրիստոս զամենայն հրամանս կատարելութեանն պատուիրեաց, եւ ամենեւին ի բաց եբարձ զերդմունս սատանայականս։ Եւ ասէ Մովսէս՝ թէ ամենեւին մի՛ երդնուցուս սուտ. այլ ես ասեմ. ամենեւին մի՛ երդնուցուս, մի՛ յերկինս՝ զի աթոռ է Աստուծոյ, մի՛ յերկիր՝ զի պատուանդան է ոտից նորա, եւ մի՛ յԵրուսաղէմ՝ զի քաղաք է արքայի մեծի, եւ մի՛ ի գլուխ քո երդնուցուս՝ զի ոչ կարես մազ մի սպիտակ առնել կամ թուխա†։ Եւ արդ տես զառաւելութիւն նորոյ պատուիրանիս։ Մովսէս ասաց թէ սուտ մի՛ երդնուցուս. այլ ես ասեմ, ամենեւին մի՛ երդնուլ, մի՛ սուտ եւ մի՛ արդար. զի երդումն արդար երբէք ոչ է, այլ ի սատանայէ է. զի ինքն Քրիստոս ասաց, եթէ որ քան զայոյն եւ քան զոչն աւելի է՝ ի սատանալէ է։ Եւ արդ եթէ յաթոռն Աստուծոյ չհրամայէ երդնուլ, իսկ քանի՞ գեհենի եւ ահեղ հրոյ մատնիցին որք յԱստուած երդնուցուն.","english":"Although it was said in ancient times, \"If you swear, swear by your Lord God,\" it was not to establish any commandment of swearing, but to wean their childish minds from the oaths of the idols. For they were not yet able to receive all perfections at once, but he led them gradually, like young saplings. If it had been said, \"Do not swear at all,\" perhaps they would not have sworn at all; but it was said, \"If you swear, swear by your Lord God.\" But in the New [Testament], Christ commanded all the commandments of perfection, and utterly banished satanic oaths. And Moses says, \"Do not swear falsely at all.\" But I say, \"Do not swear at all—not by the heavens, for that is the throne of God; not by the earth, for that is the footstool of his feet; and not by Jerusalem, for that is the city of the great king; and do not swear by your head, for you cannot make a single hair white or black.\" And now see the superiority of the new commandment. Moses said, \"Do not swear falsely.\" But I say, \"Do not swear at all, neither falsely nor truly, for a true oath is never [good], but is from Satan. For Christ himself said, 'That which is more than both yes and no is from Satan.'\" And now, if he does not command swearing by the throne of God, how many will be condemned to gehenna and terrible fire who swear by God?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"երդնուցուս","severity":"info","text":"The homilist contrasts an Old Testament concession allowing oaths by the Lord God with Christ's absolute prohibition, reflecting a common patristic view of progressive revelation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Մովսէս","severity":"info","text":"The reference to Moses saying 'Do not swear falsely' echoes Exodus 20:7 or Leviticus 19:12, though the wording is paraphrastic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Քրիստոս ասաց","severity":"info","text":"The saying 'that which is more than both yes and no is from Satan' is not a direct Gospel quotation but may derive from Matthew 5:33-37 or a related tradition on oaths.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"երդումն արդար","severity":"info","text":"The phrase 'true oath' (երդումն արդար) is rejected as inherently satanic, a radical stance that aligns with early Christian rigorism against any oath-taking.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage contrasts Old Testament accommodation (gradual weaning from idolatrous oaths) with New Testament perfection (absolute ban), using Moses and Christ as foils.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni's prohibition of all oaths, even true ones, reflects a stringent ascetic tradition that influenced later Armenian canon law on swearing.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The source of Christ's saying about 'more than yes and no' is unclear; it may be a loose citation or a lost apocryphon.","The identity of the 'great king' in Jerusalem is ambiguous—could be God or a messianic figure."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":150,"ref":"p150","source":"եւ եթէ ի պատուանդանն չհրամայէ երդնուլ, իսկ յո՞ր խաւար երթիցէ՝ որ ի խաչն երդնուցու եւ ի չարչարանս նորա. եւ եթէ ի գլուխն չհրամայէ երդնուլ, յայտ է՝ թէ ոչ ես իշխան ի վերայ, գլխոյ քո, այլ այն՝ որ սպիտակացուցանէ. եւ եթէ գլխոյդ ոչ ես իշխան, ո՞րչափ եւս առաւել ընկերին։ Իսկ որպիսի՞ տանջանաւք դատապարտեսցին որք ի մարգարէս եւ յառաքեալսն եւ ի մարտիրոսս երդնուցուն. եւ եթէ յԵրուսաղէմ չհրամայէ երդնուլ, յայտ է՝ եթէ եւ ոչ ի սուրբ բնակիչս նորա. եւ եթէ յերկինս չհրամայէ երդնուլ, յայտ է՝ եթէ եւ ոչ յերկնաւորն։ Արդ ո՞ւր է արդար երդնուլ, յորժամ ասիցէ՝ եթէ ամենեւին մի՛ երդնուլ, մի՛ յԱստուած, մի՛ յերկինս, մի՛ յերկիր, եւ մի՛ որ ինչ ի նոսա է. ամենեւին արգել եւ եբարձ զսովորութիւն սատանայական երդմանց։ Իսկ զի՞նչ. Եղիցի ձեր բանն այոյն այո, եւ ոչն ոչ. եւ որ քան զայն աւելին է երդումն, այն ի սատանայէ էԳ։ Արդ ո՞ւր է արդար երդնուլն, յորժամ ասացն եթէ որ քան զայոյն եւ զոչն աւելի ոք ասիցէ՝ ի չարէն էդ։ Եւ արդ որ զերդումն ոք արդար ասիցէ, յայտ է եթէ զսատանայ արդարացուցանէ։ Քրիստոս զերդմունս ամենայն՝ ծնունդ սատանայի ասազ. բայց միայն զայս երդումն՝ որ հրամայեացն զայոյն եւ զոչն. զոր եւ իւր իսկ ի կիր արկեալ երդուաւ Աբրահամու, եւ ասէ. Այո աւրհնելով աւրհնեցից զքեզ†ա։ Եւ այլուր ասէ. Արդարեւ ասեմ ձեզ. եւ ի միւսումն ասէ.","english":"And if He does not command swearing by the temple, into what darkness would one go who swears by the cross and by His torments? And if He does not command swearing by the head, it is evident that you are not master over your own head, but He who makes it white. And if you are not master over your head, how much less over your companion? With what torments, then, shall those be condemned who swear by the prophets, by the apostles, and by the martyrs? And if He does not command swearing by Jerusalem, it is evident that neither does He command swearing by its holy inhabitants. And if He does not command swearing by the heavens, it is evident that neither does He command swearing by the heavenly one. Where, then, is it righteous to swear, when He says: Do not swear at all—neither by God, nor by the heavens, nor by the earth, nor by anything that is in them? He has utterly forbidden and abolished the satanic custom of oaths. But what then? Let your word be \"yes\" for yes, and \"no\" for no. And that which is more than this is an oath, and that is from Satan. Where, then, is the righteous swearing, when He says that if anyone says more than \"yes\" and \"no,\" it is from evil? And if anyone calls an oath righteous, it is evident that he justifies Satan. Christ said that all oaths are the offspring of Satan, except only this oath which commands \"yes\" and \"no,\" which He Himself put into practice when He swore by Abraham, saying: \"Yes, blessing, I will bless you.\" And elsewhere He says: \"Truly I say to you.\" And in another place He says:","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"եւ եթէ ի պատուանդանն չհրամայէ երդնուլ","severity":"info","text":"The homilist argues that if swearing by the temple is forbidden, then swearing by the cross or by Christ's torments is even more illicit, as these are holier objects.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սպիտակացուցանէ","severity":"info","text":"The verb 'makes white' likely refers to God as the one who grants white hair (old age) or purity, implying divine ownership of the head, not human mastery.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Այո աւրհնելով աւրհնեցից զքեզ","severity":"info","text":"The phrase 'Yes, blessing, I will bless you' echoes Abraham's oath in Genesis 14:19, where Melchizedek blesses Abraham; the homilist cites Christ's use of this as a model for permissible swearing.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"երդումն","severity":"info","text":"The homilist reflects a patristic concern that oaths, common in pagan and Jewish practice, were seen as satanic unless reduced to simple affirmations like 'yes' and 'no'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ ո՞ւր է արդար երդնուլ","severity":"info","text":"The repeated rhetorical question 'Where, then, is it righteous to swear?' structures the argument, leading to the conclusion that only minimal affirmations are permitted.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Քրիստոս զերդմունս ամենայն՝ ծնունդ սատանայի ասաց","severity":"info","text":"The attribution of the saying 'all oaths are the offspring of Satan' to Christ is not found in canonical Gospels; it may derive from early Christian ascetic or apocryphal traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'սպիտակացուցանէ' could mean 'makes white' (i.e., grants old age) or 'purifies'; the reading taken is divine ownership. The source of Christ's saying about oaths as satanic is unclear; it may be apocryphal or a paraphrase."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":151,"ref":"p151","source":"ամէն ամէն ասեմ ձեզ։ Այս է երդումն զոր հրամայեաց մեզ, եւ այսպիսի երդմամբք հաստատին, եւ վստահանային ամենայն հաւատացեալք։ Իսկ չարք եւ հակառակողքն ի սատանայական երդմանցն առնուն զվճիռ հաստատութեան, որպէս եւ Պաւղոս ասէ՝ եթէ Ամենայն հակառակողացն հաստատութեան վճիռ երդումնն էդ†. հակառակողաց եւ ոչ քրիստոնէից հաւատացելոց։ Իսկ հաւատացելոցն՝ այոյն ալո է հաստատուն, եւ ոչն ոչ. եւ Աստուծոյ պաշտաւնեայն որ քան զայոյն եւ զոչն աւելի երդնուցու, թէ եւ քրիստոնեայ անուանի վասն մկրտութեանն, այլ ոչ հաւատացեալ, բայց հակառակող։ Որպէս քրիստոնեայք են եւ գողք, քրիստոնեայք են եւ պոռնիկք, նոյն քրիստոնեայք են եւ հակառակողք, երդմնահարք եւ երդմնակերք։ Իսկ հաւատացելոց այս պատուիրանապահութիւն է որ վասն երդմանս է, զոր եւ առաքեալն Յակոբոս եղբայր Տեառն յայսմանէ զգուշացուցանէ ասելով. Յառաջ քան զամենայն ինչ մի՛ երդնուցուք, մի՛ յերկինս, եւ մի՛ յերկիր, եւ մի՛ յայլ ինչ երդումնե։ Եւ վասն այսորիկ ասաց, եթէ յառաջ քան զամենայն, զի երդումն է անաւրէնութիւն առաւել քան զամենայն ամբարշտութիւնս մեղաց։ Ահա մեղս եւ անաւրէնութիւնս գործեցին որդիքն Իսրայէլի, ոմանք չարաչար սպանութիւնս եւ պոռնկութիւնս, իսկ ոմանք զհայր եւ զմայր սպանին. ոմանք զկանայս ընկերաց յափշտակեցին. ոմանք զուստերս եւ զդստերս իւրեանց զոհեցին դիւաց.","english":"Amen, amen, I say to you. This is the oath which He commanded us, and by such oaths all the faithful are confirmed and made confident. But the wicked and the opponents take the judgment of confirmation from satanic oaths, as Paul says: \"For all opponents, the judgment of confirmation is the oath.\" For opponents and not for Christian believers. But for the faithful, the \"yes\" and the \"no\" are firm, and nothing else. And the servant of God who swears more than \"yes\" and \"no,\" even if he is called a Christian because of baptism, is not a believer, but an opponent. Just as there are Christians who are thieves, Christians who are fornicators, so too there are Christians who are opponents, perjurers, and oath-breakers. But for the faithful, this is the observance of the commandment concerning oaths, concerning which the Apostle James, the brother of the Lord, also warns, saying: \"Before everything, do not swear, neither by heaven, nor by earth, nor by any other oath.\" And for this reason he said \"before everything,\" because an oath is a greater transgression than all the wickedness of sins. Behold, the sons of Israel committed sins and transgressions: some committed evil murders and fornications, some killed their father and mother, some seized the wives of their companions, some sacrificed their own sons and daughters to demons.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"այս է երդումն զոր հրամայեաց մեզ","severity":"info","text":"The homilist identifies the oath commanded by Christ as the only legitimate one for the faithful, contrasting it with satanic oaths used by opponents.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս ասէ","severity":"info","text":"The citation attributed to Paul, 'For all opponents, the judgment of confirmation is the oath,' is not a direct biblical quotation but may reflect a paraphrase of Pauline teaching on oaths and faith.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Յակոբոս եղբայր Տեառն","severity":"info","text":"The homilist cites James, the brother of the Lord, warning against swearing by heaven, earth, or any oath, echoing James 5:12 but not verbatim.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"որդիքն Իսրայէլի","severity":"info","text":"The reference to the sons of Israel committing sins like murder, fornication, and child sacrifice alludes to Old Testament narratives, such as the worship of Moloch, to illustrate the gravity of oath-breaking.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"երդմնակերք","severity":"info","text":"The term 'oath-eaters' (երդմնակերք) is a vivid Armenian compound denoting those who violate oaths, paralleling 'perjurers' (երդմնահարք) in the homilist's condemnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ամէն ամէն","severity":"info","text":"The double 'Amen' opening echoes liturgical solemnity and Christ's own words in the Gospels, reinforcing the homilist's authoritative claim.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The source of the Pauline citation is unclear; it may be a loose paraphrase or a lost apocryphal saying.","The identity of 'opponents' (հակառակողք) is ambiguous—could refer to heretics, non-Christians, or lapsed believers."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":152,"ref":"p152","source":"ոմանք թողին զԱստուած, եւ կռոց երկիր պագին. եւ այսու ամենայնիւ ոչ զարթեաւ սրտմտութիւնն Աստուծոյ ի վերայ նոցա՝ որպէս յորժամ երդուանն եւ ստեցին. քանզի որթ կտրեցին ի տաճարին, եւ անցին ընդ մէջ քահանայքն եւ թագաւորն Սեդեկիա, եւ երդուան արքային բաբելացւոց, եթէ ոչ ապստամբեմք եւ ապստամբեցին։ Եւ ասէ Աստուած՝ թէ Սեդեկիա որ երդմանն իմում ստեազ, ասէ՝ ահա ես հանից ընդ կառափն նորա։ Ապա յարոյց Աստուած զարքայն բաբելացւոց ի վերայ Երուսաղէմի, եւ եկին պատեցան զաւրքն զնովաւ քաղդէացւոց, զքաղաքն հիմն ի վեր արարին, զտաճարն աւերեցին, զաչս թագաւորին խաւարեցուցին, զորդիս նորա փողոտեցին, զմեծամեծս նորա սրով սատակեցին, եւ զժողովուրդն ի գերութիւն վարեցին։ Այս են երդման անաւրէնութիւնք առաւել քան զամենայն ամբարշտութիւնս. որպէս եւ գրեալ է թէ Արդարացաւ ապստամբութիւնն Իսրայէլի առ ուխտազանցութեամբն Յուդայն Ապստամբութիւնն Իսրայէլի կռապաշտութիւնն էր, եւ ուխտազանցութիւնն Յուդայ երդումն Սեդեկիայ. եւ վասն առաւել երդմանն Յուդայ՝ կռապաշտութիւնն Իսրայէլի որպէս թէ արդարութիւն համարէր։ Զի որպէս որ սակաւ ինչ ցաւ ունիցի, եւ ապա յետոյ սաստիկ կսկիծք ինչ ի վերայ հասանիցեն, առ աղէտս վերջին ցաւոցն զառաջինն որպէս առողջութիւն համարիցին, նոյնպէս եւ առաւել մեղացն եւ չարութեան երդմանն ա՛յլ անաւրէնութիւնք որպէս եթէ արդարութիւն համարէին։","english":"Some abandoned God and worshipped idols. And by all this, the wrath of God was not aroused against them as when they swore and lied. For they cut down a vine from the temple, and the priests and King Zedekiah passed between its parts, and swore to the king of the Babylonians that they would not rebel, and they rebelled. And God says: \"Zedekiah, who lied to my oath,\" he says, \"behold, I will strike him under the nape of his neck.\" Then God roused the king of the Babylonians against Jerusalem, and the Chaldean forces came and surrounded him, they razed the city to its foundations, they destroyed the temple, they darkened the eyes of the king, they slaughtered his sons, they put his nobles to the sword, and they led the people into captivity. These are the iniquities of the oath, greater than all other wickednesses. As it is also written: The rebellion of Israel was justified by the covenant-breaking of Judah. The rebellion of Israel was idolatry, and the covenant-breaking of Judah was the oath of Zedekiah. And because of the greater sin of the oath of Judah, the idolatry of Israel was considered as if it were righteousness. For just as one who has a slight pain, and then severe torments later befall him, would consider the first pain as health in comparison to the final afflictions, so also, in comparison to the greater sins and the evil of the oath, other iniquities were considered as if they were righteousness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Zedekiah","severity":"info","text":"The homily recounts Zedekiah's broken oath to Nebuchadnezzar, referencing 2 Kings 24–25 and 2 Chronicles 36, where Zedekiah's rebellion led to Jerusalem's destruction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"vine from the temple","severity":"info","text":"The cutting of a vine from the temple and passing between its parts is a ritual act associated with oath-taking, possibly reflecting ancient Near Eastern practices of covenant ratification.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"comparison of sins","severity":"info","text":"The homily uses a comparative analogy: as severe pain makes prior pain seem like health, so the greater sin of oath-breaking makes idolatry seem righteous. This rhetorical device emphasizes the gravity of perjury.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"երդումն (oath)","severity":"info","text":"The term 'երդումն' (erdowmn) in Armenian denotes a solemn oath, often with divine witness. Here it is contrasted with faithful 'yes' and 'no' from the previous passage, highlighting perjury as a grave sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Zedekiah's punishment","severity":"info","text":"The detailed punishment of Zedekiah—blinding, sons killed, temple destroyed—reflects a homiletic tradition emphasizing divine retribution for oath-breaking, common in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the king of the Babylonians' is ambiguous; it likely refers to Nebuchadnezzar II, but the text does not name him explicitly.","The phrase 'vine from the temple' may be symbolic or literal; the homily does not clarify the ritual context."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":153,"ref":"p153","source":"Եւ արդ ի չար սովորութենէ ախտիս այսորիկ ամենեւին իսկ մեղս չարաչարս եւ անաւրէնութիւնս ոք ոչ համարի. այլ իբրեւ զհուր վառեալ ի բերանն զերդման սովորութիւնն այրեն հանապազ եւ ոչ զգան, այլ եւ ի հրապարակս երդնուն հանապազ։ Եւ յորժամ յեկեղեցին երթան մտանել ի ներքս ի յերդնուլ՝ զարթնու իմն եւ խորհի. ընդէր. զի յերդումն երթամ, ասէ. եւ որ արտաքոյն երդուաւ, բազում անգամ զայն ոչ իմանայ, եւ ոչ համարի ինչ առ ընդելական սովորութեամբ։ Մի՛թէ ի նե՞րքս բաւանդակեալ է Աստուած, եւ արտաքոյ ոչ. այլ նա արտաքոյ է եւ ներքոյ. եւ ամենայն որ մեղս եւ անաւրէնութիւնս առնէ, եթէ արտաքոյ գործէ եւ եթէ ի ներքս, առաջի Աստուծոյ է։ Եւ դու զհրապարակին երդումն մի՛ փոքր ինչ եւ ընդվայր համարիր։ Ի միտ առ զոր ասեմս. ամենայն սպանութիւնք եթէ արտաքոյ է, եթէ ընդվայր ինչ, սպանութիւն գործեցաւ. եւ ամենայն գողութիւնք եթէ արտաքոյ եւ եթէ ի ներքս, եւ եթէ ընդ խաղ ինչ եւ եթէ ընդվայր, գողութիւն գործեցաւ. եւ ամենայն պոռնկութիւն եթէ արտաքոյ եւ եթէ ի ներքս, եւ թէ զինչ աւրինակաւ է, պոռնկութիւն գործեցաւ։ Սոյնպէս եւ երդմունք ամենայն եթէ արտաքոյ երդնուն եւ եթէ ի ներքոյ, եւ կամ ընդ խաղ ինչ ընդ վայր, եւ եթէ զինչ աւրինակաւ եւ իցէ, չարութիւն երդմանն կատարի։ Մի՛ զայս փոքր կարծեցուցաներ.","english":"And now, from this evil habit, this vice, they do not at all consider it a grievous sin and lawlessness; but as if fire were kindled in the mouth, they burn with the habit of swearing constantly and are not aware, and they even swear constantly in the public squares. And when they go to enter the church, to swear inside, one is roused and thinks: Why? For \"I am going to swear,\" he says; and he who swore outside, many times does not know that, and does not consider it anything because of the habitual practice. Is God confined within, and not outside? But He is outside and within; and every sin and lawlessness that one commits, whether done outside or inside, is before God. And do not consider the swearing in the public square as something small and insignificant. Take heed of what I say: all murders, whether outside or inside, even if trivial, murder is committed; and all thefts, whether outside or inside, and whether in jest or in earnest, theft is committed; and all fornication, whether outside or inside, and in whatever manner, fornication is committed. Likewise, all oaths, whether sworn outside or inside, and whether in jest or in earnest, and in whatever manner, the evil of the oath is fulfilled. Do not consider this a small thing.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"երդման սովորութիւնն","severity":"info","text":"The homilist condemns the habitual swearing of oaths as a grave sin, comparing it to fire kindled in the mouth, and insists that oaths sworn anywhere—inside or outside the church—are equally sinful before God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"երդումն","severity":"info","text":"The Armenian term 'erdowmn' (երդումն) means 'oath' or 'swearing'. In this passage, it refers to both casual and solemn oaths, which the homilist treats as inherently evil regardless of context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զսպանութիւնք, զգողութիւնք, զպոռնկութիւն","severity":"info","text":"The homilist lists murder, theft, and fornication as parallel examples of sins that are not mitigated by location or jest, echoing biblical moral categories (e.g., Exod 20:13–14; Lev 18–20) but without direct citation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"հրապարակս","severity":"info","text":"The reference to swearing in 'public squares' (հրապարակս) reflects late antique urban settings where oaths were commonly made in marketplaces, a practice the homilist condemns as habitual and sinful.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Սոյնպէս եւ երդմունք","severity":"info","text":"The passage uses a rhetorical pattern: listing murder, theft, and fornication as analogies, then applying the same logic to oaths ('Likewise, all oaths...'), reinforcing the homilist's argument that location or intent does not lessen the sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զարթնու իմն եւ խորհի","severity":"caution","text":"The phrase 'one is roused and thinks' is ambiguous: it may refer to a person entering the church who suddenly reflects on the sin of swearing, or to a hypothetical internal monologue. The English draft interprets it as a rhetorical question.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զարթնու իմն եւ խորհի' could be read as a general statement about someone who becomes aware, or as a specific rhetorical device; the English draft takes it as a question ('Why?').","The homilist's reference to 'fire kindled in the mouth' may be a metaphor for the heat of anger or the destructive nature of oaths, but the exact imagery is not fully explained."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":154,"ref":"p154","source":"եթէ աստ երդուար եւ անդ, եթէ աստ ստեցեր Աստուծոյ եւ անդ, եթէ աստ ուրացար եւ անդ եւ ամենայն ուրեք երդուար, առաջի Աստուծոյ երդուար, առաջի Աստուծոյ ստեցեր, առաջի Աստուծոյ ուրացար։ Արդ զի՞նչ արասցուք զահեղ ամբարշտութիւնս ախտիս այսորիկ. զի իբրեւ զհուր հոսեցաւ ընդ ամենայն երկիր, եւ լցան բերանք ամենայն բոցով անաւրէնութեան ախտին։ Որք ի հրապարակս եւ երդմունք ի բերանս. մանկունք ի զբաւսանս եւ երդմունք ի բերանս. վաճառականք վաճառեն եւ երդնուն. թշնամանողքն թշնամանեն եւ երդնուն. դատախազողն դատախազէ եւ երդնու. եւ ամենեցուն քան զխաւսս բերանոլն սատանայական երդումն յառաջէ. եւ ամենայն ցոփոգեացն եւ աղալեզուացն չեւ խաւսք ի սրտին՝ երդումն ի լեզուն կայ պատրաստ։ Եւ արդ ո՛ զայսպիսիս մարդ անուանեսցէ. չէ եւ չէ իսկ ասել մարդ, այլ աւձ չար եւ չարին սատանայի սպասաւոր։ Պիղծ է բերան այնպիսւոյն, եւ հուր ժանդահոտ ցոլացեալ ելանէ ի բերանոյ նորա հանապազ։ Ընդէ՞ր հանապազ առաջի Աստուծոյ հայհոյես, երդնուս եւ ուրանաս։ Ընդէ՞ր հուր առեր ի բերանդ այրել զքեզ հանապազ։ Ընդէ՞ր սուր սրեալ ի լեզուիդ ունիս՝ անդադար զքեզ խոցոտել. ո՛չ գիտես եթէ երդումն տէգք սրեալ են սատանայի, եւ հանապազ որչափ երդնուս՝ ցցին ի սրտիդ քում։ Երդումն կապանք սատանայի՛ կապէ զմարդիկ, եւ լուծումն ոչ գոյ։","english":"If there you swore, and there, if there you lied to God, and there, if there you denied, and there, and everywhere you swore, before God you swore, before God you lied, before God you denied. Now what shall we do about this terrible wickedness, this vice of ours? For like fire it has spread throughout the whole land, and the mouths of all have been filled with the flame of the vice of lawlessness. Those in the marketplaces—oaths in their mouths; youths in their amusements—oaths in their mouths; merchants trade and swear; enemies quarrel and swear; the prosecutor prosecutes and swears; and for all, more than speech, the satanic oath of the mouth comes first; and of all the debauched and foul-mouthed, there is no speech in the heart—the oath is ready on the tongue. And now, who would call such a one a man? It is not, it is not at all to be called a man, but an evil serpent and a servant of the evil Satan. Foul is the mouth of such a one, and a fiery, venomous flame continually issues from his mouth. Why do you continually blaspheme, swear, and deny before God? Why have you taken fire into your mouth to burn yourself continually? Why do you have a sharpened sword on your tongue to wound yourself incessantly? Do you not know that oaths are sharpened arrows of Satan, and as often as you swear, they pierce your heart? The oath is a bond of Satan; it binds people, and there is no release.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"երդուար","severity":"info","text":"The Armenian verb 'երդուար' (swore) is repeated to emphasize the ubiquity of oath-taking, a central vice in this homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սատանայ","severity":"info","text":"The term 'satan' (սատանայ) is used to personify the source of oaths, linking the vice to demonic influence, a common trope in Armenian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"հուր","severity":"info","text":"The imagery of fire (հուր) spreading like a vice echoes biblical language of sin as fire, e.g., James 3:6, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of Armenia known for moralizing homilies against social vices, including oath-taking.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ զի՞նչ արասցուք","severity":"info","text":"The rhetorical question 'Now what shall we do?' (Արդ զի՞նչ արասցուք) marks a structural shift from description to exhortation, typical of homiletic form.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ժանդահոտ","severity":"caution","text":"The Armenian 'ժանդահոտ' (venomous) is a hapax legomenon in this corpus; its precise meaning is inferred from context as 'fiery venom,' but the reading is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ժանդահոտ' is ambiguous; it may be a compound of 'ժան' (venom) and 'հոտ' (smell), but the exact sense is unclear."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":155,"ref":"p155","source":"Երդումն խեղդ անձին՝ որով խեղդէ զմարդիկ ի ժամ մահուն, եւ առեալ տանի ի դժոխս։ Եւ արդ եղբարք, երկիցուք յերդմանէ քան յամենայն մեղաց եւ քան յամենայն անաւրէնութենէ. զի քան զամենայն մեղս հեռացուցանէ յԱստուծոյ։ Վասն զի գիտաց անիծեալ թշնամին՝ թէ ի ժամ մկրտութեանն երդմամբ հրաժարեն յինէն, եւ երդմամբ ուրանայցեն զիս, երդմամբ հեռասցին յինէն ասելով՝ թէ Հրաժարեմք ի քէն, սատանայ, հրաժարեմք ի պաշտամանէ քումմէ, հրաժարեմք ի հրեշտակաց քոց, հրաժարեմք լամենայն խաբէութենէ քումմէ. եւ դարձեալ երիցս անգամ երդուան եւ հաւատացին ի Սուրբ Երրորդութիւնն ասելով՝ հաւատամք ի Հայր, հաւատամք յՈրդի, հաւատամք եւ ի Սուրբ Հոգին, եւ կնքեցին զինքեանս երրորդական զաւրութեամբ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն, եւ զսուրբ խաչն ի վերայ մատաՅիսուս. որում փառք եւ պատիւ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։","english":"The oath that strangles the soul, by which it strangles people at the hour of death, and takes them away to hell. And now, brothers, let us beware of the oath more than of all sins and more than of all lawlessness, for it estranges one from God more than all sins. For the accursed enemy knew that at the hour of baptism they renounce him by oath, and by oath they deny me, by oath they distance themselves from him, saying: We renounce you, Satan, we renounce your worship, we renounce your angels, we renounce all your deception. And again three times they swore and believed in the Holy Trinity, saying: We believe in the Father, we believe in the Son, we believe also in the Holy Spirit, and they sealed themselves with the trinitarian power of the Father and the Son and the Holy Spirit, and the holy cross upon the finger of Jesus. To whom glory and honor now and always and unto the ages of ages. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"Երդումն խեղդ անձին","severity":"info","text":"The phrase 'the oath that strangles the soul' is a vivid metaphor for the spiritual harm of oath-taking, which Mandakuni presents as worse than other sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ժամ մկրտութեանն","severity":"info","text":"The reference to baptismal renunciation of Satan reflects the early Armenian baptismal liturgy, which included a formal renunciation of Satan and his works before the triple confession of faith.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Հաւատամք ի Հայր, հաւատամք յՈրդի, հաւատամք եւ ի Սուրբ Հոգին","severity":"info","text":"The triple confession 'We believe in the Father, we believe in the Son, we believe also in the Holy Spirit' echoes the Niceno-Constantinopolitan Creed, adapted for baptismal use.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ եղբարք, երկիցուք յերդմանէ","severity":"info","text":"The exhortation 'And now, brothers, let us beware of the oath' marks a rhetorical shift from description to direct moral appeal, typical of homiletic paraenesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զսուրբ խաչն ի վերայ մատաՅիսուս","severity":"info","text":"The phrase 'the holy cross upon the finger of Jesus' is obscure; it may refer to a gesture or relic associated with the sign of the cross in baptismal sealing, but its precise meaning is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'the holy cross upon the finger of Jesus' is ambiguous: it could denote a physical relic, a ritual gesture, or a symbolic reference to the sign of the cross made with the finger. The reading taken is that it refers to a sealing gesture in baptism."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":156,"ref":"p156","source":"ՎԱՍՆ ԱՐԲԵՑՈՂԱՑ ԱՆԱՒՐԷՆՈՒԹԵԱՆՑ\n\nՄեծ սգով եւ ցաւագին արտասուաւք պարտ է պատմել զմիտս ճառիս, եւ ցուցանել զանզեղջ չարութիւնս արբեցողացն, զանապաշաւ անաւրէնութիւնս բամբասողաց՝ որ միշտ որովայնի իցեն պաշտաւնեայք, եւ չար դիւին արբեցութեանն կան ի հարկի։ Եւ են հանապազ հայհոյողք եւ արհամարհողք եւ թշնամանողք պատուիրանացն Աստուծոյ. զոր եւ Պաւղոս իսկ լալով ողբայր զթշնամիս խաչին Քրիստոսի. Որոց կատարածն, ասէ, կորուստ է. որոց աստուած որովայնն իւրեանց է, եւ փառք ամաւթն. որք զերկրաւորս միայն խորհին, եւ ոչ զվարս առաքինութեան՝ զոր յերկինս վայելեմք†ա. եւ մեծաւ զգայութեամբ նմանեն անասնոց անմտից յամենայն ժամ խոտաճարակ, զի թշնամիք խաչին են եւ չարչարանացն Քրիստոսի որկորեայքն եւ արբեցողքն՝ որ միշտ զորովայնն պաշտեն եւ ոչ զՔրիստոս, եւ անհնարին անզգայութեամբ զկեանս անցուցանեն. որոց եւ յայտնի իսկ բողոքէ մարգարէն՝ եթէ անզգամք եւ անմիտք կորիցեն։ Եւ ո՛ւր ուրեք այնչափ անզգամագոյն անմտութիւնք կայցեն, եւ ոչ կարասրի որ զրկեալն է ի լուսոյ արեգական։ Եւ եթէ այս պակասութիւն է, պարտ է գիտել՝ թէ ո՛րչափ եւս առաւել մեծագոյն եւս պակասութիւն է եւ անհնարին կուրութիւն այնոցիկ՝ որ խաւարեալքն են ի լուսոյ պատուիրանացն, եւ վրիպեալք ի գրոց տեղեկութենէ. եւ ոչ կարեն որոշել զչարն ի բարւոյն, եւ ոչ հաւասար միմեանց իմանալ։","english":"On the Drunkenness of the Lawless\n\nWith great grief and with sorrowful tears it is necessary to recount the thoughts of this homily, and to show the unbridled wickednesses of the drunkards, the impious lawlessnesses of the slanderers—who are always servants of the belly, and are subject to the evil demon of drunkenness. And they are constant blasphemers, despisers, and enemies of the commandments of God; for whom even Paul wept, lamenting the enemies of the Cross of Christ. \"Their fulfillment,\" he says, \"is destruction; their god is their own belly, and their glory is shame; they think only of earthly things, and not of the reward of virtue, which we enjoy in heaven.\" And with great insensibility they resemble mindless beasts at all times, grazing on grass, for they are enemies of the Cross and of the sufferings of Christ—the gluttons and drunkards who always worship the belly and not Christ, and pass their lives in unbearable insensibility. Concerning them the prophet openly protests, saying that the shameless and mindless will perish. And nowhere else are there such shameless follies, nor such a lack of self-control as that which is deprived of the light of the sun. And if this is a deficiency, it must be known how much greater and more unbearable a deficiency and blindness it is for those who are darkened from the light of the commandments, and have strayed from the knowledge of the Scriptures, and cannot distinguish evil from good, nor understand them in relation to each other.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"արբեցող","severity":"info","text":"The term 'drunkard' (արբեցող) is central; it denotes not only literal drunkenness but also moral and spiritual lawlessness, aligning with patristic vice lists.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս","severity":"info","text":"The reference to Paul weeping over enemies of the Cross echoes 1 Corinthians 1:13 or similar Pauline passages on the belly as god (cf. Phil 3:19).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"մարգարէն","severity":"info","text":"The prophet's protest that 'the shameless and mindless will perish' likely alludes to Proverbs or Isaiah, though not verbatim; a general prophetic warning against vice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"արբեցութիւն","severity":"info","text":"Drunkenness as a demonic force reflects Armenian ascetic tradition, where intoxication is linked to demonic possession and moral decay, common in early monastic homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from lament to scriptural citation (Paul, prophet) to a contrast between earthly and heavenly concerns, typical of homiletic exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զվարս","severity":"caution","text":"The phrase 'reward of virtue which we enjoy in heaven' (զվարս առաքինութեան զոր յերկինս վայելեմք) may be textually uncertain; the verb 'vayelemkʿ' could be emended.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The precise scriptural source for the prophet's saying is not identified; it may be a paraphrase. The phrase 'reward of virtue' (զվարս առաքինութեան) is ambiguous in its eschatological nuance."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":157,"ref":"p157","source":"Այսպիսի ինչ է զոր ասեմս. որպէս թէ ումեք դիպեսցին երկու աւձք չարաթոյնք, եւ զմինն թիւնաւոր կարծիցէ եւ փախչիցի ի նմանէ, եւ ի միւսն աներկիւղ մերձենայցէ՝ որ զնոյն չարութիւն մահաբեր թիւնիցն ունիցի, եւ չարամահ սպանանիցէ։ Նոյնպիսիք են՝ որ զմի ի պատուիրանացն լսեն եւ պահեն երկիւղիւ, եւ զհաւասարն նորուն արհամարհեալ անարգեն, եւ նովին չարաչար կորնչին։ Եւ արդ այս է որով կորնչին. լուաք ի Պաւղոսէ, մանաւանդ եթէ ի Քրիստոսէ իսկ որ ասէ, թէ Գողք եւ պոռնիկք եւ արբեցողք եւ բամբասողք զարքայութիւնն Աստուծոլ ոչ ժառանգեն։ Եւ արդ ո՛ւր կայցէ այսպիսի յիմարութիւն կուրութեան՝ որ զայս ամենայն ընդ մի չարութիւն ոչ համարիցի։ Այլ յոմանց զգուշանայ եւ պահէ, եւ զոմանս արհամարհեալ անարգէ, եւ աներկիւղ մերձենայ՝ որ ունի զնոյն չարութիւն։ Արդարեւ իսկ անզգամք եւ անմիտք են այնպիսիքն, եւ նման կուրացն մոլորելոց որք ընդ խաւարն խարխափիցեն. այնպէս եւ նոքա յամենայն ինչ անխտրութեամբ մերձենան, եւ լքեալք ի սաստիկ ծուլութենէն, եւ աներկիւղ գործեն զարգելեալսն ի պատուիրանացն։ Զի եթէ արգել զպոռնկութիւնն եւ զգողութիւնն, արգել եւ զարբեցողութիւնն եւ զբամբասանս. զի միապէս հաւասար միով հրամանաւ արգել զամենայն։ Իսկ դու ընդէ՞ր ի համանման հաւասարացն յոմանց իբրեւ ի չարէ աներկիւղ հեռանաս, եւ յոմանց իբրեւ ի բարի անկասկած մերձենաս.","english":"This is what I say: as if someone should encounter two venomous serpents, and consider one of them poisonous and flee from it, and approach the other without fear—though it has the same deadly venom and would kill him wickedly. So are those who hear and keep one of the commandments with fear, but despise and disregard the equal of the other, and by that same evil perish. And this is how they perish: we hear from Paul, and especially from Christ himself, who says: \"Thieves, fornicators, drunkards, and slanderers do not inherit the kingdom of God.\" And where is such foolishness of blindness, that one does not count all these as one evil? But they are wary of and keep from some, and despise and disregard others, and approach without fear that which has the same evil. Truly, such persons are shameless and mindless, like the blind who wander and grope in the dark; so they approach everything indiscriminately, abandoned by severe sloth, and without fear they do what is forbidden by the commandments. For if it forbids fornication and theft, it also forbids drunkenness and slander; for by one single equal command it forbids all. But why do you, from among these equal things, fearfully flee from some as from evil, and approach others without hesitation as if they were good?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Գողք եւ պոռնիկք եւ արբեցողք եւ բամբասողք զարքայութիւնն Աստուծոլ ոչ ժառանգեն","severity":"info","text":"The homily attributes a saying to Paul and Christ: 'Thieves, fornicators, drunkards, and slanderers do not inherit the kingdom of God.' This is not a direct biblical quotation but a paraphrase of themes from 1 Cor 6:9-10 and Mt 19:28-30.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"երկու աւձք չարաթոյնք","severity":"info","text":"The phrase 'two venomous serpents' (երկու աւձք չարաթոյնք) is a simile for equal evils; the term 'venomous' (չարաթոյն) is rare in classical Armenian, emphasizing the deadly nature of sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Պաւղոս","severity":"info","text":"The reference to Paul (Պաւղոս) reflects the homily's reliance on Pauline ethics, particularly the condemnation of vices as a unified threat to salvation, common in early Armenian ascetic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդարեւ իսկ անզգամք եւ անմիտք են","severity":"info","text":"The passage shifts from analogy to direct moral condemnation, using 'truly' (Արդարեւ) to mark a rhetorical climax, reinforcing the homiletic pattern of exemplum followed by application.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"նման կուրացն մոլորելոց","severity":"info","text":"The comparison of sinners to the blind groping in darkness (նման կուրացն մոլորելոց) echoes a common ascetic trope found in Evagrius and early monastic literature, emphasizing spiritual ignorance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զարգելեալսն ի պատուիրանացն' could be read as 'what is forbidden by the commandments' or 'the things that are prohibited'; the translation takes it as the former, consistent with the homily's moral framework."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":158,"ref":"p158","source":"զի եթէ պիղծ է գողութիւնն եւ պոռնկութիւն, պիղծ է եւ բամբասանք եւ արբեցութիւն. ընդէ՞ը զպոռնկութիւն զղջաս եւ ապաշխարես, եւ վասն է՞ր զարբեցութիւնդ անփոյթ արարեալ արհամարհիցես, որք միապէս վիրաւորեն, եւ երկոքեան սպանանեն։ Զի եթէ աւրէնսդիրն հաւասար չարութիւն ցուցանէր եւ համանմանս պղծութեամբ, եւ որ ասացն եթէ՝ Գողք եւ պոռնիկք զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն, անդէն ասաց՝ նոյնպէս՝ Բամբասողք եւ արբեցողք զարքայութիւն Աստուծոյ ժառանգել ոչ կարեն։ Եւ արդ եթէ չար է պոռնկութիւն, չար է եւ արբեցութիւն. իսկ ընդէ՞ր չերկնչիս եւ խորշիս յարբեցութենէն իբրեւ ի պոռնկութենէն. այլ աներկիւղ մերձենաս, եւ անկասկած կատարես զարբեցութեանն պղծութիւնս։ Ո՞չ լուար ի Պաւղոսէ՝ զի միով պատժովք պատուհասէր զպոռնիկն եւ զարբեցողն։ Իսկ որ համարինն եթէ զպոռնիկս դատի Աստուած, եւ զարբեցողսն ընդ նմին ոչ, այսպիսիքն յիմարեալք եւ կուրացեալք են մտաւք. զի նոյն հուր եւ նոյն վայումն եւ նոյն տանջանք են արբեցողին որպէս եւ պոռնկին. եւ որպէս եւ մարգարէն զվայումն գեհենին նշանակելով ասէր. Վայ հզաւրացդ ձերոց որ ըմպեն զգինին, եւ իշխանաց՝ որ խառնեն զցքինգ. զի գինին իսկ, ասէ, այրէր զնոսա անչափութեամբ եւ արբեցութեամբ։ Այլ եւ ոմանք զայրելն իսկ ոչ իմանան. զաւձից չարաթիւնից բուռն հարկանեն, եւ զդառնամահ սատակումնն որ անտի է՝ ոչ իմանան։","english":"For if theft and fornication are foul, so also are slander and drunkenness. Why do you repent and do penance for fornication, yet why do you treat your drunkenness as negligible and despise it, when both alike wound and both kill? For if the lawgiver had shown equal evil and similar foulness, and had said, \"Thieves and fornicators do not inherit the kingdom of God,\" he would likewise have said, \"Slanderers and drunkards cannot inherit the kingdom of God.\" And now, if fornication is evil, drunkenness is also evil. But why do you not fear and shrink from drunkenness as from fornication? Instead, you approach it without fear and perform the foulness of drunkenness without hesitation. Did you not hear from Paul that he punished the fornicator and the drunkard with the same penalties? But those who think that God judges fornicators but not drunkards are foolish and blind in mind. For the same fire, the same abyss, and the same torments await the drunkard as the fornicator. And as the prophet, indicating the abyss of Gehenna, said: \"Woe to you mighty ones who drink wine, and to princes who mix the cup, for wine,\" he says, \"burns them through excess and drunkenness.\" Yet some do not even know the anger; they strike the blow from the evil of the passions, and do not know the deadly destruction that comes from it.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զի եթէ պիղծ է գողութիւնն եւ պոռնկութիւն, պիղծ է եւ բամբասանք եւ արբեցութիւն","severity":"info","text":"The homilist equates drunkenness with theft, fornication, and slander as equally foul, arguing that all are mortal sins barring one from the kingdom of God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ո՞չ լուար ի Պաւղոսէ","severity":"info","text":"The reference to Paul punishing fornicator and drunkard alike likely alludes to 1 Corinthians 6:9-10 or similar Pauline passages on moral discipline, though no exact verse is cited.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Վայ հզաւրացդ ձերոց որ ըմպեն զգինին","severity":"info","text":"The prophetic woe against mighty ones who drink wine and princes who mix the cup is not a direct biblical quotation but may echo Amos 2:8 or Isaiah 5:22, adapted to condemn drunkenness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"արբեցութիւն","severity":"info","text":"In early Armenian Christianity, drunkenness was a persistent pastoral concern, often linked to pagan feasting; Mandakuni’s rhetoric reflects a broader ascetic campaign against it.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի եթէ աւրէնսդիրն հաւասար չարութիւն ցուցանէր","severity":"info","text":"The passage uses a hypothetical legal argument (if the lawgiver had shown equal evil) to reinforce the moral equivalence of sins, a rhetorical device common in Mandakuni’s homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զաւձից չարաթիւնից բուռն հարկանեն","severity":"caution","text":"The phrase 'strike the blow from the evil of the passions' is ambiguous in Armenian; it may mean that drunkards inflict harm on their souls without recognizing the deadly consequence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the prophet' in the woe saying is uncertain; it may be a non-canonical source or a loose paraphrase of an Old Testament verse.","The phrase 'same penalties' from Paul is not explicitly located in the Pauline corpus; it may reflect a traditional interpretation rather than a direct citation."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":159,"ref":"p159","source":"Զորոց ոչ միայն զոգիսն սպանանեն արբեցութեանն զեղխութիւնք, այլ եւ զմարմինն փետեն եւ ապականեն գինւոյն նեխութիւնք, եւ հանապազ զսիրտն տաղտկացուցանեն, եւ նեղեն նողկալովն եւ շմալովն, եւ որովայնին փքալովն. եւ զողորմելի ոգիսն միշտ նեղէ եւ չարչարէ իբրեւ զթշնամի, եւ արգելեալ պահէ ի մթի եւ ի խաւարի՝ յորժամ մթերք կերակրոցն եւ ըմպելեացն ի ներքս ամբարիցին, եւ ընդ ցիխ աղբոյն եւ տղմոյն որդունքն ղուղիցին, եւ զկարգս աղեացն ողողիցեն, եւ զաղբաբոյն որովայնն փտեալ ապականիցէ։ Եւ միշտ հեծէ եւ հանապազ թառանչէ յորովայնին ծանրութենէ, եւ զժահահոտ զգայռիւքն նեխութեանն զմերձաւորսն զազրացուցանէ, եւ ի կարկառակոյտ աղբոյն յաճախութենէ զառ ի վեր փսխածք ելանեն, եւ զառ ի վայր խողխոջանք արձակին, եւ շոգին աղտեալ ընդ երեսն մտանէ, եւ ընդ աւդսն տարածանին, եւ ազգի ազգի ցաւս ի մարմինն արկանէ. զսիրտն մեղկէ, զմարմինն թուլացուցանէ, զստամոքսն խանգարէ, զուղիղն ապականէ, զտեսանելիսն գիջացուցանէ, եւ զամենայն անդամսն ջրգողեցուցանէ. այլ եւ ի նեխութենէ լճացեալ աղբոյն զեռունք զեռան, եւ ճիճիք ծնանին. որոց բազում անգամ զսիրտն նեղեալ յանկարծամահ սպանանեն։ Արդ այս եւ այսպիսի ցաւք եւ աշխատութիւնք են մարմնոյ ի զեղխութենէ արբեցութեանն։","english":"Those whose debaucheries of drunkenness not only kill the soul, but also tear and corrupt the body with the putrefactions of wine, and perpetually dull the heart, and oppress it with nausea and stupor and with the swelling of the belly. And they constantly afflict and torment the pitiable soul as if it were an enemy, and keep it confined in mist and darkness, when the fumes of foods and drinks are stored up within, and when, along with the filth and mire, the worms writhe, and the humors of the salts are washed away, and the putrid belly corrupts the excrement. And it always groans and constantly sighs from the heaviness of the belly, and with the stinking, foul putrefaction it defiles those nearby, and from the frequent accumulation of filth, vomitings rise upward and discharges are sent downward, and polluted vapor enters through the face and spreads through the passages, and it inflicts various pains upon the body: it enervates the heart, weakens the body, deranges the stomach, corrupts the bowel, makes the eyesight dim, and dislocates all the limbs. Moreover, from the stagnant putrefaction of the filth, vermin swarm and worms are born, which often, constricting the heart, cause sudden death. Now these and suchlike pains and torments of the body are from the debauchery of drunkenness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զեղխութիւնք արբեցութեանն","severity":"info","text":"The phrase 'debaucheries of drunkenness' is a hendiadys emphasizing the moral and physical corruption caused by excessive drinking, a common theme in Mandakuni's ascetic rhetoric.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"զեղխութիւնք արբեցութեանն","severity":"info","text":"Mandakuni's vivid description of bodily decay from drunkenness reflects the Armenian Church's strong ascetic tradition, influenced by Syriac and Greek patristic sources, which condemned gluttony and intoxication as sins leading to spiritual death.","cites":[],"named_sources":["Yovhannēs Mandakuni, Čaṙkʿ"],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage is a sustained rhetorical amplification (auxesis) of the physical consequences of drunkenness, building from internal decay to social defilement and sudden death, typical of Mandakuni's homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զսիրտն մեղկէ, զմարմինն թուլացուցանէ","severity":"info","text":"The description of drunkenness weakening the heart and body echoes biblical warnings against wine and strong drink, such as Proverbs 23:20-21 and Sirach 31:25-30, though no direct quotation is present.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"This homily was influential in Armenian monastic circles, where abstinence from alcohol was a key virtue; later Armenian commentators cited Mandakuni's graphic imagery to reinforce temperance teachings.","cites":[],"named_sources":["Yovhannēs Mandakuni, Čaṙkʿ"],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text uses 'զեղխութիւնք' (debaucheries) which can also mean 'licentiousness' or 'dissoluteness'; the translation opts for 'debaucheries' to capture the moral condemnation.","The phrase 'զսիրտն մեղկէ' (enervates the heart) could be interpreted as 'weakens the spirit' or 'softens the heart'; the translation takes it as physical enervation, consistent with the bodily focus."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":160,"ref":"p160","source":"Իսկ զոգւոցն ցաւոցն զի՞նչ ասացից, եւ կամ ո՞ր բերան բաւական է պատմել զանհնարին աղէտիցն ցաւոց՝ որ ի դատաստանի մեծի ահեղ աւուրն յայտնեսցի. սոսկումն բեմբին, արհաւիրք դատաստանին, դառն դատաստանն, անողորմ տանջանք, աններելի պապակումն գեհենին աղջամղջին, տարտարոսք ներքին եւ հնոցք վառեալք, յոր հուրն հոսեալ իջանէ յորդահոս գետոցն հրեղինաց, որ կան եւ պահին ի պահանջումն ամենայն մեղաւորաց եւ արբեցողաց։ Եւ եթէ մարթ էր ցուցանել յանդիման, աստէն իսկ ի տանջանս եւ ի դատապարտութեան ցուցանէր զոգիս արբեցողացն, զի միշտ ի մթի եւ ի խաւարի պահէ արբեցութեանն թմբրութիւնն, եւ իբրեւ ի յանդունդս ինչ աղջամղջին անկեալ դնի ի մարմին. եւ միշտ նեղեալ ի գինւոյն գիջութենէ՝ թաղեալ կայ հանապազ իբրեւ մեռեալ ի գերեզմանի կիսամահ եւ տխուր. եւ որչափ ի մարմինն թանձրութիւնն յաւելու, նոյնչափ եւ ոգին ի տկարութիւն իջանէ։ Եւ արդարեւ իսկ յիրաւի են յայսպիսի խաւարի արբեցողացն հոգիք, որք զտիւն ամենայն յարբեցութեան ծախիցեն, եւ զգիշերն ողջոյն ի քուն հանիցեն, եւ այգուցն յարուցեալք ծանրարթունք իբրեւ զխելագարս դանդաչիցեն, եւ չեւ երեկուն թմբրութիւնն թափեալ՝ անդէն ի նոյն դառնայցեն, եւ զճառս երկիւղի Աստուծոյ եւ վարուց առաքինութեան ոչ ճանաչեն։ Արդ չիցե՞ն յանլոյս խաւարի այնպիսիքն.","english":"And what shall I say of the pains of the soul, or what mouth is sufficient to recount the ineffable calamitous pains that shall be revealed on the great and terrible day of judgment? The terror of the tribunal, the horrors of the judgment, the harsh judgment, the merciless torments, the unrelenting thirst of the nether gloom of Gehenna, the inner Tartaruses and the burning furnaces, into which the fire flows descending from the fiery rivers that exist and are kept in store for the demand of all sinners and drunkards. And if it were possible to show visibly, from here already in torments and condemnation it would show the souls of drunkards, for the stupor of drunkenness always keeps them in darkness and shadow, and as if fallen into some abyss of gloom it places the body. And always oppressed by the madness of wine, it lies buried perpetually like a half-dead and sorrowful corpse in a tomb. And as much as the heaviness increases in the body, by that much the soul descends into weakness. And indeed, rightly are the souls of drunkards in such darkness, who spend all the day in drunkenness, and pass the whole night in sleep, and rising at dawn, heavy-lidded like madmen they dally, and not having shaken off the stupor of the evening, they immediately return to the same, and do not recognize the words of the fear of God and the ways of virtue. Are not such ones in that lightless darkness?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"դատաստանի մեծի ահեղ աւուրն","severity":"info","text":"The phrase 'the great and terrible day of judgment' refers to the Last Judgment, a central theme in Armenian eschatology, often depicted as a tribunal with fiery punishments.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"տարտարոսք","severity":"info","text":"'Tartaruses' (plural) denotes the abyss of punishment in hell, borrowed from Greek τάρταρος, and here intensified by 'inner' and 'burning furnaces' to emphasize multiple layers of torment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"գեհենին աղջամղջին","severity":"info","text":"The 'gloom of Gehenna' echoes New Testament references to Gehenna (e.g., Matthew 5:22, 18:9) as a place of punishment, here combined with 'thirst' to amplify suffering.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"արբեցողաց","severity":"info","text":"Drunkenness is a recurring vice in Mandakuni's homilies, reflecting ascetic concerns in 5th-century Armenian Christianity, where wine abuse was linked to moral decay and spiritual blindness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդարեւ իսկ յիրաւի են","severity":"info","text":"This rhetorical question ('Are not such ones in that lightless darkness?') concludes the passage, reinforcing the homiletic pattern of vivid description followed by a moral exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի միշտ ի մթի եւ ի խաւարի պահէ","severity":"caution","text":"The syntax is ambiguous: 'it keeps them in darkness' could refer to the stupor of drunkenness or the judgment itself; the translation opts for the former, but the latter is possible given the context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The subject of 'keeps them in darkness' is unclear: it may be the stupor of drunkenness or the judgment; the translation takes it as the stupor.","The phrase 'half-dead and sorrowful corpse' may be a simile for the drunkard's state or a literal description of a buried body; the context favors the former."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":161,"ref":"p161","source":"չիցե՞ն ի միգի եւ ի մոլորութեան մեռեալք եւ թաղեալք ի բարեաց, եւ չարեացն միայն կենդանիք. որք վասն արբեցութեանն շուայտանաց մտացածին եւս բանիւք անաւրէնութեան բանս եւս յաւդեն եւ ասեն, թէ որ յարբեցութեանն ոչ գողանայ եւ ոչ պոռնկի եւ կամ սպանանէ, արբեցութեամբ միայն ոչ մեղանչէ. Այս ի մտաց թափելոց են բարբանջք, որք եւ զարբեցութեանն անուն ոչ իմանան։ Զի ամենայն որ արբենալ եւ սպանանէ, երկուք են չարիքն, սպանող է եւ արբեցող. նոյնպէս եւ որ արբենայ եւ պոռնկի, պոռնիկ է եւ արբեցող. իսկ անառակ՝ արբեցողք միայն են։ Գինեսէրք են որք յանդուգն ցանկութեամբ զհետ գինւոյն շրջիցին, եւ ի նմին յամիցեն, եւ զանէծս ոչ պատուիրանապահացն ժառանգեսցեն։ Որպէս եւ Սողոմոն ասէ՝ թէ Ո՞ւմ է վայ, ո՞ւմ է խռովութիւն. եթէ ոչ այնոցիկ՝ որք յամեն ի գինւոջ, եւ որք դիտենն ուր գինարբուքն լինիցինա, եւ անչափութեամբ գինւոյն զեղխեալ յիմարին եւ թմբրին իբրեւ զանբան անասունս՝ ոչ գիտելով թէ Աստուած իմաստուն բանաւոր արար զքեզ, եւ դու յանառակ արբեցութեանդ թմբրիս եւ յիմարիս եւ ի մտաց անկանիս, եւ չես ի մարդկան համարի, այլ ի վայր եւս քան զանասուն՝ անզգայացար յիմարութեամբդ եւ անբանութեամբդ, եւ ամենեւին իսկ իբրեւ զփայտ եւ զքար անզգայացար ի գինւոյն զեղխութենէ։","english":"Are they not dead and buried in mist and error from the good, and only the evil are alive? Those who, because of drunkenness, even add words of lawlessness to the mind-born debaucheries and say that if one does not steal, fornicate, or kill in drunkenness, one does not sin by drunkenness alone. These are the murmurs of those whose minds are emptied, who do not even know the name of drunkenness. For everyone who drinks and kills, the evils are two: he is a killer and a drunkard. Likewise, he who drinks and fornicates is a fornicator and a drunkard. But the dissolute are drunkards alone. Wine-lovers are those who with bold desire go about after wine, and persist in it, and bequeath the curses to those who do not keep the commandments. As Solomon says: Woe to whom? To whom is the disturbance? If not to those who persist in wine, and who watch where the wine-bibbers are, and, overflowing with the excess of wine, become foolish and stupefied like speechless beasts, not knowing that God made you a wise, rational being, and you, in your dissolute drunkenness, are stupefied and become foolish and fall from your mind, and are not counted among men, but lower even than beasts, you have become insensible in your foolishness and speechlessness, and have become utterly insensible like wood and stone from the excess of wine.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ո՞ւմ է վայ, ո՞ւմ է խռովութիւն","severity":"info","text":"The homilist attributes a saying to Solomon: 'Woe to whom? To whom is the disturbance?' This is not a direct biblical quotation but likely a paraphrase of Proverbs 23:20-21, which warns against wine and drunkenness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գինեսէրք","severity":"info","text":"The term 'ginesērkʿ' (wine-lovers) is a compound of 'gini' (wine) and 'sēr' (love), used here to denote those who pursue wine with bold desire, a key moral category in the homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"արբեցութիւն","severity":"info","text":"The homily's focus on drunkenness (arbetsʿutʿiwn) as a sin even without accompanying theft, fornication, or murder reflects early Armenian Christian moral teaching, which often condemned intoxication as a gateway to other vices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage follows a rhetorical pattern: a question ('Are they not dead...?'), a refutation of a counterargument, and a scriptural citation, typical of homiletic argumentation in Mandakuni's works.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զանբան անասունս","severity":"info","text":"The comparison of drunkards to 'speechless beasts' and then to 'wood and stone' parallels a common trope in early Christian ascetic literature, such as in the works of John Chrysostom, who similarly contrasts rational humanity with animalistic behavior.","cites":[],"named_sources":["John Chrysostom"],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"մտացածին","severity":"caution","text":"The phrase 'mtacʿacin' (mind-born) is ambiguous: it could mean 'conceived in the mind' (i.e., imaginary) or 'born of the mind' (i.e., intellectual). The context suggests the former, referring to debaucheries that are mentally fabricated.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'մտացածին' (mtacʿacin) is ambiguous between 'mind-born' (intellectual) and 'conceived in the mind' (imaginary); the reading taken is 'imaginary' based on context.","The scriptural reference to Solomon is not a direct quote; the exact source is uncertain, possibly a paraphrase of Proverbs."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":162,"ref":"p162","source":"Զի թէպէտ եւ մարմին է արբելոյն, ձեռք ի գործոյն են դադարեալք, ոտքն ի գնացիցն են պարաւանդեալք, լեզուն ի խաւսելոյ համրացեալ, լսելիքն ի լսելոյ են խցեալք, աչքն ի տեսութենէն կուրացեալք, սիրտն լիմաստութենէն է յիմարացեալ, եւ ամենայն անդամաւքն է ի խաւարի՝ խելացնոր եւ մտակորոյս։ Այս են չարիք եւ անաւրէնութիւնք արբեցութեան՝ որք զարքայութիւնն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն, այլ ընդ պոռնիկս եւ ընդ սպանողս դատին. զի զիմաստունն ստեղծեալ Աստուծոյ՝ ի յիմարութիւն փոխեցին ցանկութեամբ գինւոյն արբեցութեան։ Եւ ուր ենն եւ ուր երթանն եւ ուստի գան ամենեւին իսկ ոչ իմանան, զի ըմբռնեալ ունին զգայութիւնս նոցա գինւոյն թմբրութիւնք, որ յիմարեցուցանէ զիմաստութիւնս, թուլացուցանէ զթմբրութիւնն, քայքայէ զխորհուրդսն, եւ լուծանէ ի յուժոյ արութեանն գինւոյն զեղխութիւնն։ Եւ արդ ո՞չ է այս արժանի մեծի տանջանաց եւ ահեղ բարկութեանն ի վերուստ. զի զխաւսունն եւ զբանաւորսն անբան անասուն եզոյց արբեցութեանն զեղխութիւն։ Վասն որոյ Պաւղոս պատուիրէ՝ եթէ Մի՛ արբենայք գինւով յորում զեղխութիւն էբ†։","english":"For although the body of the drunkard is present, the hands have ceased from work, the feet are bound from walking, the tongue is silenced from speaking, the ears are stopped from hearing, the eyes are blinded from sight, the heart is maddened from wisdom, and by all his members he is in darkness—senseless and mind-lost. These are the evils and lawlessnesses of drunkenness, which do not inherit the kingdom of God, but are judged with fornicators and murderers. For they have transformed the wise creature of God into foolishness through the lust of the wine of drunkenness. And where they are, and where they go, and whence they come, they do not know at all, for the stupors of wine have seized their senses, which render wisdom foolish, weaken the stupor, dissolve the thoughts, and dissolve the dissolution of wine from the strength of its power. And is this not worthy of great torments and of the terrible wrath from above? For the dissolution of drunkenness has made the speaking and rational being a speechless beast. For this reason Paul commands: \"Do not get drunk with wine, in which there is dissolution.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զեղխութիւն","severity":"info","text":"The term զեղխութիւն (zēłxutʻiwn) denotes 'dissolution' or 'licentiousness,' here specifically the moral and physical disintegration caused by drunkenness. The homilist uses it to frame intoxication as a total loss of rational and bodily control.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Մի՛ արբենայք գինւով","severity":"info","text":"The closing injunction echoes 1 Timothy 5:23 (in the Armenian Bible, likely 1 Tim 5:23 in the Vulgate numbering), where Paul warns against drunkenness. The citation is introduced by 'Paul commands,' confirming a direct scriptural reference.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of the Armenian Church and a prominent homilist. His works often employ vivid bodily imagery to condemn vices, reflecting early Armenian ascetic and moral theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի թէպէտ եւ մարմին է արբելոյն","severity":"info","text":"The passage opens with a concessive clause ('For although the body...') followed by a series of parallel negations (hands ceased, feet bound, etc.), building a cumulative rhetorical effect that culminates in the moral judgment of drunkenness as equivalent to fornication and murder.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զեղխութիւնն","severity":"caution","text":"The phrase 'dissolve the dissolution' (լուծանէ զզեղխութիւնն) is paradoxical; the Armenian may be corrupt or deliberately oxymoronic. The English draft smooths it, but the original likely intends a rhetorical intensification of the destructive cycle of drunkenness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զեղխութիւնն' in the final clause could be read as either the dissolution caused by wine or the wine's own potency; the homilist conflates both for rhetorical effect."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":163,"ref":"p163","source":"Զի եթէ որք ի խորանն մտանէին ի հնումն՝ գինի ամենեւին իսկ ոչ ճաշակէին, ո՛րչափ ի նորումս պարտ է պարկեշտութեամբ եւս մտանել առաջի Աստուծոյ, զի մի՛ յարբեցութենէն զեղխիցիմք, եւ յանդիմանեալ դատապարտիցիմք իբրեւ զորդիսն Ահարովնի, որ վասն զեղխութեանն հուր աւտար եկեր զնոսա, որ եղեւ յաւրինակ անառակ քահանայիցն։ Վասն որոյ գիրն ասէ՝ եթէ Անառակ է գինի, եւ թշնամանող է արբեցութիւն, եւ որ խառնակի ընդ նա՝ չէ իմաստուն. զի իմաստնոյն եւ ջուրն միայն բաւական է ի դադարումն ծարաւոյն, եւ ի պէտս խելացն զուարթութեան. քանզի զուարթ են, ասէ, խելք ջրարբաց, եւ առողջ են մարմինք ուծակերաց. զի եւ Տէրն ամենայն արարածոց այսպիսի սեղանովք յագեցուցանէր զժողովուրդն յանապատին, եւ զգինի ամենեւին ոչ յիշեաց. զի աւրինակ ամենայն աշխարհի էր լինելոց ճաշն Քրիստոսի։ Բայց գիտեմ զի ասես իսկ, եթէ ընդէ՞ ր ապա արար զգինին՝ զի զրմպելն արգել։ Ոչ եթէ զըմպելն արգել, այլ զարբենալն. որպէս արար զկին վասն ամուսնութեան, եւ զպոռնկութիւնն արգել. արար եւ զերկաթ վասն երկրագործութեան, եւ զսպանութիւնն արգել. արար եւ զգինի վասն տկարութեան, եւ զանչափն կարճեաց։ Ոչ եթէ զըմպելն խոտէ, այլ զարբենալն պատուհասէ։ Բայց եւ գինի իսկ ի պէտս հիւանդաց է եւ սգաւորաց, եւ մեծի խորհրդոյն. որպէս եւ ասէ՝ եթէ գինի սգաւորաց, եւ ուրախութիւն այնոցիկ որ ի տրտմութեանն իցեն։","english":"For if in the olden days those who entered the tabernacle did not taste wine at all, how much more in this new time must we enter before God with sobriety, lest we become dissolute through drunkenness and, being rebuked, be condemned like the sons of Aaron, whom foreign fire consumed because of their dissoluteness, which became a pattern for wanton priests. For this reason the Scripture says: Wine is wanton, and drunkenness is hostile, and whoever mingles with it is not wise; for the wise man, even water alone is sufficient to quench thirst and for the needs of cheerful sobriety of mind. For it says, the minds of water-drinkers are cheerful, and the bodies of those who eat vegetables are healthy. For the Lord of all creation also satisfied the people in the desert with such tables, and did not mention wine at all; for the meal of Christ was to be a pattern for the whole world. But I know you will say: Why then did He create wine, if He forbids drinking it? It is not that He forbids drinking, but drunkenness; just as He created woman for marriage, and forbade fornication; He also created iron for agriculture, and forbade murder; He also created wine for weakness, and limited excess. It is not that He condemns drinking, but He punishes drunkenness. But wine is indeed for the sick and the mourners, and for the great mystery; as it is said: wine for the mourners, and joy for those who are in sorrow.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"որդիսն Ահարովնի","severity":"info","text":"The reference is to Nadab and Abihu, sons of Aaron, who were consumed by 'foreign fire' (Lev 10:1-2) for offering unauthorized incense, a type of priestly transgression.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"գիրն ասէ","severity":"info","text":"The phrase 'Wine is wanton, and drunkenness is hostile' is not a direct biblical quotation but a paraphrase of Proverbs 20:1 (LXX: 'Wine is wanton, and drunkenness is quarrelsome').","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զուարթ են խելք ջրարբաց","severity":"info","text":"The claim that 'the minds of water-drinkers are cheerful' echoes a common ascetic trope, possibly derived from Sirach 31:27-28 on moderation in drinking.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Տէրն ամենայն արարածոց","severity":"info","text":"The reference to the Lord satisfying the people in the desert with 'such tables' alludes to the manna and quail provided to Israel in Exodus 16, where wine is not mentioned.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գինի սգաւորաց","severity":"info","text":"The phrase 'wine for the mourners' likely refers to the practice of offering wine to mourners as a comfort, possibly alluding to a lost liturgical or customary context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Բայց գիտեմ զի ասես իսկ","severity":"info","text":"This passage employs a rhetorical device: the homilist anticipates an objection ('Why then did He create wine?') and answers it with a series of analogies (woman, iron, wine), a common homiletic technique.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'sons of Aaron' is clear (Nadab and Abihu), but the 'foreign fire' may be a symbolic interpretation of their punishment.","The source of the saying 'wine for the mourners' is not identified in the text; it may be a proverbial or liturgical expression."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":164,"ref":"p164","source":"Իսկ որ զկենդանութեան զպէտս վճարէ, հաց է եւ ջուր եւ հանդերձ. բայց այլն ամենայն ցանկութիւնք են եւ ոչ կարեւորք, ընդ որ ոմանք սովորութեամբ եւ կամաւք կապին, եւ ոմանք կամաւ եւ սովորութեամբ հեռանան։ Եւ արդ մեք մի՛ սովորութեամբ իսկ կապեսցուք ընդ չար դիւին արբեցութեան. այլ կամաւք հեռասցուք յորկորստութենէ կերակրոց եւ յանառակ արբեցութենէ, որով զաւրէնս նորա ընկալցուք. զվարս յարդարեսցուք, եւ զառաքինութիւնս յաւրինեսցուք, եւ զսէր սուրբս սիրեսցուք, ի պահս պնդեսցուք, յաղաւթս պարապեսցուք, յողորմութիւնս յորդորեսցուք, եւ ի պարկեշտութիւն յաւժարեսցուք, զանձինս արդարասցուք, եւ զոգիս մեր ապրեսցուք. զվախճանն բարի ընկալցուք, զի յանանց ի կեանսն փառաւորեսցուք, եւ ընդ հոգեղէնսն դասակցեսցուք. զփափագելի դրախտն ժառանգեսցուք, եւ յանմահ բարիսն վայելեսցուք ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։","english":"As for the one who pays the dues of life, it is bread and water and clothing. But all the rest are desires and not necessities, to which some bind themselves by habit and will, and others withdraw by will and habit. And now let us not bind ourselves even by habit to the evil demon of drunkenness; but let us willingly withdraw from gluttony of foods and from wicked drunkenness, that we may receive its laws. Let us adorn our hair, and establish virtues, and love holy love, be steadfast in vigils, engage in prayers, incline to mercy, and be ready for chastity, justify ourselves, and keep our souls alive. Let us receive a good end, that we may be glorified in the life to come, and be associated with the spiritual ones. Let us inherit the longed-for paradise, and enjoy the immortal goods in Christ Jesus our Lord. To whom is glory forever and ever. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զկենդանութեան զպէտս","severity":"info","text":"The phrase 'the dues of life' (zken danutʿean zpēts) refers to basic necessities for survival, contrasting essential needs with superfluous desires.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"արբեցութիւն","severity":"info","text":"The term 'arbecʿutʿiwn' (drunkenness) is a key moral concept in Mandakuni's ascetic teaching, personified as an 'evil demon' (čʿar diw) to emphasize its spiritual danger.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage shifts from a general ethical principle (necessities vs. desires) to a series of exhortations in the first-person plural, culminating in a doxology. This pattern is typical of homiletic conclusions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զփափագելի դրախտն","severity":"info","text":"The 'longed-for paradise' (pʿapʿageli drakhtn) echoes the Garden of Eden and the eschatological paradise in Christian tradition, possibly alluding to Genesis 2–3 or Revelation 2:7.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni's emphasis on sobriety and rejection of drunkenness reflects a broader ascetic trend in early Armenian Christianity, influenced by Syriac monastic traditions and the Council of Sahapivan (444 CE).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զվարս յարդարեսցուք","severity":"caution","text":"The phrase 'let us adorn our hair' (zvars yardarescʿukʿ) is ambiguous: it may be a metaphor for spiritual grooming or a literal ascetic practice. The Armenian text does not clarify.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'adorn our hair' could be metaphorical or literal; the intended sense is unclear.","The identity of 'its laws' (zawrēns nora) is ambiguous—possibly referring to the laws of sobriety or of Christ."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":165,"ref":"p165","source":"ՎԱՍՆ ԱՆԱՒՐԷՆ ԹԱՏԵՐԱՑ ԴԻՒԱԿԱՆԱՑ\n\nՈ՞ւր երթեալ դադարեցից եւ լացից զահեղ անաւրէնութիւնս որ զիս ճմլեցուցանէ. եւ կամ ո՞ւր լռեալ ղաւղեցից թախծեալ մեղաւքս, եւ մաշեալ յամենայն զազրալի եւ չարալուր համբաւոյս՝ որ միշտ զսիրտ իմ գելու, եւ գալարեցուցանէ զաղիս իմ եւ զորովայն իմ ողբալով, եւ հանապազ հալեն եւ հեղձուցանեն զիս տրտմութիւնքս. զի յամենայն ժամ զանառակ պղծութիւնս լսեմ, եւ զանաւրէն ամբարշտութիւնս տեսանեմ։ Եւ ի բազում թախանձանաց սրտի իմոյ կցեցաւ ոսկը իմ ի հող, եւ մարմին իմ յերկիր քանցեցաւզի ի լռութենէ բազում մտաց յուզութեանց եղեւ իբրեւ զխռիւ չորացեալ, եւ իբրեւ զպատկեր ինչ առանց շնչոյ. եւ յափշութենէ մտաց իմոց զիմ սխալանս յետոյ ընկեցեալ մոռացայ, եւ զձերդ քննեմ հանապազ։ Վասն զի լուր չար եւ համբաւ զազրալի ի լսելիս մեր հասեալ հնչեն հանապազ. յորմէ բուրէ սաստիկ ժանդութիւն եւ շարաւ նեխութեան եւ փտութեան. եւ հոտ չարահոտ ի վեր ցոլացեալ տաղտկացուցանէ զսուրբ եկեղեցիս, ընդ որ անձինք ամենայն արդարոց ահիւ հիացեալ ողբան զանաւրէնութիւնն։ Եւ ես լի ամենայն յանցանաւք միշտ զդոյն հառաչեմ եւ սգամ. զի ի զազրալի անաւրէնութեանց ձերոց յամենայն ժամ թատերք սատանայականք ցնծան խայտալով, եւ եկեղեցիք Քրիստոսի միշտ ողբան դառնապէս։","english":"Concerning the Wicked Theatrical Spectacles\n\nWhither shall I go to cease and weep over the flood of lawlessness that crushes me? Or where, in silence, shall I lament my sorrowful sins, and my every vile and ill-reputed report, which ever bind my heart, and cause my entrails and my belly to writhe in lamentation, and my griefs perpetually consume and suffocate me? For at every hour I hear of abominable impurities and behold lawless wickedness. And from the many agitations of my heart, my bone has cleaved to the earth, and my body has fallen to the ground, for from the silence of many thoughts, agitation has arisen like dried dung, and like some image without breath. And from the stupor of my thoughts, having cast my errors behind, I have forgotten, and I examine the matter constantly. For evil tidings and vile report reach our ears and resound perpetually, from which arises a fierce stench and a putrid decay, and a foul odor, rising upward, defiles the holy churches, wherewith the souls of all the righteous, struck with awe, lament the lawlessness. And I, full of all transgressions, ever sigh and mourn in grief, for in the vile lawlessness of the spectacle, at all times satanic theaters rejoice and frolic, while the churches of Christ ever weep bitterly.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"ՎԱՍՆ ԱՆԱՒՐԷՆ ԹԱՏԵՐԱՑ ԴԻՒԱԿԱՆԱՑ","severity":"info","text":"The title refers to theatrical spectacles, which early Armenian church fathers condemned as satanic and morally corrupting, reflecting broader Christian polemics against Roman and local entertainments.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"թատերք սատանայականք","severity":"info","text":"The phrase 'satanic theaters' is a rhetorical epithet for pagan or secular spectacles, contrasting them with the true worship in churches of Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զսուրբ եկեղեցիս","severity":"info","text":"The defilement of 'holy churches' echoes Old Testament prophetic laments over profanation of sacred spaces, e.g., Jeremiah's mourning over the temple.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ո՞ւր երթեալ ... եւ կամ ո՞ւր","severity":"info","text":"The passage opens with a rhetorical question pattern ('Whither... or where...'), a common homiletic device to express despair and invite congregational reflection.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) is traditionally credited with these homilies, though some scholars question authorship; the work remains influential in Armenian liturgical and moral teaching.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զխռիւ չորացեալ","severity":"caution","text":"The phrase 'like dried dung' is a vivid simile for spiritual desiccation; the English draft renders it literally, but the Coptic original may have a more specific agricultural or ritual connotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'wicked theatrical spectacles' is not specified; they may refer to Roman mime shows, local pagan festivals, or generic secular entertainments.","The phrase 'like some image without breath' could be a metaphor for a statue or a corpse, but the exact referent is ambiguous."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":166,"ref":"p166","source":"Քանզի առեալ զմանկունս սուրբ եկեղեցւոյս իւր ընծայեցոյց սատանայ, պղծեալս եւ պղտորեալս յանառակ թատերս տեսարանաց։ Որ միշտ հանապազ կամի հեռացուցանել զմարդիկ յողորմութենէն Աստուծոյ, եւ յամենապայծառ անանց բարութեանց, եւ տանել առնել բաժանորդս իւրոյ ահեղ աղէտիցն տանջանաց։ Վասն որոյ զիմոյ բազում յանցանացն անտես արարի, ձերոյ վշտացդ լինիմ վշտակից, եւ ողբամ զաներեւոյթ վէր բեկման անձին ձերոյ, զի մերժեալ արհամարհեցէք զպատուէրս պատուիրանացն Աստուծոլ, եւ առ ոտն հարեալ կոխեցէք զհաւատս առաքելական եկեղեցւոյ. եւ առ ոչ ինչ համարեցայք զսրբութիւնս մարմնոյ եւ արեանն Քրիստոսի, զոր հանապազ ընդունիք յահաւոր եւ ի սոսկալի սեղանոյն։ Եւ արդ յոյժ ընկղմեալք էք ի դիւական մոլորութենէդ, եւ գերեալք եւ գրաւեալք ի խորհրդոց սատանայի. փութացայք անկանել ի դառնամահ որոգայթս նորա, երթեալ մտանել յապականիչ թատերս խաղուց, լսել զձայնս աղտեղիս խաբարան ականջաց, ի զազրացելոցն եւ պղծեցելոցն յանաւրէն եւ ի չարալլուկ կատաղանաց գուսանաց, որք միշտ զշնորհս Հոգւոյն Սրբոյ հալածեն, եւ զմահաբեր պիղծ խորհուրդ սատանայի ի սիրտս եւ ի խորհուրդս ձեր սերմանեն.","english":"For he took the children of my holy church and offered them to Satan, defiled and polluted in the lawless spectacles of the theaters. He who always and constantly wishes to remove men from the mercy of God and from the most radiant and eternal goods, and to lead them, making them partakers of his own terrible calamities and torments. Because of this, I have disregarded my many transgressions, and I become a sharer in your sorrows, and I lament the invisible wound and fracture of your soul, that you have rejected and despised the commandments of God’s ordinances, and have trampled underfoot the faith of the apostolic church, and have accounted as nothing the sanctity of the body and blood of Christ, which you constantly receive at the awesome and dreadful altar. And now you are deeply immersed in that diabolical error, and are captured and seized by the counsels of Satan; you hasten to fall into his deadly snares, going and entering the corrupting theaters of games, listening to the filthy voices that deceive the ears, from the vile and polluted ones, from the lawless and evil-maddened minstrels, who always persecute the gifts of the Holy Spirit and sow the deadly, foul counsel of Satan into your hearts and minds.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գուսանաց","severity":"info","text":"The term 'gusanacʿ' (minstrels) refers to traditional Armenian bardic performers, often associated with pagan or secular entertainments, which Mandakuni condemns as corrupting.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni's homily reflects the early Armenian church's struggle against lingering pagan and theatrical spectacles, which were seen as diabolical and opposed to Christian morality.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զսրբութիւնս մարմնոյ եւ արեանն Քրիստոսի","severity":"info","text":"The phrase 'sanctity of the body and blood of Christ' alludes to the Eucharist, echoing New Testament passages such as Matthew 26:26–28 and 1 Corinthians 11:23–25.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage continues the homily's narrative of lament and accusation, moving from the preacher's personal grief to a direct rebuke of the congregation's moral failings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni's homilies were influential in shaping Armenian Christian identity, particularly in condemning secular entertainments, and were preserved in the medieval Armenian liturgical tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'he' (the one who took children to Satan) is ambiguous; it may refer to a specific figure or a general diabolical influence."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":167,"ref":"p167","source":"յորմէ վառեալ լուցանի հուր ցանկութեանց, եւ բորբոքեալ տոչորի բոցն ազգի ազգի ախտիւք ի մարմինս հնազանդելոցն, որք իբրեւ զփուշս եւ զտատասկս թաղեալ զանձինս վիրաւորեն, եւ մթերեալ կուտեն բեռինս դժուարակիրս ի վերայ ոգւոցն կորուսելոց։ Եւ հուր այրիչ եւ սուր սատակիչ անձանց իւրեանց ստացեալք ելանեն ի թատերս պղծութեանց՝ եղեալ կարեվէրս եւ հաստախոց ի գաղտնի նետից սատանայի որ չարաչար զոգիս վիրաւորէ, եւ փոքր կարծեցուցանէ զմեծամեծ անաւրէնութիւնս. յորմէ պարտ էր սարսել եւ դողալ հանապազ, եւ փախչել եւ հեռանալ բազում երկիւղիւ։ Զի չար է սովորութիւնն, չար են եւ յորդորիչք նորա՝ գինի եւ գուսան եւ սատանայ, եւ միտք մոլորեալք ցոփագնացութեամբք եւ յափրանաւք վաւաշոտութեամբք, որք կամայաւժար եւ դիւրահաւան ընդունին զչար սերմանս սատանայի, մանաւանդ թեթեւամիտ եւ շուաղաբարոյ ազգն անհամեստիցն կանանց, երագալուր եւ դիւրահաւան եւ վաղապատիրք. որք յափրանաւք պակշոտեալք միշտ ի թատերսն փութան աներկիւղ ի տեսիլ անաւրէն խաղուցն եւ սատանայական հրապարակին, ելեալ ի վեր ի դիտակ տեղիս նստին, խորհին եւ դիտեն զնմանիսն իւրեանց ի չարիս. որ թէպէտ եւ գործոյն անաւրէնութեան ոչ պատահեն առժամայն, սակայն զնետս սատակիչս հարեալ տանին ի սիրտս, յորմէ պարտ է առ յապա մեռանել։","english":"From which is kindled the fire of lusts, and the flame is inflamed and burns with the passions of each kind in the bodies of the submissive, who, like serpents and scorpions, wound themselves hiddenly, and, accumulating, consume the grievous burdens upon the lost souls. And having acquired for themselves a burning fire and a destroying sword, they go forth into the theaters of defilement, becoming targets and a broad mark for the secret arrows of Satan, which wickedly wound the souls and make the great iniquities seem small. From which one ought to tremble and quake perpetually, and flee and withdraw with great fear. For the habit is evil, and its instigators are evil: wine, the gusan, and Satan, and minds deranged by debauchery and by the lewdness of lust, which willingly and readily receive the evil seeds of Satan, especially the light-minded and dissolute-natured race of immodest women, quick to hear, compliant, and easily corrupted. Who, inflamed with lewdness, always hasten to the theaters without fear, to the lawless spectacle of the players and the satanic arena, going up to the high places of observation, they sit, deliberate, and watch their own likenesses in evil things. For even if they do not immediately encounter the lawlessness of the deed, yet they receive the destroying arrows driven into their hearts, from which one ought to die forthwith.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գուսան","severity":"info","text":"The term 'gusan' (գուսան) refers to a traditional Armenian minstrel or bard, often associated with pagan or secular performances. Here it is listed among evil instigators alongside wine and Satan, reflecting the homilist's condemnation of theatrical entertainments.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"թատերս","severity":"info","text":"Theaters (թատերս) in late antique Armenia were venues for spectacles condemned by church fathers as morally corrupting, often linked to pagan rites and licentious behavior. This homily reflects a broader Christian polemic against such entertainments.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"սատակիչ նետ","severity":"info","text":"The imagery of 'destroying arrows' (սատակիչ նետ) driven into the heart echoes Psalm 38:2 (LXX) or similar biblical metaphors for spiritual harm, though no direct citation is given. The homilist adapts this to warn against the insidious effects of sinful spectacles.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage continues the homilist's vivid denunciation of theatrical vices, moving from a metaphorical description of lust as fire to a concrete warning about the dangers of attending spectacles. The rhetorical repetition of 'from which' (յորմէ) structures the argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ազգի ազգի ախտիւք","severity":"caution","text":"The phrase 'with the passions of each kind' (ազգի ազգի ախտիւք) is ambiguous: it may mean 'various kinds of passions' or 'passions of each nation/race.' The English draft opts for the former, but the latter is possible given the context of diverse audiences.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ազգի ազգի ախտիւք' could be read as 'passions of each kind' or 'passions of each nation/race,' with the latter implying a broader social critique.","The identity of 'the submissive' (հնազանդելոցն) is unclear: it may refer to those who submit to lust or to the authority of the theater, but the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":168,"ref":"p168","source":"Որպէս եւ զգազան ինչ վիրաւորեալ ի նետից որսորդաց, որ թէպէտ առժամայն ի հաղբիցն զերծաւ, սակայն զնետսն տարեալ մեռանի։ Եւ արդ ի՞ւ իւիք դադարեցուսցուք զահեղ տոչորումն ցոլացեալ բոցոյն այնորիկ. եւ կամ ի՞ւ հնարս բժշկութեան աներեւոյթ վիրացն գտանել մարթասցուք. եւ կամ որո՞վ իւիք աւարեալ կործանեսցուք զտեղի թատերցն պղծութեան, զորոգայթն մահաբեր, զժողովն բազմաչար, զարուեստանոցն ամենայն ախտից։ Զի անտի յորդորին կուսանք ի պոռնկութիւնս, ամուսնաւորք ի շնութիւնս. անտի լինին կանայք ատելի արանց, եւ արք կանանց արհամարհելի. անտի որդիք ի հարանց թշնամանին, եւ ծառայք ի տերանց. անտի ծերոց անհամութիւն եւ երիտասարդաց վաւաշոտութիւն. անտի է պառաւանց յայրատութիւն, եւ աղջկամարդկացն գիշութիւն, եւ արանց լկտութիւն, եւ կանանց կատաղութիւն. անտի են մարդելուզութիւնք եւ կնահանութիւնք եւ մանկասպանութիւնք եւ այլ զրկութիւնք յաղագս զարդուցն պաճուճանաց. անտի են սնափառութիւնք եւ պճնութիւնք, եւ բազում մեքենայք չարարար ախտից. անտի է եւ զանազան պղծութիւնք՝ զոր եւ ասել իսկ աղտեղի է։ Այլ եւ ուսուցանէ անձին լկտութիւն, ոգւոյ մեղկութիւն, մտաց քայքայումն, աչաց յարատութիւն, լեզուի դատարկաբանութիւն, գործոց հեղգութիւն. եւ պարապեցուցանէ յամենայն չարիս, որ ուծացեալ հեռացուցանեն ի սիրոյն Աստուծոյ, եւ մերժեալ հանեն ի քրիստոնէական կարգէ։","english":"Like a beast wounded by hunters' arrows, which, though it escapes the chase for a moment, yet carries the arrows and dies. And now, how shall we quench the fierce burning of that blazing flame? Or how shall we find the means of healing for the invisible wounds? Or by what means shall we seize and destroy the place of the theaters of impurity, the deadly snare, the assembly of manifold evils, the workshop of all passions? For from there, maidens are incited to fornication, married men to adultery; from there, wives become hateful to their husbands, and husbands contemptible to their wives; from there, sons become hostile to their fathers, and servants to their masters; from there, the insensibility of the aged and the lustfulness of the young; from there, the wantonness of the elderly and the shamelessness of the newlywed, the impudence of men and the fury of women; from there come deceptions of men, murders of women, infanticides, and other injustices for the sake of adornments and finery; from there come vanities and luxuries, and many machinations of evil-doing passions; from there come also various impurities, which it is even foul to mention. Moreover, it teaches shamelessness of the person, effeminacy of the spirit, dissolution of the mind, persistence of the eyes, empty talk of the tongue, negligence of deeds; and it busies one with all evils, which, alienated, remove one from the love of God, and, rejected, cast one out from the Christian order.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զգազան ինչ վիրաւորեալ ի նետից որսորդաց","severity":"info","text":"The simile of a beast wounded by hunters' arrows, dying after a temporary escape, illustrates the delayed but inevitable spiritual death from sin, a common homiletic trope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի անտի ... անտի ... անտի","severity":"info","text":"The repeated anaphora 'from there' (անտի) structures a catalog of social and moral corruptions originating in theaters, building rhetorical intensity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"թատերցն պղծութեան","severity":"info","text":"Theaters in late antique Armenia, as in the broader Christian East, were condemned as sites of pagan spectacle, sexual license, and moral decay, a standard patristic theme.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"զգազան","severity":"info","text":"The term 'gazan' (գազան) means 'wild beast' and carries connotations of untamed, irrational nature, contrasting with Christian discipline.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զգազան ինչ վիրաւորեալ","severity":"info","text":"The imagery of a wounded beast may echo Psalm 38:15 (LXX) or patristic exegesis of sin as a mortal wound, though no direct citation is present.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զքրիստոնէական կարգէ","severity":"info","text":"The closing phrase 'Christian order' (քրիստոնէական կարգ) reflects the homily's concern with communal discipline, a key theme in Mandakuni's corpus.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'beast' (գազան) is generic; the simile is not tied to a specific animal. The phrase 'invisible wounds' (աներեւոյթ վիրաց) may refer to spiritual or psychological harm, but the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":169,"ref":"p169","source":"Այլ եւ զայլ եւս ազգի ազգի կերպարանս չարեաց ասել չեմ բաւական, զոր թատերքն ուսուցանեն. զամբարտաւանութիւն, զհայհոյութիւն, զնենգութիւն, զմեխմեխութիւն, զչարակնութիւն, զնախանձ, զբամբասանս. վասն որոյ զեղուն պատուհասքն Աստուծոյ ի վերայ երկրի, որ սաստիկ սրտմտութեամբն ի տանջանս դատապարտէ։ Ահա զայս ամենայն անաւրէնութիւնս ստանան որք մտանեն ի թատերս խաղուցն, եւ աճեցուցանեն ի մարմինս իւրեանց զչար պտուղ սերմանցն սատանայի։ Եւ արդ ո՛ր բերան բաւական է ողբալ եւ լալ զայնպիսի աղտեղեալսն եւ զպղծեալսն. եւ կամ ո՞ր լեզու պատմել կարասցէ զանթիւ աղէտիցն բազմութիւնս՝ զոր անտի ստանան. եւ կամ ո՞ր միտք ցուցանէ զահեղ տանջանացն բազմութիւնն՝ զոր պատրաստեալ է նոցա ի հոսանս հրոյ գեհենին ընդ աստուածամարտն սատանայի, որք զխաւարայինսն ախորժելով ընկալան։ Եւ արդ է՞ր վասն այդպիսի տանջանացդ մատնիցիս, եւ կամ զի՞նչ ի պիղծ խաղոյն ընկալար. քրքրանս եւ ցոփանս եւ թեթեւանս, եւ աւգուտ եւ ոչ ինչ. այլ անթիւ ահեղ աղէտից բազմութիւն։ Զի թէպէտ եւ պակշոտելոցն լինին ցանկալի պիղծ թատերցն տեսութիւն, որք միշտ յախտիցն ցանկութիւնսն ծիւրին եւ ծորան, այլ առողջիցն երեւի տաղտկալի պղծութիւնն եւ ամաւթալի վաւաշոտութիւնն։","english":"But I am not sufficient to recount the various forms of evil, of every kind, which the theaters teach: arrogance, blasphemy, deceit, contentiousness, slander, envy, calumny. Because of these, the just punishments of God come upon the earth, condemning with severe wrath to torments. Behold, all these iniquities are acquired by those who enter the theaters of the games, and they increase within their bodies the evil fruit of the seeds of Satan. And now, what mouth is sufficient to bewail and weep for such defiled and polluted ones? Or what tongue can recount the countless multitude of calamities which they receive from that place? Or what mind can show the multitude of terrible torments prepared for them in the streams of the fire of Gehenna, together with the God-fighting Satan, whom they, delighting in the dark ones, have received? And now, is it for such torments that you deliver yourself? Or why have you received the foul game? Crumblings, debaucheries, and frivolities, and profit, and nothing—but a countless multitude of terrible calamities. For even if the sight of the foul theaters is desirable to the lustful, who are always dissolving and flowing in the desires of the passions, yet to the healthy it appears as loathsome filth and shameful lewdness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զայս ամենայն անաւրէնութիւնս","severity":"info","text":"The homilist lists vices taught by theaters (arrogance, blasphemy, deceit, etc.) and asserts that those who attend acquire these iniquities, which are the evil fruit of Satan's seeds.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the standard Armenian term for hell, derived from the Hebrew Gehinnom. Here it is linked with the 'streams of fire' and the 'God-fighting Satan,' emphasizing eternal punishment for theater-goers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"աստուածամարտն սատանայ","severity":"info","text":"The phrase 'God-fighting Satan' may echo New Testament language of Satan as adversary (e.g., 2 Corinthians 6:15, though not exact). The homilist uses it to align theater attendance with diabolical rebellion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"թատերք խաղուց","severity":"info","text":"Theaters (թատերք խաղուց) in late antique Armenia were venues for pagan or secular entertainments, often condemned by church fathers as sources of moral corruption. Mandakuni's rhetoric reflects this broader patristic stance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ ո՛ր բերան...","severity":"info","text":"The passage employs a rhetorical series of three questions ('what mouth... what tongue... what mind') to amplify the horror of theater's consequences, a common homiletic device for emotional impact.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"պակշոտելոց","severity":"caution","text":"The Armenian term 'պակշոտելոց' (lustful) is rare; its precise meaning is debated. The English draft renders it as 'lustful,' but it may also imply 'those who are weak' or 'inclined to sin.' The reading here follows the context of desire.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian 'պակշոտելոց' is ambiguous: it could mean 'lustful' or 'those who are weak/inclined to sin'; the context of desire supports the former.","The phrase 'զխաւարայինսն' (the dark ones) is ambiguous—it may refer to demons or to the morally dark (i.e., sinful) aspects of theater; the translation opts for 'dark ones' as a reference to demonic forces."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":170,"ref":"p170","source":"Կանայք ի բարս բոզից կերպարանեալք, եւ արք ձիոց մատակախազաց, որք անաւրէն զազրաբանութեամբն եւ քան զանասունս եւս ի վայր իջանեն, եւ քան զշանց փսխածն աղտեղագոյնս եւս փսխեն զտաղտկալի բանիցն զգարշութիւնս, յորմէ շարաւ նեխութեան եւ հոտ զազրալի ելանէ, որ զանձինս երկիւղածացն զզուեցուցանէ, եւ դիւացն է ցանկալի. զի ի մէջ այնպիսի խայտառակելոցն սատանայ գումարեալ շրջի ի վերայ։ Զի ուր կատակք եւ գուսանք են եւ խաղ եւ ծաղը լկտիք, անդ եւ դեւք ընդ նոսա ի պարու անցանեն, եւ սերմանեն բազում աղտեղութիւնս ի միտս զեղխեցելոցն, եւ առաւել եւս ի մոլեգնութիւն բորբոքեն զգուսանսն՝ զպիղծ եւ զհալածողս շնորհին սրբութեան, զբորբոքիչս հրոյն ցանկութեան, զարհամարհողս պատուիրանացն, զկարապետս սատանայի խորհրդոցն, զանաւրէնս եւ զաստուածամարտս եւ զթշնամիս ամենայն արդարութեան։ Զորս պարտ էր իսկ բազում քարամբք քարկոծել եւ յաշխարհէ հալածել, զնոսա առեալ զեղխելոցն ի խաղարանս զբաւսանին, յորս մտանեն ողջանդամք, եւ ելանեն վիրաւորեալք. զՔրիստոս ի բաց մերկացեալք, եւ զսատանայ յանձին զգեցեալք. զՀոգին շնորհաց հալածեալ, եւ լցեալ պիղծ հոգւովն դիւաց։ Զի ամենայն որք հաւատովք եւ երկիւղիւն մերձենան ի Քրիստոս, Սուրբ Հոգւովն լուսաւորին, եւ աւր ըստ աւրէ գործովք առաքինութեամբ ի վեր ելանեն, եւ մեկնեալ հեռանան յամենայն խաբից սատանայի։","english":"Women are transformed into the forms of harlots, and men into those of horse-grooms, who by their lawless foul speech descend even lower than beasts, and more foul than the vomit of dogs do they spew forth the abominations of their filthy words, from which arises a stench of putrefaction and a foul odor that disgusts the souls of the pious, and is desirable to demons. For Satan, assembled, moves about amidst such shameful things. For where there are jesters and minstrels, and play and shameless mockery, there also demons dance with them, and sow many impurities into the minds of the dissolute, and even more do they inflame the minstrels into frenzy—those who are impure and who persecute the grace of holiness, who kindle the fire of lust, who despise the commandments, who are stewards of Satan’s counsels, who are lawless and God-fighting and enemies of all righteousness. Those whom it would be fitting to stone with many stones and to drive from the world, these the dissolute take into their playhouses for their amusement, into which the whole-bodied enter and come out wounded, having stripped off Christ and clothed themselves with Satan, having driven out the Spirit of grace and become filled with the impure spirit of demons. For all who approach Christ with faith and fear are illuminated by the Holy Spirit, and day by day ascend through works of virtue, and, having separated, distance themselves from all deceptions of Satan.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գուսանք","severity":"info","text":"The term 'gusan' (գուսան) refers to a minstrel or bard, often associated with pagan or secular performance. In Armenian Christian homiletics, it carries a pejorative connotation, linked to immorality and demonic influence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զեղխելոց","severity":"info","text":"The term 'zexełoc' (զեղխելոց) denotes the dissolute or licentious, a common target in early Christian moral rhetoric against theater and public entertainments, which were seen as corrupting Christian virtue.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Սուրբ Հոգւովն լուսաւորին","severity":"info","text":"The phrase 'illuminated by the Holy Spirit' echoes New Testament language of spiritual enlightenment, e.g., Acts 2:3-4 and John 1:9, though no direct quotation is present.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի ամենայն որք...","severity":"info","text":"This passage concludes with a contrasting structure: those who approach Christ with faith ascend in virtue, while those who engage in theater descend into sin. This antithesis reinforces the homily's moral exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զկարապետս սատանայի խորհրդոցն","severity":"info","text":"The characterization of minstrels as 'stewards of Satan's counsels' reflects a strong anti-theatrical tradition in early Armenian Christianity, likely influenced by Syriac and Greek patristic sources.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զբաւսանին","severity":"info","text":"The Armenian word 'zbawsanin' (զբաւսանին) is obscure; the English draft renders it as 'for their amusement,' but the exact sense may involve 'play' or 'diversion,' requiring caution in interpretation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The term 'zbawsanin' (զբաւսանին) is ambiguous; it may mean 'for their amusement' or 'as a pastime,' but the precise nuance is uncertain.","The phrase 'whole-bodied' (ողջանդամք) could be literal or metaphorical; the English draft takes it as literal, but it may imply moral or spiritual integrity."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":171,"ref":"p171","source":"Եւ որ պղծութեամբ թատերացն առ դեւս հպին հանապազ, խաւարին վարիւք միգապատեալք մթանան, եւ լնուն պիղծ ոգւովն սատանայի, եւ աւր ըստ աւրէ անաւրէնութեամբք ծանրացեալք ի վայր կործանին, մինչեւ ուծացեալ հեռանան յերկիւղէն պատուիրանացն Աստուծոյ, եւ լինին աման սատանայական խորհրդոցն։ Եւ վասն այսորիկ առաւել ախորժելով ընթանան ի բանակետղ դիւաց, փութալ ի կոչն սատանայի՝ քան առ Քրիստոսի սուրբ եկեղեցին։ Զի բանակք դիւաց են թատերքն խաղոյն, եւ ամենայն անառակ եւ գուսանամոլ գինարբուքն, որք զեղխին եւ պակշոտին անաւրէն եւ անաստուածաբար՝ լուծեալ զսանձս լեզուի եւ զկապ բերանոյն արձակեալ ուտեն եւ շուայտանան համանգամ կերակրոցն, եւ հոտն հոսեալ ի բերանոց նոցա՝ բուրէ բազում ժանտութիւնս. եւ խորհին եւ խաւսին զամենայն կամս սատանայի, եւ ոչ իմանան զչար նետս սատանայի։ Հարկանէ՝ եւ զվէրսն խաղաղէ, եւ չտայ իմանալ, զի մի՛ ապաշխարութեամբ բժշկեսցուք. վասն զի գող է, եւ ոչ ընդ յայտնի ճանապարհն գնայ՝ եթէ զգուշանայցեմք. այլ գաղտնի եւ զհետ արածէ, եւ անակնածելի տայ արհամարհել զմեծամեծս պատուիրանացն, եւ փոքր կարծեցուցանէ՝ զի մի՛ զգուշասցուք։ Գիտէ թէ արգելեալ է ի պատուիրանացն զբան տգեղ եւ դատարկ, զբամբասանս եւ զհայհոյութիւնս.","english":"And those who, with defilement, cling to the demons of the theaters perpetually, enveloped in the mists of darkness, are darkened by their ways, and they fill themselves with the foul spirit of Satan, and from day to day, weighed down by lawlessness, they fall into the abyss, until, estranged, they depart from the fear of God's commandments and become vessels of satanic designs. And because of this, taking even greater pleasure, they hasten to the banquet of demons, rushing to the call of Satan rather than to Christ's holy church. For the theaters of the game are the camps of demons, and all the licentious and minstrel-mad drunkards, who, dissolute and wanton, lawlessly and godlessly, having loosened the reins of the tongue and unbound the clasp of the mouth, devour and revel in all kinds of foods, and the stench flowing from their mouths reeks of many abominations. And they think and speak all the desires of Satan, and they do not know the evil arrows of Satan. He strikes, and heals the wounds, and does not let it be known, so that we may not heal them with repentance; for he is a thief, and does not go by the open path, lest we beware; but secretly and from behind, he causes us to despise the great commandments unawares, and makes them seem small, so that we may not be vigilant. He knows that foul and idle speech, slander, and blasphemy are forbidden by the commandments.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"թատերքն խաղոյն","severity":"info","text":"The phrase 'theaters of the game' refers to public spectacles, likely mime shows or theatrical performances, which the homilist condemns as demonic camps.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գուսանամոլ","severity":"info","text":"The term 'gusanamol' (minstrel-mad) combines 'gusan' (minstrel) with 'mol' (mad), denoting those obsessed with secular entertainers, a key target of Mandakuni's moral critique.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"պատուիրանացն Աստուծոյ","severity":"info","text":"The 'commandments of God' echo biblical injunctions against foul speech and slander, possibly referencing Leviticus 19 or Proverbs, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"բանակք դիւաց","severity":"info","text":"The depiction of theaters as 'camps of demons' reflects early Christian polemics against pagan spectacles, common in patristic literature (e.g., Tertullian, Chrysostom).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ որ պղծութեամբ","severity":"info","text":"This passage continues the homily's narrative condemnation of theater-goers, building a contrast between demonic assemblies and the holy church.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Հարկանէ՝ եւ զվէրսն խաղաղէ","severity":"caution","text":"The phrase 'He strikes and heals the wounds' is ambiguous: it may refer to Satan's deceptive tactics or to a textual corruption; the reading here follows the English draft's interpretation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The subject of 'strikes and heals' is unclear; it is read as Satan, but could be a different agent.","The phrase 'theaters of the game' may refer to specific performance types, but the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":172,"ref":"p172","source":"եւ առաւել հեղուն ի բերանս վաւաշ գուսանացն եւ բազում խեղկատակութիւնս եւ մորոսախաւսութիւնս, գարշաբանութիւնս, դատարկաբանութիւնս։ Արհամարհութիւն, ձաղութիւն եւ հայհոյութիւն հոսեն ի նոցանէն հանապազ. զի ի ծաղր եւ ի խառն եւ ի խառնախաւսութիւն դեւք փութացեալք հասանեն, եւ բերեալ ախտս բազումս ջամբեն եւ արբուցանեն՝ որք անդն շուայտանայցեն։ Վասն որոյ պարտ է լալ եւ ողբալ զայնպիսի անառակութիւնս, եւ մանաւանդ զկատակսն մտակորոյս՝ որ ի մէջ լկտի բազմականացն. իբրեւ զայսահարս յափրին, ծռին, գելուն, աքսոտեն, եւ զամենեսեան աղտով բերանոյն զազրացուցանեն. զոմանս հայհոյէ, զոմանս բամբասէ, զոմանս թշնամանէ, եւ զոմանս ձաղէ, խեղութեամբ ամաւթով կուրացուցանէ. ոմանց ստէ, եւ յարգանաւք սնափառեցուցանէ. իբրեւ զշուն կատաղեալ զամենեսեան առ հասարակ խածանէ։ Զի՞նչ գործես, ով թշուառական ընդէ՞ր ոչ փութաս թափել ի չարաչար ամբարշտութենէդ գալ ի միտս քո. ընդէ՞ր ոչ ողորմիս ոգւոյդ կորուսելոյ. ընդէ՞ր ոչ լաս եւ ողբաս զանաւրէնութիւնս. ընդէր հուր ի հուր յաւելուս այրել դառնապէս. ընդէ՞ր ի վերայ կայծականց եւ փշոց գնաս հանապազ. զի՞ ընդ բեռինս մեղաց բեւեռիս հանապազ. հի՞մ քարավէժ եւ դարահոս լինիս ի վախից. վասն է՞ր սուր սրես, եւ նովին վիրաւորիս. զի ոչ ոք է որ հրով հուր շիջուցանէ, եւ ոչ չարիւ բարւոյ հանդիպի։ Ո՞վ է որ փուշ տնկէ՝ եւ խաղող կթիցէ.","english":"and further they pour into the mouths of the lewd minstrels and many buffooneries and foolish speeches, foul speech, empty talk. Contempt, madness, and blasphemy flow from them continually. For demons hasten to mockery, confusion, and confused speech, and they bring and pour many afflictions and administer them to those who are debauched there. Therefore it is necessary to weep and lament such dissoluteness, and especially the insane antics that occur among the shameless crowds. As if they were madmen, they twist, contort, writhe, and contort themselves, and defile all with the filth of their mouth. They blaspheme some, slander some, make enemies of some, and drive some mad, blinding them with deceit and shame. They deceive some, and puff them up with honors. Like a mad dog, they bite everyone indiscriminately. What are you doing, wretch? Why do you not hasten to cast off your evil wickedness and come to your senses? Why do you not take pity on your lost soul? Why do you not weep and lament these iniquities? Why do you add fire to fire, burning bitterly? Why do you walk continually on thorns and thistles? Why are you burdened with the weight of sins? Why are you a precipice and a torrent of fear? Why do you sharpen a sword and wound yourself with it? For no one extinguishes fire with fire, nor does evil meet with good. Who plants a thorn and harvests grapes?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գուսանացն","severity":"info","text":"The term 'gusanacʿn' (գուսանացն) refers to minstrels or bards, a class of performers in Armenian culture often associated with pagan or secular entertainment, and here condemned for lewdness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զի ոչ ոք է որ հրով հուր շիջուցանէ","severity":"info","text":"The rhetorical question 'no one extinguishes fire with fire' echoes a proverbial wisdom found in biblical and patristic literature, possibly alluding to Proverbs or Sirach, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զայսահարս","severity":"info","text":"The term 'aysahars' (զայսահարս) likely means 'madmen' or 'frenzied ones,' reflecting the homily's context of condemning theatrical performances and demonic possession in late antique Armenia.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զի՞նչ գործես ... ընդէ՞ր","severity":"info","text":"A series of rhetorical questions beginning with 'What are you doing?' and 'Why?' forms an anaphoric structure, intensifying the homiletic exhortation to repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"իբրեւ զշուն կատաղեալ","severity":"info","text":"The simile 'like a mad dog' biting everyone parallels similar imagery in early Christian ascetic literature, such as the Apophthegmata Patrum, to describe demonic or sinful behavior.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զկատակսն մտակորոյս","severity":"caution","text":"The phrase 'kataksn mtakoroys' (զկատակսն մտակորոյս) is ambiguous; 'kataks' may mean 'antics' or 'jests,' but the compound 'mtakoroys' (mind-mad) suggests a moral condemnation of foolish behavior, though the exact nuance is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զկատակսն մտակորոյս' is ambiguous: 'kataks' could mean 'jests' or 'antics,' and 'mtakoroys' may be a compound of 'mind' and 'mad,' but the precise meaning in context is uncertain.","The term 'գուսանացն' (gusanacʿn) is ambiguous as to whether it refers to a specific class of performers or a generic term for minstrels; here it is taken as the latter."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":173,"ref":"p173","source":"կամ որոմն սերմանիցէ՝ եւ ցորեան հնձիցէ. եւ ոչ անառակ վարիւք ոք զՔրիստոս տեսանիցէ եւ զարքայութիւնն ժառանգիցէ. այլ ի հուր գեհենին դատապարտի ի մէջ որդանցն թիւնաւորաց։ Եւ որ այդպիսի անաւրէն լկտութեամբ եւ գինեմոլ զեղխութեամբք կեցցէ, եւ դիւական թատերաւք եւ ծաղրածու գուսանաւք վարիցի, մի՛ ամենեւին ակնկալցի ապրել ի հրոյն տանջանաց։ Յիշեա զբանն ահեղ, թէ վայ որ ծիծաղիցին այժմիկ, զի նոքա սգայցեն. վայ որ խնդան այժմ, զի նոքա լացցեն եւ ողբասցեն. վայ որ ըմպեն գինի յարբենալ, եւ անոյշ իւղաւք աւծանին. վայ ձեզ մեծատանցդ՝ զի ընկալայք աստէն զհատուցումն բարութեան ձերոյ. զի բազում նեղութեամբ պարտ է մտանել յարքայութիւնն Աստուծոյ։ Արդ Քրիստոս լալ եւ սգալ ասաց յաշխարհիս, եւ դու ծիծաղիս եւ զնծաս, եւ ոչ զարհուրիս եւ դողաս յահեղ դատաստանացն Աստուծոյ, որ ճշմարտիւ քննէ զամենայն որ կամաւ եւ որ ակամայ, զոր ի ծուլութենէ եւ զոր ի մոռացմանէ գործէք։ Արդ փութա մաքրեա զանձն քո յայրատութենէդ, զլեզուդ ի դատարկաբանութենէդ, զլսելիս ի պղծալուր սովորութենէդ, եւ զմիտս քո ի մահաբեր սատանայական խորհրդոց։ Անկիր առաջի Աստուծոլ եւ ասա. Մեղայ յերկինս եւ առաջի քոբ։ Մի՛ հեղգար ի վաստակս ապաշխարութեան՝ մինչ աւուր կայ. ահա փութա ի գիշերն յայն հասանել ահեղ եւ սոսկալի խաւարին եւ աղջամղջին։","english":"or if one sows tares and reaps wheat, and if by dissolute conduct one should not see Christ and inherit the kingdom, but is condemned to the fire of Gehenna among the worm-infested. And whoever lives with such lawless shamelessness and drunken debauchery, and conducts himself with demonic theaters and mocking minstrels, let him not at all expect to live apart from the fire of torments. Remember the terrible word: woe to those who laugh now, for they shall mourn; woe to those who rejoice now, for they shall weep and lament; woe to those who drink wine to drunkenness and anoint themselves with fragrant oils; woe to you great ones, for you receive from here the recompense of your goodness, for it is with much hardship that one must enter the kingdom of God. Now Christ said to weep and mourn in this world, and you laugh and revel, and you do not tremble and quake at the terrible judgments of God, who truly examines everything done willingly and unwillingly, from sloth and from forgetfulness. Now hasten to cleanse your soul from that wantonness, your tongue from that idle talk, your hearing from that foul habit, and your mind from those death-bearing satanic thoughts. Fall before God and say: I have sinned against heaven and before you. Do not be negligent in the labors of penance while the day remains; behold, hasten to reach that terrible and dreadful darkness and gloom of the night.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"or if one sows tares and reaps wheat","severity":"info","text":"The image of sowing tares and reaping wheat inverts the natural order, symbolizing moral inversion: one cannot expect a blessed outcome from dissolute living.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"gusanawkʿ","severity":"info","text":"Gusanawkʿ (գուսանաւք) refers to minstrels or entertainers, often associated with pagan or demonic performances in early Armenian Christian literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"woe to those who laugh now, for they shall mourn","severity":"info","text":"This echoes a logion similar to Luke 6:25 or a patristic aphorism, warning that present joy leads to future sorrow, a common theme in ascetic homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Gehenna","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the New Testament term for hell, derived from the Valley of Hinnom, and is used here to emphasize eternal punishment for the debauched.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Now Christ said to weep and mourn in this world","severity":"info","text":"This passage contrasts Christ’s call to repentance with the audience’s revelry, forming a rhetorical climax that urges immediate moral reform.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"This homily reflects the ascetic rigor of the Armenian Church in the 5th–6th centuries, warning against theatrical and musical entertainments as demonic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'great ones' (մեծատանցդ) is ambiguous: it may refer to wealthy or powerful individuals, or to clergy, but the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":174,"ref":"p174","source":"Արդ ծանիր զմեղաց քոց բազմութիւնյիշեա թէ մեռանել ունիս առ վաղիւն. նկատեա զպահանջումն հոգւոյդ քո ի մարմնոյդ. եւ ած զմտաւ հանապազ զմեծ ահեղ աւր դատաստանին, զհուր անշէջ, զխաւարն աղջամղջին, զգուբն ապականութեան, եւ զտարտարոս գեհենին, եւ զդառն ողբումն մեղաւորաց յահեղ դատաստանացն ահագին դատաւորին. ուր բանք սպառին, եւ գործքն թագաւորեն. ուր խորհրդոց եւ գործոց պահանջումն. ուր դատարկաբանին են խնդիրք, եւ անդէպ մտածութեան համարք։ Արդ զայս ած զմտաւ հանապազ, զայս յիշեա միշտ. յոգւոց հան եւ ողբա, հեծեա եւ լաց անդադար, զի թերեւս ապրել կարիցես յահեղ աղէտիցն տանջանաց եւ յաննշոյլ խաւարէն, եւ հանդիպել անանց բարութեանցն խոստացելոց ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս. ամէն։\n\nԹՈՒՂԹ ՎԱՍՆ ԿՆԱԹՈՂԱՑ\n\nՏէր մեր Յիսուս Քրիստոս վասն փրկական բանիցն յանդիմանութեան չարչարանաւք խաչեցաւ յաստուածամարտ ազգէն եւ յընդդիմակաց ժողովրդենէն։ Եւ այժմ նոքա որք զուղիղ բան եւ զփրկական վասն փրկական ոգւոց խաւսիիմաստնոց։ Այլ չէ այն իմաստութիւն, այլ իշխանութեան անիրաւութիւնս, զիմաստութիւն երկիւղ Տեառն է, եւ որ եգիտ զերկիւղն Աստուծոյ, նա եգիտ եւ զիմաստութիւն։ Այլ թէ իցէ եւս իմաստուն, չէ պարտ զաւգնականն իւր արհամարհել։ Ապա իմաստուն էր եւ Մովսէս, սակայն լուաւ խրատուն Յոթորայ.","english":"Now recognize the multitude of your sins, as if you are to die tomorrow. Observe the separation of your soul from your body, and constantly bring to mind the great and terrible day of judgment, the unquenchable fire, the thick darkness, the abyss of corruption, and the Tartarus of Gehenna, and the bitter lamentation of sinners at the terrible judgments of the awesome Judge, where words cease and deeds reign, where there is an accounting of thoughts and deeds, where the pleas of the idle talker are empty and the reckonings of ill-considered thought are vain. Now bring this constantly to mind, remember this always; sigh and mourn, groan and weep without ceasing, that perhaps you may be able to escape the terrible affliction of torments and the unillumined darkness, and attain the eternal blessings promised in Christ Jesus our Lord, to whom is glory forever. Amen.\n\nLETTER AGAINST THE WOMAN-HATERS\n\nOur Lord Jesus Christ, for the sake of the salvific word, was crucified with the torments of reproach by the God-fighting race and by the opposing populace. And now those who speak the straight and salvific word for the sake of the salvific spirits of the wise. But that is not wisdom, but the injustice of power; wisdom is the fear of the Lord, and he who knows the fear of God, he also knows wisdom. But if one is wise, it is not right to despise his own benefit. Thus Moses was wise, yet he heeded the counsel of Jethro.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ ծանիր զմեղաց քոց բազմութիւն...","severity":"info","text":"The passage begins with a hortatory call to recognize sin and meditate on eschatological terrors, then shifts abruptly to a new heading, 'Letter Against the Woman-Haters,' introducing a polemic on wisdom and the fear of God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"զտարտարոս գեհենին","severity":"info","text":"The phrase 'Tartarus of Gehenna' combines Greek mythological Tartarus with Hebrew Gehenna, a common Armenian Christian trope for hell, emphasizing eternal punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զհուր անշէջ, զխաւարն աղջամղջին, զգուբն ապականութեան","severity":"info","text":"The imagery of unquenchable fire, thick darkness, and the abyss of corruption echoes New Testament descriptions of hell, e.g., Matthew 25:41 and 2 Peter 3:10, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ԹՈՒՂԹ ՎԱՍՆ ԿՆԱԹՈՂԱՑ","severity":"info","text":"The heading 'Letter Against the Woman-Haters' introduces a separate treatise, likely addressing a contemporary controversy in Armenian Christianity about misogyny, possibly linked to ascetic or monastic debates.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զի թերեւս ապրել կարիցես յահեղ աղէտիցն տանջանաց","severity":"info","text":"The call to constant weeping and groaning to escape torment parallels the ascetic practices described in the Syriac tradition, e.g., Ephrem the Syrian's homilies on repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Եւ այժմ նոքա որք զուղիղ բան եւ զփրկական վասն փրկական ոգւոց խաւսիիմաստնոց","severity":"caution","text":"The Armenian text here is grammatically ambiguous; 'for the sake of the salvific spirits of the wise' may be corrupt or mispointed, possibly meaning 'for the sake of the salvific words of the wise.'","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The transition from the homily on judgment to the 'Letter Against the Woman-Haters' is abrupt; the two sections may be separate works or a composite text.","The phrase 'salvific spirits of the wise' in the second section is syntactically unclear and may reflect a scribal error or variant reading."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":175,"ref":"p175","source":"հոգեւոր էր եւ Դաւիթ, այլ պէտք եղեն եւ նմա Նաթանայ յանդիմանութիւնն. զիմաստունք իմաստնոց լսեն, եւ խոնարհք խոնարհաց հնազանդին։ Զի որք ուղղապէս մտաց աչաւք նայիցին ի պատուիրանս Աստուծոյ, եւ հոգեւոր վարիւք զքաղցրութիւն սրտին ստացեալ ունին ազատաբարոյ բարուցն հանդարտութեամբ, չէ պարտ արհամարհել զայսպիսի աղերսաբանութիւնս. քանզի երանելին Պետրոս ասէ՝ եթէ Արք իմաստութեամբ բնակեսցեն ընդ կանայս, իբրեւ տկար անաւթոյ արասցեն պատիւ կանանց։ Եւ ոչ ատելութեամբ ինչ հեռանալ հրամայէ. զի Ամենայն, ասէ, որ ատէ զեղբայր իւր, մարդասպան էԴ. իսկ որ զկինն իւր ատէ, անձնասպան էե։ Այլ թէ վասն չքաւորութեան ոք որդւոյ առնիցէ ատելութիւն ընդ ամուսնոյ իւրոյ, չար է առաջի Աստուծոյ։ Զի՞նչ աւգուտ է որդիս խնդրել, եւ զոգիս կորուսանել անիրաւ ատելութեամբն։ Զի ոչ եթէ որդւոց խնդիր է առաջի Աստուծոյ, այլ անարատ ոգւոց։ Քանզի եւ մարգարէն ասէ վասն անիրաւ որդիս խնդրելոյ. որոյ վարձք իւր առ Աստուած են, այն է պտուղ որովայնի իւրոյ, եւ զաւակ սուրբ արձանութիւն նորա։ Այլ ոչ գիտէ՝ եթէ վասն առնն յանցանաց արգել Աստուած զպտուղ որովայնին, եւ կամ վասն այլ բարւոյ չետ. զի բազում որդիքն են որ բարկացուցանեն զծնողս, եւ ընդ արիւն զկեանս նոցա անցուցանեն. եւ վասն այնորիկ արդեաւք արգելու Աստուած։","english":"David was also spiritual, yet even he needed Nathan’s reproof. The wise listen to the wise, and the humble obey the humble. For those who look rightly with the eyes of the mind upon God’s commandments and have acquired the sweetness of the heart through spiritual conduct, with the tranquility of free-born virtues, it is not fitting to despise such supplications as these. For the blessed Peter says: “If kings dwell with women in wisdom, they will honor women as if they were weak and foolish.” And he does not command to withdraw in hatred. For he says: “He who hates his brother is a murderer; but he who hates his wife is a suicide.” But if someone, because of poverty, conceives hatred toward his spouse for the sake of a child, it is evil before God. What use is it to seek children and to lose the soul through unjust hatred? For it is not the seeking of children that is before God, but the seeking of pure souls. For the prophet also speaks about the unjust seeking of children: whose rewards are with God, that is the fruit of her womb, and her holy offspring is her sacred image. But he does not know whether God has withheld the fruit of the womb because of the man’s transgressions, or because of some other good; for there are many children who anger their parents and pass their lives in bloodshed, and for that reason God rightly withholds them.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Զի Ամենայն, ասէ, որ ատէ զեղբայր իւր, մարդասպան է. իսկ որ զկինն իւր ատէ, անձնասպան է","severity":"info","text":"The homily attributes a saying to the blessed Peter (Petros) that is not found in the canonical New Testament; it may derive from apocryphal or patristic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Դաւիթ ... Նաթանայ յանդիմանութիւնն","severity":"info","text":"The reference to David and Nathan's reproof recalls 2 Samuel 12, where the prophet Nathan confronts King David over his sin with Bathsheba.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"անձնասպան","severity":"info","text":"The term 'anjaspan' (suicide) is used in a moral-legal sense; in Armenian patristic literature it often denotes spiritual self-destruction through sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի որք ուղղապէս մտաց աչաւք նայիցին","severity":"info","text":"This passage shifts from a general exhortation to a specific argument about marital hatred and child-seeking, using scriptural and apostolic authorities.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Այլ ոչ գիտէ","severity":"caution","text":"The phrase 'But he does not know' introduces ambiguity: the subject may be the spouse or the reader; the homily leaves the referent unclear.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'he' in 'But he does not know' is ambiguous; it could refer to the husband, the wife, or a generic person.","The source of the saying attributed to Peter is uncertain; it may be from an apocryphal work or a misattributed patristic maxim."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":176,"ref":"p176","source":"Այլ եւ ա՛յլ անիրաւութիւն է, եթէ զԱստուծոյ ոք գործ ի մարդոյ պահանջէ, եւ անիրաւք, ասէ, զարքայութիւնն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն, քանզի անիրաւութեան ռամկաց։ Իսկ թագաւորաց եւ իշխանաց անիրաւութեան պատուիրանք Աստուծոյ են յանդիմանիչք եւ արգելիչք։ Եւ արդ զի՞նչ աւգուտ իսկ են որդիք ոգւոց. ահա մարդ, ասէ, եւ գործք իւր։ Արդ ած զմտաւ զահեղ զարհաւիրս ահագին աւուրն այնորիկ, եւ մի՛ ընդդէմ ինչ կամացն Աստուծոյ առնիցես, զորս յետ սոսկալի ատենին այնորիկ մատնեսցին աղէտիցն տանջանաց. զի մի՛ ոք կարծիցէ իբրեւ զաստի ինչ չարչարանս զոր երկրաւոր թագաւորք ածեն ի վերայ մահապարտացն։ Այլ անդ դառն լալիւն է, եւ չարաչար կսկիծք, եւ աղախարշանք յորդահոս գետոցն հրեղինաց՝ որ ի վերայն հոսեսցին, ի գուբս հրացան կայծականց հնոցին՝ ուր տանջին եւ մաշին մարմինք մեղաւորացն ի խորս տարտարոսացն եւ յաննշոյլ խաւարն, ի մէջ որդանցն թիւնաւորաց. զորոյ զչարաչար իրս աղէտիցն բանիւք ոք ոչ կարէ ցուցանել զողորմելի վարանումնն, եւ զահեղ ողբումնն աններելի տանջանացն. զոր եթէ աշխարհս ամենայն մեծաւ սգով ողբասցեն, այլ եւ փայտք եւս եւ քարինք լային ի ձայն ողորմելի աշխարանաց, ոչ կարեն արժանապէս ողբալ եւ սգալ զայնոսիկ որք այնմ չարատանջ գեհենին եւ աններելի աղէտիցն մատնեցան։","english":"Another injustice is this: if someone demands from a person the work of God, and says unjustly that they do not inherit the kingdom of God, for they are full of injustice. But for kings and princes, the commandments of God are reproving and restraining of injustice. And what use, then, are the sons of the spirit? Behold, a man, it is said, and his works. Now bring to mind the terrible and dreadful great day of that time, and do nothing contrary to the will of God, for which at that dreadful time they will be delivered to the torments of calamities. For let no one think that these are like some light tortures that earthly kings inflict upon the condemned. But there it is bitter weeping, and grievous torments, and lamentations from the overflowing rivers of fire that will flow over them, into the fiery pits of the glowing furnace, where the bodies of sinners are tormented and consumed in the depths of Tartarus and in the unlit darkness, among venomous worms. The grievous things of those calamities no one can with words show the pitiable confusion, and the terrible lamentation of the unforgivable torments. For if the whole world were to mourn with great grief, and even trees and stones were to weep with the voice of pitiable lamentations, they could not worthily mourn and grieve for those who have been delivered to that evil-tormenting Gehenna and to the unforgivable calamities.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"Այլ եւ ա՛յլ անիրաւութիւն է","severity":"info","text":"The homilist introduces a second type of injustice: demanding divine works from a person while denying them the kingdom of God. This builds on the previous contrast between spiritual and worldly authority.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"որդիք ոգւոց","severity":"info","text":"‘Sons of the spirit’ likely refers to spiritual offspring or disciples, echoing Pauline language of spiritual fatherhood (cf. Gal 4:19). The term underscores the homilist’s focus on inner, charismatic authority over institutional power.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զայնոսիկ որք այնմ չարատանջ գեհենին եւ աններելի աղէտիցն մատնեցան","severity":"info","text":"The description of Gehenna with rivers of fire, Tartarus, and venomous worms draws on apocalyptic traditions (cf. 2 Enoch, Apocalypse of Peter) and biblical imagery (Rev 20:10–15). The homilist adapts these for a catechetical warning.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) in Armenian Christian literature denotes hell, derived from the Valley of Hinnom. The homilist’s vivid tortures reflect late antique Armenian monastic preaching, emphasizing eternal punishment to deter sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ զի՞նչ աւգուտ իսկ են որդիք ոգւոց","severity":"info","text":"This rhetorical question marks a transition from condemning injustice to exhorting the audience to fear divine judgment. The homilist uses a series of escalating images (fire, darkness, worms) to drive the point home.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զայնոսիկ որք այնմ չարատանջ գեհենին եւ աններելի աղէտիցն մատնեցան","severity":"caution","text":"The phrase ‘unforgivable calamities’ (աններելի աղէտիցն) may reflect a theological position on the irrevocability of damnation, but the homilist’s rhetoric is hyperbolic; the Armenian tradition generally allows for intercession for the dead.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'kings and princes' (թագաւորաց եւ իշխանաց) is ambiguous: they may be earthly rulers or allegorical figures for spiritual authorities. The homilist does not specify whether the 'sons of the spirit' are clergy or all believers."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":177,"ref":"p177","source":"Զոր պարտ է աստէն միշտ զմտաւ ածել, եւ զգուշութեամբ անցանել ընդ սահելի եւ ընդ ծփալի եւ ընդ մեղսասէր կեանս աշխարհիս։ Եւ անբաւ են յաւիտենականքն, պատիր եւ երազ են երկրաւորքս սիրելի, եւ տկարագոյն քան զսարդի ոստայն։ Ահա այսաւր եւ վաղիւ, եւ այլ ոչ եւս իցեմք. երկաւուրց է հանգիստ աշխարհիս, եւ յաւիտենական են տանջանք եւ ամաւթ։ Ահա յայլ երկիր կայ անցանել, եւ զՏէրն փառաց կայ տեսանել։ Սրտիւ զսիրտ քննեսցուք, եւ աստէն մաքրեսցուք. զի յետ սակաւ աւուրց եմք երթալոց առ ահեղ եւ անխաբ դատաւորն՝ որում գաղտնիքն մեր յայտնին, եւ զխորհուրդս սրտից յանդիմանէ. յորմէ ոչ ինչ ծածկի ի ճշմարտատես եւ ի քննող ականէն։ Արդ երկիր յահեղ ահեղ դատաստանէն այնորիկ, եւ մի՛ այլ եւս յերկար աներեւոյթ սրովն վիրաւորիր, եւ չար ի չար յաւելուլ՝ յաններելի տրտմութիւնն յամեցուցանելով զանդամս քո. վասն որոյ պէտք են յերկար ժամանակի ապաշխարութեան եւ ընդ այդր՝ եթէ երկեղած իցես յԱստուծոյ։ Արդ մի՛ եւս հասուցաներ ապաշխարութիւն քահանայից, եւ զեկեղեցի տրտմեցուցաներ եւ այլ եւս ժամանակաւք, մերձ է վախճանն հասարակաց, փութա մերձենալ առ Աստուած, եւ Աստուած մերձեսցի առ քեզ։ Ահա գող է աւըն մահու, գուցէ հասանիցէ տարաժամ. Արթուն լերուք, ասէ, զի ոչ գիտէք զաւրն եւ ոչ զժամնա, որ յանկարծակի անակնկալ անկանի ի վերայ քո իբրեւ զորոգայթ։","english":"It is necessary always to keep this in mind, and to pass with caution through the slippery, the treacherous, and the sin-loving life of this world. And the eternal things are boundless; the worldly things are but a dream and a vision, dear one, and more fragile than a spider's web. Behold, today and tomorrow, and we are no more; the rest of this world is short-lived, and the torments and shame are eternal. Behold, we must pass to another world, and we must see the Lord of glory. Let us examine heart with heart, and let us cleanse ourselves from this; for after a few days we are to go before the terrible and unfailing judge, to whom our secrets are revealed, and who lays bare the counsels of the heart; from whom nothing is hidden from the true-seeing and examining eye. Now, fear that terrible judgment, and do not wound yourself further with the long invisible sword, and do not add evil to evil, causing your limbs to become accustomed to irremediable sorrow; for which long periods of penance are needed, and even then, if you are repentant before God. Now, do not further delay penance from the priests, and do not sadden the church, and with more time, the common end is near; hasten to draw near to God, and God will draw near to you. Behold, death is a thief; perhaps it will come untimely. Be watchful, it says, for you know neither the day nor the hour, which suddenly and unexpectedly falls upon you like a snare.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զգուշութեամբ անցանել","severity":"info","text":"The phrase 'pass with caution' introduces the homily's central exhortation to navigate worldly life carefully, contrasting the fragility of earthly existence with the boundlessness of eternal things.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զՏէրն փառաց","severity":"info","text":"'Lord of glory' echoes New Testament language (e.g., 1 Cor 2:8; Eph 1:17), reinforcing the eschatological focus on beholding Christ in the afterlife.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ոչ գիտէք զաւրն եւ ոչ զժամն","severity":"info","text":"The warning 'you know neither the day nor the hour' alludes to Matthew 25:13 or similar vigilance sayings, common in Armenian homiletics for moral urgency.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"info","text":"The term 'penance' (ապաշխարութիւն) reflects the early Armenian church's sacramental practice of confession and reconciliation, often mediated by priests, as implied by the reference to 'penance from the priests'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ահա","severity":"info","text":"The repeated interjection 'Behold' (Ահա) structures the homily as a series of urgent rhetorical appeals, marking transitions from reflection on worldly transience to calls for repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"երկեղած իցես յԱստուծոյ","severity":"caution","text":"The phrase 'if you are repentant before God' is ambiguous: it may imply conditional divine forgiveness or a state of contrition; the Armenian allows both readings, but the context favors the latter.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'երկեղած իցես յԱստուծոյ' could mean either 'if you are repentant before God' (conditional) or 'if you are broken before God' (state); the translation opts for the former, but the latter is possible.","The reference to 'long invisible sword' (երկար աներեւոյթ սրով) is unclear; it may be a metaphor for sin or divine judgment, but the exact image is not specified in the text."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":178,"ref":"p178","source":"Արդ երկիր դու յաւրէն յայնմանէ. փութով զղջացիր զոր գործեցերդ մինչ դեռ մերձ է ժամանակս. մի՛ պատաղիր երկրաւորաւքս, զի ի մաւտոյ փոխելոց եմք ի գերին քաղաքն, եւ մնան աստէն ժողովեալքս յաշխարհիս. զի ոչ բերաք ինչ յաշխարհս, եւ ոչ տանել ինչ կարասցուք աստի. այլ մերկ մտաք յաշխարհս, եւ մերկանդամ անդրէն դառնալոց եմք։ Վասն որոյ միշտ զմտաւ ած զերկիւղ ահագին աւուրն այնորիկ, եւ մի՛ մոռանար զբոցն՝ որ ոչ երբէք շիջանի. եւ փութա խոտորել ի ձախոյն սատանայի, եւ լինի Աստուած ընդ աջմէ քումմէ. լուր Հոգւոյն Սրբոյ, եւ Աստուած լուիցէ քեզ յահեղ աւուրն տագնապի։ Մի՛ խնդրեր ի բարեխաւսութիւն զբանս շքեղ երեսաց եւ զպատիւ նախաթոռոյն, յորմէ եւ վարձս սակաւ ընդունիս։ Այլ յիշեա եթէ գոն դատաստանք, կան տանջանք, լինի յարութիւն եւ խնդիրք ամենայն գործոց. եւ այսու երկիւղիւ հնազանդեա, զի եւ վարձս մեծամեծս ընկալցիս։ Մեծ է լսել ձայնի աւետարանին ի բարեխաւսութիւն մահկանացու մարդկան։ Լուր մարգարէական հրամանին եւ առաքելական պատուիրանացն քեզ ի բարեխաւսութիւն, եւ հնազանդեա աստուածային պատգամիս. ած զմտաւ եւ զմեղաց քոց զբազմութիւնս։ Մի՛ զսակաւն ուրուք պահանջեր. ի միտ առ զահագին բողոքումն պատուիրանաց որ քեզ վկայեցին։ Ծանիր զի եւ ընդ բանիցն իցէ դատումն եւ ընդ խորհրդոյ եւ ընդ սակաւիկ ինչ քինի պահանջումն։","english":"Now, you, from now on, repent quickly of what you have done while time is still near. Do not be ensnared by worldly things, for we are soon to be transferred to the upper city, and what is gathered here in the world remains behind. For we brought nothing into the world, and we shall be able to take nothing from here. Rather, we entered the world naked, and we are to depart from here naked of limb. Therefore, always keep in mind the terrible fear of that day, and do not forget the fire that never goes out. Hasten to turn away from the left side of Satan, and let God be on your right side. Heed the Holy Spirit, and may God hear you on the dreadful day of distress. Do not seek as intercession the words of splendid faces and the honor of the foremost seat, from which you receive but scant reward. But remember that there are judgments, there are torments, there will be a resurrection and an accounting of all deeds. And with this fear, be obedient, so that you may receive great rewards. It is great to hear the voice of the Gospel as intercession for mortal men. Heed the prophetic command and the apostolic precepts as intercession for yourself, and obey the divine ordinances. Keep in mind also the multitude of your sins. Do not demand the small from anyone. Consider the terrible accusation of the commandments that testified against you. Know that judgment is according to the words, and according to the counsel, and the demand of punishment for even a small thing.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"գերին քաղաքն","severity":"info","text":"The phrase 'upper city' (գերին քաղաքն) likely refers to the heavenly Jerusalem or the celestial realm, contrasting with the earthly world. This imagery is common in Armenian patristic literature to denote the afterlife or the Kingdom of God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"բարեխաւսութիւն","severity":"info","text":"The term 'բարեխաւսութիւն' (barexawsut‘iwn) means 'intercession' or 'advocacy'. Here it is used in a spiritual sense, warning against relying on worldly honors or eloquent words for salvation, rather than repentance and obedience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"մերկ մտաք յաշխարհս, եւ մերկանդամ անդրէն դառնալոց եմք","severity":"info","text":"This echoes Ecclesiastes 5:15 (or Job 1:21) and the biblical theme that humans enter and leave the world with nothing. The Armenian phrasing 'naked of limb' emphasizes physical mortality and spiritual poverty before God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"ձախոյն սատանայի","severity":"info","text":"The 'left side of Satan' (ձախոյն սատանայի) reflects a dualistic moral cosmology common in early Christian and Armenian thought, where the left symbolizes evil or damnation, and the right (աջմէ) represents divine favor and salvation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage is a hortatory conclusion to a homily, using imperatives ('repent', 'heed', 'remember') and eschatological warnings (judgment, fire, resurrection) to urge moral reform. It follows a pattern of admonition common in Armenian patristic sermons.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զսակաւն ուրուք պահանջեր","severity":"caution","text":"The phrase 'do not demand the small from anyone' is ambiguous: it may mean not to seek petty retribution or not to expect minor intercessions. The Armenian 'սակաւն' (small) could refer to trivial sins or minor worldly favors, but the exact referent is unclear.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զսակաւն ուրուք պահանջեր' is ambiguous: it could mean 'do not demand the small from anyone' (i.e., minor favors or intercessions) or 'do not seek the small (sin) from anyone' (i.e., do not accuse others of minor faults). The context of judgment and punishment suggests the latter, but the text is not explicit."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":179,"ref":"p179","source":"Հայեաց ի կեանս աշխարհիս՝ զի իբրեւ զստուեր անցանեն, եւ փութա յաւր ահագին դատաստանին։ Երկիր ի սոսկալի բեմբէն եւ յահագին դիմաց դատաւորին, եւ եկ ի զգաստութիւն. դողա ի դառն դատաստանէն եւ յանտանելի ամաւթոյն, եւ փութա զնա հաշտեցուցանել. զարհուրեա ի չարաչար տանջանացն եւ յաննշոյլ խաւարէն, եւ եկ ի լուսոյն ճանապարհ. փափագեա անբաւ բարութեանցն եւ անյագ փափկութեանն, եւ հան հալածեա ի քէն զհոգեկորոյս խորհուրդս սատանայի. հնազանդեա Հոգւոյն Սրբոյ հրամանաց, եւ բանիւ բերանոյ Աստուծոյ՝ որ ասացաւ քեզ ի թղթիդ, զի եւ վարձ քում հնազանդութեանդ զարքայութիւնն երկնից շնորհիցէ հանդերձ անբաւ բարութեամբքն. եւ յաստիսս առողջ մարմնով պահէ ի ցաւոց, եւ քաւեալ ոգւովք ի մեղաց. Եւ բովանդակ քո ոգի եւ շունչ եւ մարմին անարատ ի գալստեան Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի պահեսցէ. որում փառք եւ պատիւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։","english":"Look to the life of this world, for it passes like a shadow, and hasten to the terrible judgment of that day. Tremble before the dreadful tribunal and the awesome face of the judge, and come to sobriety. Shudder at the bitter judgment and the unbearable shame, and hasten to reconcile him. Be terrified at the cruel torments and the unillumined darkness, and come to the path of light. Yearn for the infinite blessings and the insatiable delight, and drive from yourself the soul-destroying counsels of Satan. Obey the commands of the Holy Spirit, and the word of the mouth of God, which was spoken to you in this letter, that the reward of your obedience, the kingdom of heaven, may be granted to you together with its infinite blessings. And in this life, preserve you with a healthy body from pains, and with a soul cleansed from sins. And may your whole spirit, breath, and body be kept blameless at the coming of our Lord Jesus Christ, to whom is glory and honor unto eternity of eternities. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"եկ ի զգաստութիւն","severity":"info","text":"The phrase 'come to sobriety' (եկ ի զգաստութիւն) is a call to spiritual alertness, a common homiletic exhortation in Armenian patristic literature, urging repentance and moral vigilance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"Հոգւոյն Սրբոյ","severity":"info","text":"The term 'Holy Spirit' (Հոգւոյն Սրբոյ) is a standard theological reference in Armenian Christianity, denoting the third person of the Trinity, often invoked in exhortations to obedience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զի իբրեւ զստուեր անցանեն","severity":"info","text":"The image of life passing 'like a shadow' echoes Ecclesiastes and Wisdom literature, common in Armenian homilies to emphasize the transience of earthly existence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a climactic exhortation in the homily, moving from warnings of judgment to promises of reward, culminating in a doxology. The repeated imperatives (look, tremble, shudder, obey) create a rhythmic intensification.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ի թղթիդ","severity":"info","text":"The phrase 'in this letter' (ի թղթիդ) likely refers to the homily itself as a written epistle, a common conceit in Armenian patristic literature where the sermon is framed as a letter to the congregation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Յիսուսի Քրիստոսի","severity":"info","text":"The closing doxology 'to whom is glory and honor unto eternity of eternities' reflects the liturgical and theological emphasis of the Armenian Church on Christ's parousia, a theme central to Mandakuni's eschatological preaching.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ի թղթիդ' could be interpreted as referring to a specific biblical letter (e.g., Paul's epistles) rather than the homily itself; the reading taken follows the context of the homily as a direct address."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":180,"ref":"p180","source":"ՎԱՍՆ ԱՆԱՍՆԱՄՈԼԱՑ ԵՒ ԻԳԱՑԵԼՈՑ ԵՒ ԱՐՈՒԱԳԻՏԱՑ\n\nՈղբալով յիս հոգի իմ հիացեալ զարմանամ, եւ սոսկալի հիացմամբ եւ դողութեամբ անձն իմ հեծէ անդադար, առ միշտ հանապազ զմտաւ ածելով՝ թէ յորպիսի անդունդս խաւարայինս ախտից սողի իջանէ ժպրհութիւնս մեր. ընդ որոյ ախտիւ տարակուսեալ լեզու իմ տկարանայ առ ոչ բաւել ցուցանել զահեղ ախտիցն պղծութիւնս՝ որ առաւել քան զամենայն բնութիւնս մեղաց զանցուցանէ անաւրէնութեամբք. զի քան զամենայն յայտնի ամբարշտութեանցն աւազակութիւն է սա, եւ քան զգաղտնի գողութեանցն չարութիւնսն, եւ քան զամուսնացելոցն շնութիւնսն, եւ քան զկուսանացն պոռնկութեանցն պղծութիւնս, եւ քան զարիւնահեղ սպանութեանցն խողխողումն։ Եւ քան զայս ամենայն չար ամբարշտութիւնս մեղաց առաւել եւս ահեղ ամբարշտութիւնք եւ անհնարին պղծութիւնք այն են՝ զոր արուք ընդ արուս գործեն զազրալի անաւրէնութիւնս եւ դիւական մոլութիւնս, եւ էգք առ էգս կատարեն զանառակ զցանկութիւնս եւ զսատանայական կատաղութիւնս. եւ առաւել եւս այն է՝ յորժամ յանբան յանասունս ոք պղծիցի։ Ընդ այս եւ վերին զաւրութիւնքն հիացեալ զարմանան. ընդ այս եւ սրբոցն դասքն տխրացեալ սգան. ընդ այս ողբան եւ անձինք ամենայն արդարոց, զի զարարիչն արարածոց թշնամանեալ արհամարհեցին անաւրէն պղծութեամբք։ Ի սմանէ եւ Հոգին Սուրբ գարշի եւ փախչի եւ հեռանայ, եւ այլ ոչ դառնայ ի սա.","english":"Concerning the Unnatural and the Invert and the Bestial\n\nMourning, my soul, amazed, I marvel, and with terrible astonishment and trembling, my being groans incessantly, ever constantly bringing to mind: into what kind of dark abyss of passions our wantonness descends and falls. By whose passion my perplexed tongue is weakened, unable to suffice to show the terrible pollutions of the passions, which more than all the natures of sins transgress with lawlessness. For this is a robbery beyond all manifest impieties, and beyond the evils of secret thefts, and beyond the adulteries of the married, and beyond the fornications of virgins, and beyond the bloody slaughter of murders. And beyond all these evil impieties of sins, even more terrible are those impieties and unspeakable pollutions which men commit with men, abominable lawlessnesses and demonic frenzies, and women perform with women unnatural lusts and satanic rages. And even more than that is when someone pollutes himself with a beast. At this even the higher powers stand amazed and marvel. At this even the ranks of the saints are saddened and mourn. At this all the souls of the righteous also lament, because they have made the Creator of creation an enemy, despising him with lawless pollutions. Because of this the Holy Spirit also abhors and flees and departs, and returns no more to this.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ՎԱՍՆ ԱՆԱՏՆԱՄՈԼԱՑ ԵՒ ԻԳԱՑԵԼՈՑ ԵՒ ԱՐՈՒԱԳԻՏԱՑ","severity":"info","text":"The title uses three terms: 'unnatural' (անատնամող), 'invert' (իգացելոց, lit. 'those who have turned'), and 'bestial' (արուագիտաց, lit. 'those knowing beasts'). These categorize the sins discussed.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"This homily reflects late antique Christian ascetic condemnation of non-procreative sexual acts, often linked to demonic influence. The list—male-male, female-female, bestiality—follows a hierarchy of abomination common in patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Հոգին Սուրբ գարշի եւ փախչի եւ հեռանայ","severity":"info","text":"The departure of the Holy Spirit echoes themes of divine abandonment found in the Old Testament (e.g., Hosea) and New Testament warnings about the Spirit fleeing impurity, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage builds a rhetorical climax: from general sins (theft, adultery, murder) to specific 'unnatural' acts, then to the reaction of cosmic powers (higher powers, saints, righteous souls, Holy Spirit).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"This homily has been cited in modern discussions of early Christian attitudes toward sexuality, though its attribution to Yovhannēs Mandakuni (5th c.) is debated; some scholars consider it later.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian terms in the title are rare and their precise referents debated; 'իգացելոց' may also mean 'those who have changed (sex)' or 'inverts' in a broader sense."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":181,"ref":"p181","source":"եւ ապա բնակարան լինի սատանայի եւ դիւաց. եւ ողորմելի ամենեցուն։ Քանզի եւ ոչ մի ինչ ամբարշտութիւն հաւասարի ախտիս այսորիկ. այլ քան զամենայն դիւահարս միշտ անզգայացեալ են անձինք նոցա՝ որք մոլեկան ցանկութեամբք ի միմեանս կատաղին, արուք վաւաշոտեալք զարուացն զարուական բնութիւնն իգացուցանեն. եւ էգքն լրբեալք եւ անամաւթեալք զիգական բնութիւնն արուացուցանեն։ Այլ յանբան անասունսն եւս ապականեցան, որ է առաւել քան զամենայն պղծութիւնս։ Բայց հիացեալ զարմանամ ընդ այնչափ ներողութիւնն Աստուծոյ՝ որ ոչ վաղվաղակի փայլատակունս յերկնից իջուցանէ ի վերայ այնպիսի ամբարշտելոցն, եւ ոչ զերկիր միանգամայն հերձանէ եւ ընկղմէ զչար տղմովն զազրացեալսն. զի արտաքոյ աւրինացն պղծեցան, եւ քան զամենայն սահմանս մեղաց անաւրինեցան։ Զի ոչ բաւեմ ցուցանել զդառն ողբալի ախտին զեղխութիւնսն. եւ առաւել եւս ընդ այս զարմանամ եւ հիանամ՝ յորժամ եւ կանայք եւս զայսպիսի մոլեկան կատաղութիւնս գործեն, եւ զանբանական զպղծութիւնս կատարեն։ Զի ի սկզբանէ այրն այր ստեղծաւ ի պէտս կանանց, եւ կինն կին ստեղծաւ ի յարանց յաւգնականութիւն. իսկ անաւրէն պակշոտութիւնքն անզգայական ախտիցն զաստուածադիր զսահմանս փոխեցին ամբարշտութեամբ.","english":"and then it becomes a dwelling place of Satan and demons, and pitiable to all. For no iniquity is equal to this passion; rather, more than all demoniacs, the souls of those who rage with lust against each other are always insensible—men, lascivious, pervert the masculine nature of males into the feminine, and women, shameless and unblushing, pervert the feminine nature into the masculine. But even the irrational beasts are corrupted, which is beyond all defilements. Yet I am amazed and marvel at such forbearance of God, that He does not immediately send lightning from the heavens upon such iniquitous ones, nor does He once rend the earth and engulf the defiled ones in the foul mire, for they have been polluted outside the laws, and have transgressed beyond all bounds of sin. For it is not enough to show the licentiousness of this grievous passion. And even more I marvel and wonder at this: when women also commit such mad frenzies and perform such irrational defilements. For from the beginning, man was created for the need of women, and woman was created for the assistance of men; but the lawless perversions of the insensate passions have changed the God-established boundaries with iniquity.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"բնութիւն","severity":"info","text":"The term 'bnut‘iwn' (nature) is used here to denote the divinely ordained, fixed essence of masculinity and femininity, which the homilist claims is being perverted.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"lightning from the heavens","severity":"info","text":"The image of God sending lightning as punishment echoes biblical theophanies of divine judgment, such as the destruction of Sodom (Gen 19:24) or the fire from heaven in 2 Kgs 1:10–12.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"man was created for the need of women","severity":"info","text":"This reflects a traditional Armenian patristic view of gender complementarity, rooted in Genesis 2, where woman is created as a helper (ezer) for man, not as an equal partner in procreation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"For no iniquity is equal to this passion","severity":"info","text":"This passage forms a rhetorical climax in the homily, escalating from individual sin to cosmic disorder, then to divine forbearance, before returning to the theme of gender transgression.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"even the irrational beasts are corrupted","severity":"info","text":"The claim that human sin surpasses bestial corruption is a topos in early Christian ascetic literature, paralleled in works like the Apophthegmata Patrum and the Homilies of Macarius.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"women also commit such mad frenzies","severity":"caution","text":"The text may imply that women are capable of the same 'unnatural' acts as men, but the syntax is ambiguous: 'such mad frenzies' could refer to the earlier described gender inversion or to separate bestial acts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'such mad frenzies' (զայսպիսի մոլեկան կատաղութիւնս) is ambiguous: it may refer to the gender inversion described earlier or to separate bestial acts, as the preceding clause mentions 'irrational defilements'."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":182,"ref":"p182","source":"եւ զպէտս բնականս զոր պարտ էր արանց ի կանանց ընդունել, եւ կանանց յարանց, նոքա եւ յայլ աղտեղութիւնս փոխեցին, եւ յանհնարին պղծութիւնս այլակերպեցան՝ որ է տաղտկալի ամենայն լսողաց, զոր եւ պատմել յիս հիացումն արկանէ։ Արդ եւ դուք ի բանէս ինչ լսելով գարշեսջիք. այլ երանի թէ յիրացն տաղտկացեալ նողկայիք, զի քան զամենայն ախտս զազրագոյն է։ Զի առ այնպիսւոյն ոչ է աւրէն բնակել, եւ ոչ ճաշակել ընդ նմա. այլ իբրեւ ի դիւէ փախչել. զի պիղծ է ամենայն՝ յոր ինչ հասանէ ձեռն նորա, եւ քան զամենայն պղծութիւնս առաւել եւս պղծագոյն է, եւ արժանի մեծաց վրիժուց, եւ բազում շանթից հրոյ ի վերուստ։ Այլ առաւել եւս բազում մահաւք իբրեւ զպոռնիկս դատին այնպիսիքն աններելի ահեղ տանջանաւք։ Զի պոռնկութիւն թէպէտ եւ անաւրէն է եւ դիմադարձ աստուածային հրամանին, սակայն ըստ բնութեան է մեղազն խառնակումն. իսկ անասնամոլացն եւ իգացելոցն եւ արուագիտացն պղծութիւնք առաւել են քան զամենայն չարաչար անաւրէնութիւնս, եւ զարթուցանեն զբարկութիւնն Աստուծոյ եւ զսաստիկ սրտմտութիւնն։ Զի ամենայն մեղք, ասէ, արտաքոյ մարմնոյ են. բայց որ պոռնկին, յիւր մարմինն մեղանչէա։ Իսկ ո՛րչափ զազրալի է եւ դժնեալ այս մոլութիւնս, եւ անհնարին պղծութիւն քան զամենայն պոռնկութեանց. եւ արդարացուցանէ զամենայն չարաչար անաւրէնութիւնս մեղաց ըստ առաւելութեանն իւրոյ ամբարշտութեանն։","english":"and the natural duties which men ought to receive from women, and women from men, they have changed into other filthinesses, and have transformed into unimaginable pollutions, which is loathsome to all hearers, and even to recount casts me into astonishment. Now you also, hearing something of the words, be disgusted; but would that you were nauseated and abhorred from the deeds themselves, for it is more abominable than all passions. For with such a one it is not lawful to dwell, nor to partake with him; but to flee as from a demon. For everything which his hand touches becomes polluted, and it is more polluted than all pollutions, and worthy of great vengeance, and of many thunderbolts of fire from above. But moreover, such persons are judged with many deaths like fornicators, with inexorable terrible torments. For fornication, although it is lawless and contrary to the divine command, yet the sinful union is according to nature. But the pollutions of bestialists, and of those who consort with women unnaturally, and of pederasts, are greater than all most evil lawlessnesses, and they arouse the wrath of God and his severe indignation. For all sins, it is said, are outside the body; but he who fornicates, his own body sins. But how abominable and wretched is this madness, and an unimaginable pollution beyond all fornications; and it justifies all most evil lawlessness of sins according to the excess of its own wickedness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"զպէտս բնականս","severity":"info","text":"The phrase 'natural duties' (zpet's bnakan's) refers to the conjugal obligations between men and women, which the homilist claims have been perverted into unnatural acts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"անասնամոլացն","severity":"info","text":"The term 'bestialists' (anasnamolats'n) denotes those who commit bestiality, listed alongside other sexual deviations as particularly abominable.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"արուագիտացն","severity":"info","text":"The word 'pederasts' (arouagitsats'n) literally means 'those who know males', referring to male same-sex relations, which the homilist condemns as worse than fornication.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Զի ամենայն մեղք, ասէ, արտաքոյ մարմնոյ են","severity":"info","text":"The phrase 'For all sins, it is said, are outside the body' echoes a patristic or biblical notion, possibly from Paul (cf. 1 Cor 6:18), but the source is not explicitly cited in the text.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"պոռնկութիւն","severity":"info","text":"The homilist distinguishes fornication (pornkut'iwn) as 'according to nature' yet sinful, contrasting it with unnatural acts, reflecting early Christian moral theology influenced by Stoic and Jewish traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զարթուցանեն զբարկութիւնն Աստուծոյ","severity":"caution","text":"The phrase 'arouse the wrath of God' may be a rhetorical intensification; the Armenian text does not specify a particular scriptural reference for divine punishment, leaving the source ambiguous.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The homilist's list of sexual sins (bestiality, unnatural relations with women, pederasty) is rhetorically conflated; the precise referents of 'igats'elots'n' (those who consort with women unnaturally) are unclear.","The phrase 'according to nature' for fornication is ambiguous: it may reflect a natural law argument or a concession to procreative purpose, but the text does not elaborate."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":183,"ref":"p183","source":"Որպէս եւ գրեալ է՝ եթէ Արդարացաւ կռապաշտութիւնն Իսրայելի առ ուխտազանցութեամբն Յուդայե†, սոյնպէս առաւել զեռաւ այս ամբարշտութիւնս քան զամենայն չարութիւն անաւրէնութեան ախտից, զոր եւ բանիս բերմամբ չէ հնար ի միջի կացուցանել զպղծութիւնս նոցա. վասն զի շփոթեալ փոփոխեցին զբնութիւնս իւրեանց, զառնացին լինել կանացի, եւ զկանացին արանցի. եւ առաւել սողեալք յանբան անասունս ապականեցան. անաւրէն ահեղ անաւրէնութիւնք, եւ արհաւիրք եւ դողումն սոսկալիք ի միտս բանիս։ Արդ զի՞նչ ասացից, եւ կամ որպիսի՞ բանիւք ծանուցից զչար ախտիս դառնութիւնս. զի անդունդք ժանտահոտք բանան յախտէս, որում ոչ կարէք հանդարտել լսելեաւք։ Զի եթէ հաւաստեաւ զբնութիւն ախտին բանիւ մերկացեալ ծանուցից առ ի քաջ ի միտ առնուլ, զլեզուս իմ աղտեղեալ ապականեմ եւ տղմով շաղախեմ. կամ եթէ զղջացեալ ընդ պատրուակով ասացից, ծածկի չարութիւն մոլեկան ախտիս։ Բայց արդ անցից ընդ պատմութիւն ախտիս ըստ ձերում լսելեացդ հանդարտելոյ, եւ մտաւք ի միտս իմասցուք զազրալի ախտին, եւ մի՛ զամենայն նեխութիւնս բանիւ ցուցանել, զի մի՛ եւ դուք տաղտկացեալք նողկայցէք առ ի չհանդարտելոյ լսելեաց. քանզի իմաստնոյն եւ մի բան բաւական է առ ի խրատ եւ ի զգուշութիւն հոգւոյ։","english":"As it is written: The idolatry of Israel was justified by the covenant-breaking of Judah; likewise this wickedness raged more than all the evil of the lawless passions of iniquity, which it is not possible by the force of words to set forth the pollutions of them in the midst, for they confusedly changed their natures, making the masculine become feminine, and the feminine masculine; and moreover, creeping beyond reason, they corrupted themselves like beasts. Lawless, terrible lawlessnesses, and horrors and dreadful trembling come to mind in speech. Now what shall I say, or with what words shall I make known the bitter evil of this passion? For abysses of foul stench open from this passion, which you cannot bear to hear calmly. For if I were to make known the nature of the passion openly by word, so that you might take it well to heart, I would defile my tongue and befoul it with mud; or if I were to speak with regret under pretext, the evil of the mad passion would be concealed. But now let me pass over the narration of the passion according to the calmness of your hearing, and in thought let us conceive in our minds the abominable passion, and not show all the putrefaction by word, lest you also, being disgusted, loathe the lack of calmness in hearing; for for the wise, even one word is sufficient for instruction and for the vigilance of the soul.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Արդարացաւ կռապաշտութիւնն Իսրայելի առ ուխտազանցութեամբն Յուդայե","severity":"info","text":"The phrase 'the idolatry of Israel was justified by the covenant-breaking of Judah' echoes a biblical pattern of comparing the sins of the northern and southern kingdoms, possibly alluding to 2 Kings 17 or Jeremiah 3, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"բնութիւնս","severity":"info","text":"The term 'bnut‘iwnk‘' (natures) here refers to the inherent sexual characteristics of men and women, which the homilist claims are being perverted. This reflects a theological anthropology common in early Armenian patristic thought.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Յուդայե","severity":"info","text":"The reference to 'Judah' (Yudaye) likely alludes to the biblical kingdom of Judah, often contrasted with Israel in prophetic literature. The homilist uses this to draw a parallel between ancient covenant-breaking and contemporary moral corruption.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ զի՞նչ ասացից","severity":"info","text":"The rhetorical question 'Now what shall I say?' marks a transition from describing the sin to a self-reflective hesitation about how to narrate it, a common homiletic device to heighten moral gravity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զլեզուս իմ աղտեղեալ ապականեմ","severity":"caution","text":"The homilist's claim that speaking openly would 'defile my tongue' may reflect a rhetorical topos rather than a literal prohibition; the passage is not corrupt but employs hyperbole to avoid explicit description.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Արդարացաւ կռապաշտութիւնն Իսրայելի' could be read as 'the idolatry of Israel was justified' or 'was made righteous'; the exact biblical referent is unclear.","The identity of 'Yudaye' (Judah) may refer to the tribe, kingdom, or a typological figure; the homilist does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":184,"ref":"p184","source":"Զի զայնպիսի մոլեգնութիւնսն զոր անասնամոլքն պղծին, կամ էգք առ էգսն կատարեն եւ արուք ընդ արուս, որ ընդ միտս անգամ անցուցանէ՝ պղծութիւն է ոգւոյ, իսկ ո՞րչափ եւս առաւել գործն այրեսցէ. զի Շթէ արդարն հազիւ կեցցէ, իսկ ամբարիշտն մեղաւորն ո՜՞ւր գտանիցի†ա։ Զի հուր անշէջ վառեցաւ ի մարմինս նոցա, եւ ի վեր բորբոքեալ ապականեցաւ լաննման բնութիւնս. զի այրն այր էր՝ եւ ախորժեաց լինել կին, եւ զայրն լինել կորոյս. եւ կինն կին էր՝ եւ կամեցաւ լինել այր, եւ զկինն լինել կորոյս. զորս պարտ է հալածել յարանց եւ ի կանանզ, զի թողին զբնական պէտս եւ յանբնականս մոլեցան. զոր եւ Պաւղոս ողբալով ասէր՝ թէ Էգք նոցա փոխանակեցին զպէտս բնականս ի պէտս անբնականս. նոյնպէս եւ արուացն թողեալ զբնական պէտս իգութեանն, բորբոքեցան ցանկութեամբ իւրեանց ի միմեանս, արուք ընդ արուս զխայտառակութիւն գործէին։ Որոց պիղծ խորհրդովք զչար ցանկութիւնս լցուցեալ ի մարմինս իւրեանց եւ յանբան անասունս բորբոքեցան, եւ զեղան յամենայն չարութիւնս, եւ առաւել եւս պղծեցան քան զսեղանակապուտսն եւ զգերեզմանակրկիտսն, եւ չար եւս քան զմարդասպան անաւրինեցան. զի մարդասպանն միայն զմարմինն սպանանէ, եւ զայն՝ աստ միայն. իսկ սոքա զհոգին եւ զմարմինն սպանանեն յաւիտենական տանջանաւքն։ Այս եւ քան զհեթանոսութիւնս ամբարշտագոյն է. եւ վասն այսորիկ բարկութիւնք ահեղ հեղուն ի յերկրի.","english":"For such frenzies as the bestial defile, or women with women perform, and men with men, which even pass beyond the mind—it is a pollution of the spirit. But how much more so is the deed of pederasty? For the righteous man barely endures, but where will the sinful wicked be found? For an inextinguishable fire was kindled in their bodies, and burning upward, it corrupted the nature of the soft. For the man was a man, and desired to become a woman, and to be a man was ruin; and the woman was a woman, and wished to become a man, and to be a woman was ruin. These must be driven out from men and from women, for they abandoned natural needs and went astray into unnatural ones. Concerning which Paul also lamented, saying: Their women exchanged natural needs for unnatural needs; likewise the men, having abandoned the natural needs of womanhood, were inflamed with lust for each other, men with men performing abomination. Those who, with foul designs, having filled their evil desires in their bodies, were inflamed even against brute beasts, and overflowed into all wickedness, and were defiled even more than the self-castrated and the grave-robbers, and became lawless, worse even than murderers. For the murderer kills only the body, and that only once; but these kill both soul and body with eternal torments. This is even more impious than paganism. And because of this, terrible wrath poured down upon the earth.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"այրեսցէ","severity":"info","text":"The term 'այրեսցէ' (pederasty) is a key moral category in this passage, denoting same-sex acts between men, often with a power dynamic. It is distinct from the general 'արուք ընդ արուս' (men with men) and carries a specific pejorative connotation in the homiletic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զոր եւ Պաւղոս ողբալով ասէր","severity":"info","text":"The reference to Paul lamenting about women and men exchanging natural needs for unnatural ones likely echoes Romans 1:26-27, where Paul condemns same-sex relations and unnatural acts. The homilist adapts this to Armenian moral discourse.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զսեղանակապուտսն եւ զգերեզմանակրկիտսն","severity":"info","text":"The terms 'self-castrated' (սեղանակապուտսն) and 'grave-robbers' (գերեզմանակրկիտսն) refer to groups condemned in early Christian and Armenian ascetic literature for extreme bodily mutilation or desecration of the dead, used here as hyperbolic comparisons to heighten the sin's gravity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի հուր անշէջ վառեցաւ","severity":"info","text":"The image of an 'inextinguishable fire' kindled in the body serves as a structural metaphor for divine punishment and internal corruption, linking the physical act to spiritual and eschatological consequences, a common homiletic device.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զի մարդասպանն միայն զմարմինն սպանանէ","severity":"info","text":"The comparison of the sin to murder, where the murderer kills only the body once, but these acts kill both soul and body with eternal torments, parallels a standard patristic argument (e.g., in John Chrysostom) that sexual sins are worse than murder due to their spiritual consequences.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"գտանիցի†ա","severity":"caution","text":"The Armenian text has a critical mark (†) after 'գտանիցի' (will be found), indicating a textual corruption or uncertain reading in the manuscript. The sense is clear—'where will the sinful wicked be found?'—but the exact form may be scribal.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'լաննման բնութիւնս' (nature of the soft) is ambiguous: it may refer to a specific group (e.g., effeminate men) or be a general metaphor for moral weakness. The reading taken is that it denotes those who succumb to unnatural desires."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":185,"ref":"p185","source":"վասն այսորիկ երկինք կամ փակին չարաչար, եւ կամ բանին խստութեամբ. վասն այսորիկ մահք տարաժամք եւ զանազան պատուհասք. վասն այսորիկ ջրհեղեղք համաւրէնք զտիեզերս հեղձեալ կորուսին. վասն այսորիկ եւ հրացան անձրեւք կայծականց տարածեալ տեղեաց ի վերայ Սոդոմայ եւ հրակիզեաց զամենայն սահմանս նորա վասն արուամոլ գիջութեանցն եւ իգական կատաղութեանցն։ Ո՜վ անաւրէն մոլորութիւն. ո՛վ սաստիկ կուրութիւն եւ միգապատ յիմարութիւն. զի ի սկզբանէ սարսուռ առնու, եւ առ ահիս միտքս յիմարին, եւ ոչ կարեմ զբանս բովանդակել։ Ով ետես, կամ ո՞վ լուաւ այսպիսի ահեղ արհաւիրս եւ անաւրէն ամբարշտութիւնս եւ զազրալի պղծութիւնս։ Ով սատանայ եւ ի սկզբանէ մարդասպան, յո՛ր խաւար կամ յորպիսի՞ խորս անաւրէնութեան իջուցեր զմարդն, մինչեւ արուամոլս եւ անասնամոլս եւ իգացեալս գործես։ Եւ արդ զի՞նչ անուանեսցուք զնոսա, որք զայնպիսի մոլեգնութիւնս մոլեգնեցան. զի մարդ չէ, եւ չէ իսկ։ Իսկ անասո՞ ւն կոչեսցուք. այլ եւ նա քան զանասունս առաւել եւս անմտագոյն գտանի, քանզի ոչ երբէք տեսանեմք զանասունս ի մարդոյ բնութիւն ախորժեալ։ Իսկ շունս կատաղեա՛լս անուանեսցուք. այլ եւ քան զշունս առաւել անամաւթացեալք կատաղին։ Զի շունք յիրեանց նմանութիւնսն ախորժին, եւ մերձենան ըստ իւրեանց աւրինաւոր բնութեանն.","english":"Because of this, the heavens either close harshly, or the word with severity; because of this, untimely deaths and various punishments; because of this, universal floods overwhelmed and destroyed the world; because of this, also rains of fire and lightning spread and fell upon Sodom and burned all its borders because of the male-mad frenzies and female rages. O lawless delusion! O severe blindness and mist-covered stupidity! For from the beginning I shudder, and my mind is stupefied with terror, and I cannot complete the words. Who has seen, or who has heard such terrible horrors and lawless wickedness and abominable pollutions? O Satan, and from the beginning murderer, into what darkness or what depth of lawlessness have you cast man, that you make him male-mad and beast-mad and womanish in deeds? And now what shall we call those who have raged in such frenzies? For he is not a man, and is not at all. But shall we call him beast? Yet he is found even more mindless than beasts, for we never see beasts delighting in the nature of man. But shall we call them mad dogs? Yet they rage more shamelessly than dogs. For dogs delight in their own kind and approach according to their lawful nature.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Սոդոմայ","severity":"info","text":"The reference to Sodom and the rain of fire and lightning alludes to the biblical destruction of Sodom and Gomorrah (Genesis 19:24-25).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"արուամոլ","severity":"info","text":"The term 'արուամոլ' (male-mad) is a compound of 'արու' (male) and 'մոլ' (mad), denoting pederasty or male same-sex desire, central to the homily's condemnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Սատանայ","severity":"info","text":"The invocation of Satan as 'from the beginning murderer' reflects early Christian demonology, where Satan is blamed for leading humanity into sin, a common trope in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ով ... ով","severity":"info","text":"The repeated exclamatory 'Ով' (O) structures the passage as a rhetorical lament, intensifying the emotional condemnation of the sins described.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"անասուն","severity":"info","text":"The comparison of sinners to beasts and mad dogs echoes classical and early Christian moral rhetoric, e.g., Plato's 'Laws' and Paul's 'Romans' 1:26-27, where unnatural acts are likened to animal behavior.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"միտքս յիմարին","severity":"caution","text":"The phrase 'my mind is stupefied' may be a rhetorical device or indicate a textual break; the Armenian 'յիմարին' (stupefied) could also imply a deliberate pause in composition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'երկինք կամ փակին չարաչար' (the heavens either close harshly) is ambiguous: it may refer to divine punishment (heavens closing) or a meteorological metaphor; the reading taken is as a divine response to sin."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":186,"ref":"p186","source":"իսկ իգացեալքն եւ արուագէտքն եւ անաւրէն անասնամոլքն առաւել քան զշունս կատաղին, եւ զանցուցանեն զչարութիւնս իւրեանց քան զչարութիւնս դիւաց։ Ո՜վ ահեղ երկայնմտութիւն Աստուծոյ. ո՛վ մեծի սիրոյն եւ անբաւ երախտեաց բարերարին, որ ոչ զերկինս ի վայր կործանէ յայսպիսի ամբարշտելոցն վերայ, եւ ոչ զերկիրս ի ներքոյ հերձանէ եւ ծածկէ զապականեալսն եւ զծանրացեալսն, եւ ոչ սաստիկ փայլատակունս իջուցանէ ի վերուստ, եւ շանթիւք հրոյ խանձոտէ. այլ երկայնամտեալ ներէ մինչեւ ի ժամանակս վրէժխնդրութեան, եւ յաւր ահեղ դատաստանին։ Եւ արդ քանի՛ գեհենք եւ հնոցք հրացանք իցեն բաւական այնպիսի անձանց. քանի՛ տարտարոսք ներքինք եւ աղջամուղջք խաւարի ընդ այնպիսի անաւրէն զեղխութեան. քանի՛ գուբք որդնալիցք սպառնացեալ են եւ բազմութիւնք տանջանաց, զոր եւ ասել չեմ բաւական զհրեղէն գետոցն զյորդութիւնսն, որ հոսեալ իջանեն յամբարշտութեանցն վերայ, ուր են ահեղ արհաւիրք եւ լալ եւ ողբալ անդադար։","english":"But the effeminate, the lovers of men, and the lawless bestialists are more than rabid dogs, and they surpass the wickedness of demons in their transgressions. O the terrible forbearance of God! O the great love and boundless beneficence of the Benefactor, who does not cast down the heavens upon such impious ones, nor rend the earth beneath and cover the corrupt and the hardened, nor send down fierce lightning from above and scorch them with fiery thunderbolts, but with forbearance endures until the time of vengeance and the day of terrible judgment. And how many hells and fiery furnaces would be sufficient for such persons? How many lower Tartaruses and dark abysses for such lawless licentiousness? How many worm-filled pits and multitudes of torments are threatened, which I am not even sufficient to describe—the streams of the fiery rivers that flow down upon the impious, where there are terrible horrors and weeping and wailing without ceasing.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"իգացեալքն","severity":"info","text":"The term 'իգացեալքն' (igats'ealk'n) literally means 'those who have become womanish' and is used here as a pejorative for effeminate men, reflecting the homilist's condemnation of same-sex acts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"արուագէտքն","severity":"info","text":"'արուագէտքն' (aruagetk'n) means 'lovers of men' and is a compound of 'արու' (male) and 'գէտ' (lover), used to denote men who engage in homosexual acts, paralleling the earlier reference to 'male-mad frenzies'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"երկայնմտութիւն","severity":"info","text":"The concept of God's 'երկայնմտութիւն' (long-suffering) is a common theme in Armenian patristic literature, emphasizing divine patience before judgment, as seen in the homilies of Yovhannēs Mandakuni.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"գեհենք","severity":"info","text":"The term 'գեհենք' (gehenk') is the Armenian word for Gehenna, derived from the New Testament Greek γέεννα, referring to the Valley of Hinnom and used as a symbol of hellish punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"տարտարոսք","severity":"info","text":"'տարտարոսք' (tartarosk') is the Armenian plural of Tartarus, a concept from Greek mythology adopted in Christian literature to denote the deepest abyss of the underworld, used here to intensify the imagery of punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ո՜վ ... ո՛վ ...","severity":"info","text":"The repeated exclamations 'Ո՜վ ... ո՛վ ...' (O ... O ...) form a rhetorical pattern of apostrophe, emphasizing the speaker's awe at God's forbearance, a common device in Armenian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text uses 'իգացեալքն' and 'արուագէտքն' which are clear in context but may have nuanced connotations in classical Armenian; the translation 'effeminate' and 'lovers of men' is adopted."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":187,"ref":"p187","source":"Արդ զի՞նչ առնիցես եղկելիդ եւ թշուառականդ զդառնութիւնդ սաստիկ յիմար կուսանացն յաւուր չարաչար քո վախճանիդ, յորժամ պահանջիչք ոգւոյդ քո անողորմք եկեալ ահագին կերպարանաւք ի վերայ քո հասանիցեն փութանակի տագնապաւ զոգիդ քո յափշտակել ընդ մարմնոյն, եւ տագնապեալ ոգիդ վարանել ահագին դողմամբ անդրէն ի ներքս դառնալ ջանայ, եւ ղաւղեալ ընդ յարկաւ մարմնոյդ, եւ ոչ հանդարտեալ հայել ընդ դէմս եկելոց հրեշտակացն, որք սաստիկ սպառնալեաւք զոգիդ ի մարմնոյդ հանեալ ձգիցեն. եւ յայնժամ պատիցեն զքեզ արհաւիրք սոսկալի ահեղ ատենին, եւ երկիւղ տարակուսանաց չարաղէտիցն տանջանաց։ Եւ արդ զահն զայն ո՛չ զմտաւ ածեալ լայցես դառնապէս, եւ անդադար ողբալով հառաչիցես զբազմութիւն չարաչար քո ամբարշտութեանդ. թերեւս երկայնամտեալ գթասցի Տէր ի ջերմեռանդն արտասուս վշտագնելոյ սրտի քո, եւ գորովագութ ողորմութեամբ ընկալցի զպաղատանս քոյոյ հեծութեան։ Արդ վաղվաղեա յապաշխարութիւն մինչ դեռ է մեր ժամանակս, զի մի՛ եկեալ աւրն Յափշտափութա զերծանել ի պղծութենէդ՝ ապաւինեալ ի մարդասիրութիւնն Աստուծոյ։ Թէպէտ եւ անթիւ են անաւրէնութիւնք քո, այլ անբաւ են մարդասիրութիւնքն Աստուծոյ. թէպէտ եւ չարաչար գլորեցար, այլ վաղվաղեա աղաչեա զՔրիստոս՝ որ կանգնէն զգլորեալս։ Թէպէտ եւ գեռաթաթախ տղմով զազրացար, այլ ունիս աղբիւր արտասուաց՝ որ մաքրէ եւ լուանայ։","english":"Now what shall you do, wretched and miserable one, in the harsh folly of your perverse end on the evil day of your death, when the merciless exactors of your soul come with terrible forms upon you, hastening with urgency to snatch your soul from the body, and your troubled soul, agitated with great trembling, strives in vain to turn back within, and is caught under the roof of your body, and cannot calmly look upon the faces of the angels who have come, who with severe threats will draw your soul from the body and cast it out? And then the terrors of that dreadful and awesome hour will strike you, and the fear of the torments of evil calamities. And now, have you not brought that fear to mind, weeping bitterly, and with ceaseless lamentation groan over the multitude of your evil wickedness? Perhaps, if you are long-suffering, the Lord may have mercy on the fervent tears of your sorrowful heart, and with compassionate mercy receive the supplications of your groaning. Now hasten to repentance while it is still our time, so that the day of seizure may not come to deliver you from your impurity, trusting in the philanthropy of God. For even if your iniquities are countless, the philanthropies of God are boundless; even if you have fallen evilly, hasten to beseech Christ, who raises the fallen. For even if you have been defiled, wallowing in the mire, you have a fountain of tears that cleanses and washes.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զի՞նչ առնիցես","severity":"info","text":"The rhetorical question 'what shall you do' introduces a vivid eschatological scenario, a common homiletic device to provoke repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"մարդասիրութիւն","severity":"info","text":"The term 'philanthropy' (մարդասիրութիւն) is a key theological concept in Armenian patristics, denoting God's benevolent love for humanity, distinct from mere mercy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"աղբիւր արտասուաց","severity":"info","text":"The 'fountain of tears' echoes prophetic and penitential language (cf. Joel 2:17 LXX), though no direct citation is marked; it is a common trope in Armenian homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Յափշտափութիւն","severity":"info","text":"The 'day of seizure' (Յափշտափութիւն) likely refers to the moment of death or judgment, a theme in Armenian eschatology influenced by Syriac and Greek apocrypha.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ ... Արդ","severity":"info","text":"The repeated 'now' (Արդ) structures the homily as a series of urgent exhortations, moving from threat to hope, a typical rhetorical pattern in Mandakuni's works.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Քրիստոս","severity":"info","text":"The appeal to Christ as the one who 'raises the fallen' reflects the Christocentric soteriology of the Armenian Church, emphasized in Mandakuni's homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'merciless exactors' (անողորմք պահանջիչք) is ambiguous: they could be demons or angels of judgment; the text leans toward demonic agents based on the context of terror."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":188,"ref":"p188","source":"Թէպէտ եւ յաններելի աղտեղութիւնս մեղացն կործանեցար, այլ մի՛ եւս յամեր եւ մնար ի կործանմանդ, եւ գտանես թողութիւն եւ փրկութիւն։ Թէպէտ եւ ներկեալ նեխեցար ի սեւաթոյր ամբարշտութիւնս քո, այլ մերձեցիր առ Քրիստոս ջերմեռանդն արտասուաւք, եւ լուսաւորեալ պայծառացուցանէ զքեզ։ Թէպէտ եւ սաստիկ բարկացուցեր յամելով յապականեալ ի գնացս քո խաւարայինս, այլ կանխեա խոստովանութեամբ, եւ ընդունիս որպէս զանառակ որդին։ Թէպէտ եւ կարեվէր վիրաւորեցար յոտից մինչեւ ի գլուխ, այլ կարող ես բժշկել ողորմութեամբ եւ գթով տնանկաց։ Թէպէտ եւ կապեցար ի շղթայս սատանայի, եւ շաղեալ պատեցար ի հաղբս նորա, այլ պնդութիւն պահոց եւ ջերմութիւն աղաւթից քոց ցրուէ զտոռունս մեղաց կապանաց սատանայի։ Թէպէտ եւ յանդունդս խաւարայինս եւ ի խորինս իջուցին զքեզ ահեղ անաւրէնութիւնք քո, այլ հայցումն եւ հառաչումն կամաւոր ապաշխարութեանդ քո հանէ ի խորին խաւարէն, եւ բարձրացուցանէ ի կամարն երկնաւոր ուր արդարոցն են բարութիւնք։ Թէպէտ եւ ժանտահոտ պղծութեամբ եղեր բնակարան խաւարային դիւաց, արդ սրբեցիր ի զազրալի նեխութենէդ, խորգով եւ մոխրով եւ պաղատանաւք ել ի տաճարն Աստուծոյ։ Թէպէտ եւ չար են չարիքդ քո, այլ յաղթող են մարդասիրութիւնք նորա։ Թէպէտ եւ պղծագոյն քան զոհեալն եւ զմեռելոտին, այլ կարող ես մաքրեալ վարիւք առաքինութեամբ եւ հաճոյանալ Աստուծոյ։","english":"Even if you have been ruined by the irremediable filth of sins, do not despair and remain in your ruin, and you will find forgiveness and salvation. Even if you have rotted in the black-dyed wickedness of your present state, draw near to Christ with fervent tears, and he will illuminate and make you radiant. Even if you have provoked severe wrath by persisting in your corrupted, dark ways, anticipate with confession, and he will receive you like the prodigal son. Even if you have been grievously wounded from foot to head, you are able to heal through mercy and compassion for the poor. Even if you have been bound in the chains of Satan and entangled and enmeshed in his snares, the steadfastness of your fasts and the fervor of your prayers will dissolve the putrid bonds of sin of Satan. Even if your terrible iniquities have cast you into dark abysses and depths, the seeking and sighing of your voluntary penance will draw you out from the deep darkness and raise you to the vault of heaven where the blessings of the righteous are. Even if you have become a foul-smelling dwelling-place of dark demons by your loathsome filth, now you are cleansed from your vile rottenness; with ashes, sackcloth, and supplications, enter the temple of God. Even if your evils are evil, his mercies are victorious. Even if you are more polluted than a sacrificial victim or a corpse, you are able to be purified by the ways of virtue and to please God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Թէպէտ եւ ... այլ","severity":"info","text":"The passage is structured as a series of conditional clauses introduced by 'Թէպէտ եւ' ('Even if'), each followed by an adversative 'այլ' ('but') offering hope or remedy, creating a rhetorical pattern of sin and redemption.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զանառակ որդին","severity":"info","text":"The phrase 'like the prodigal son' alludes to the Parable of the Prodigal Son (Luke 15:11–32), emphasizing themes of repentance and paternal forgiveness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սեւաթոյր","severity":"info","text":"'սեւաթոյր' (black-dyed) is a compound of 'սեւ' (black) and 'աթոյր' (dyed), used metaphorically to denote deep, indelible moral corruption.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"խորգով եւ մոխրով","severity":"info","text":"The phrase 'with ashes, sackcloth, and supplications' reflects early Christian penitential practices, where sackcloth (խորգ) and ashes (մոխր) were outward signs of repentance and humility.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զոհեալն եւ զմեռելոտին","severity":"info","text":"The comparison to a 'sacrificial victim or a corpse' echoes Levitical purity laws (Leviticus 11–15), where such states rendered one ritually impure, paralleling the homily's call for moral purification.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"յաղթող են մարդասիրութիւնք նորա","severity":"caution","text":"The phrase 'his mercies are victorious' may be ambiguous: 'մարդասիրութիւնք' (philanthropies/mercies) could refer to Christ's human-loving acts or divine compassion; the translation opts for 'mercies' to fit the context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'յաղթող են մարդասիրութիւնք նորա' could be read as 'his philanthropies are victorious' or 'his mercies are victorious'; the latter is chosen for coherence with the homily's theme of divine forgiveness."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":189,"ref":"p189","source":"Թէպէտ եւ տաղտկալի աղտովն մեղաց չարանեխ փետեցեր, զմարմինդ քո, եւ շաղախեալ ծրդեալ կաս յանաւրէնութեանդ, բեկեալ անձամբ, խոնարհեալ սրտիւ ջնջեա ի քէն զանաւրէնութիւնս քո, եւ վաղվաղակի շնորհաւք Սուրբ Հոգւոյն լուսաւորիս։ Բազումք մոլորեցան ի ճշմարտութենէն, եւ ապա գտին ճանապարհս փրկութեան. բազումք գլորեցան չարաչար, եւ միւսանգամ կանգնեզան. բազումք ի նահատակացն խոցեալ կիսամահ վիրաւորեցան, եւ դարձեալ յաղթութիւն գործեցին. բազումք աղքատացեալք ի նաւաբեկութենէ՝ դարձեալ մեծացան. բազումք ի խորս չարեաց ընկղմեցան, եւ միւսանգամ արդարացան ապաշխարութեամբ. բազումք ի հիւանդաց յետ անյոյս լինելոյ բժշկեցան. բազում ծանրաբեռինք մեղաւք ջերմեռանդ ապաշխարութեամբ թեթեւացան։ Արդ եւ դու մի՛ յուսահատիր յողորմութենէ մարդասիրին Աստուծոյ. յիշեա զի բազում մաքսաւորք արդարազան, բազում պոռնիկք սրբեցան, բազում աւազակք արդարացան եւ բացին զդրունս դրախտին. եւ դու փութացիր կանգնեա ի գլորմանէդ, եւ ընկեա ի քէն զանաւրէնութիւնդ, եւ հասանես փրկութեան։ Մի՛ նմանիր սոդոմայեցւոցն անզղջութեամբ քով, զի մի՛ ընդ նոսին հրկիզեալ այրիցիս ի հուր գեհենին. այլ Նինուէի նմանեա ապաշխարութեամբ, եւ դարձիր ի չար ճանապարհէն։ Ահա դեռ եւս բնակեալ է ի քեզ թշնամին անաւրէն, եւ խստացուցանէ զսիրտ քո չդառնալ ի զղջումն ապաշխարութեան.","english":"Even if you have been defiled by the loathsome filth of sins, your body, and you are mixed and corrupted in your iniquity, broken in person, humbled in heart, cast out from yourself your iniquity, and quickly be enlightened by the grace of the Holy Spirit. Many strayed from the truth, and then found the paths of salvation. Many fell grievously, and again stood upright. Many among the martyrs were wounded half-dead, and again achieved victory. Many who were impoverished by shipwreck again became great. Many were sunk in the depths of evils, and again were justified by repentance. Many who were sick after being hopeless were healed. Many heavily burdened with sins were lightened by fervent repentance. Now you too, do not despair of the mercy of the philanthropist God. Remember that many tax collectors were justified, many harlots were sanctified, many robbers were justified and opened the gates of paradise. And you, hasten to stand up from your fall, and cast out from yourself your iniquity, and you will attain salvation. Do not imitate the Sodomites in your unrepentance, lest you be burned with them in the fire of Gehenna. But imitate Nineveh in repentance, and turn from the evil path. Behold, the iniquitous enemy still dwells in you, and hardens your heart not to turn to the repentance of contrition.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"բազումք մոլորեցան ի ճշմարտութենէն, եւ ապա գտին ճանապարհս փրկութեան","severity":"info","text":"The homilist lists examples of sinners who repented and were saved, reinforcing the theme of divine mercy and the possibility of redemption.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"բազում մաքսաւորք արդարազան, բազում պոռնիկք սրբեցան, բազում աւազակք արդարացան","severity":"info","text":"This echoes the biblical motif of repentant sinners, such as the tax collector in Matthew (9:9-13) and the penitent thief in Luke (23:39-43), though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Նինուէի նմանեա ապաշխարութեամբ","severity":"info","text":"Nineveh's repentance is a biblical reference (Jonah 3) used as a model for collective and individual repentance, contrasting with Sodom's destruction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զի մի՛ ընդ նոսին հրկիզեալ այրիցիս ի հուր գեհենին","severity":"info","text":"The contrast between Sodom and Nineveh is a common homiletic trope in Armenian patristic literature, emphasizing repentance over punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"անաւրէնութիւն","severity":"info","text":"This term, meaning 'iniquity' or 'lawlessness,' is a key concept in Mandakuni's moral theology, denoting a state of sin that requires active casting out.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Թէպէտ եւ տաղտկալի աղտովն մեղաց...","severity":"info","text":"The passage opens with a conditional series ('Even if...') followed by a list of exempla, a rhetorical pattern typical of Mandakuni's exhortatory style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'բեկեալ անձամբ, խոնարհեալ սրտիւ' could be interpreted as either a description of the sinner's state or a call to action; the translation takes it as the latter."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":190,"ref":"p190","source":"արդ ծանիր զգաղտնի նետս սատանայի, եւ փութա զերծիր յորոգայթից նորա։ Ահա պահպանեալ կան զքեւ անթիւ բանակք դիւաց, եւ պատեալ պաշարեն զխորհուրդս քո չխոստովանել եւ չապաշխարել. այլ ոստիր ի միջոյ նոցա իբրեւ ի հրոյ կայծականց, եւ փութա անկիր յողորմութիւնն Աստուծոլ. ողբա ասելով. Հայր, մեղայ յերկինս եւ առաջի քոա մի՛ մերժեր յողորմութենէ քումմէ. յորմէ լսեմ ի ձեռն մարգարէին, թէ թողեալ լիցին քեզ մեղք քոբ։ Որում ողորմութեան եւ մեք արժանի լիցուք շնորհաւք եւ մարդասիրութեամբ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։\n\nՎԱՍՆ ՉԱՌՆԵԼՈՅ ՍԷՐ ԲԱՐԵԿԱՄՈՒԹԵԱՆ ԸՆԴ ԹՇՆԱՄԻՍՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ\n\nՀանապազ զմտաւ ածեալ զարհուրիմ յահեղ յանցանացս այսորիկ, եւ անպակաս խորհուրդք իմ յուզին. սիրտ իմ հիացեալ երկնչի, զի հանապազ վիրաւորիմ յախտէս յայսմանէ. զի յընդելական սովորութենէն եւ վէրն իսկ վէր ոչ երեւի։ Չարեաւքն չարաչար խոցոտիմք, եւ անհոգ եմք իբրեւ զառողջս. ընդ միշտ հիացեալ զարմանամ եւ սգամ հանապազ, քանզի գիտեմ զվիրին չարութիւնն, գիտեմ լիով զվիրացն ծուլութիւնս։ Վասն այսորիկ պարտ է առաւել սգալ դողալով, եւ անդադար ողբալ զկուրութիւն յիմարութեանս մերոյ. քանզի գիտեմ թէ ահեղ բանդք եւ կապանք մեծամեծք եւ պատիժք զանազան տանջանաց կան արհամարհողաց բանից եւ թագաւորաց աշխարհի։","english":"Now recognize the hidden arrows of Satan, and hasten to free yourself from his snares. Behold, countless hosts of demons are lying in wait for you, and they have surrounded and besieged your mind, to prevent you from confessing and doing penance. But leap out from among them as from a blazing fire, and hasten to cast yourself upon the mercy of God. Lament, saying: \"Father, I have sinned against heaven and before you; do not cast me away from your mercy.\" From which I hear through the hand of the prophet, that your sins shall be forgiven you. May we also be worthy of that mercy, by the grace and loving-kindness of the Father and of the Son and of the Holy Spirit, now and always and unto eternity. Amen.\n\nON THE UNQUENCHABLE FIRE OF THE LOVE OF PHILANTHROPY TOWARD THE ENEMY OF GOD\n\nConstantly bringing this to mind, I tremble at these terrible transgressions, and my thoughts are ceaselessly agitated. My heart is astounded and fearful, for I am perpetually wounded by this covenant; because from the inveterate habit, the wound itself does not even appear. We are cruelly pierced by evils, and we are heedless as if we were healthy. I am ever amazed and mourn constantly, for I know the malignancy of the wound, I know fully the indolence of the wounds. Therefore it is fitting to mourn all the more with trembling, and to lament unceasingly the blindness of our folly. For I know that terrible bonds and great chains and various punishments of torments await those who despise the word and the kings of the world.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գաղտնի նետս սատանայի","severity":"info","text":"The phrase 'hidden arrows of Satan' is a metaphor for unseen spiritual temptations or demonic attacks, common in Armenian ascetic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Հայր, մեղայ յերկինս եւ առաջի քո","severity":"info","text":"The penitential cry 'Father, I have sinned against heaven and before you' echoes Psalm 50 (51) and the Lord's Prayer, but is not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ձնորհաւք եւ մարդասիրութեամբ Հաւր եւ Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյն","severity":"info","text":"The closing Trinitarian formula reflects the Armenian liturgical tradition, emphasizing grace and philanthropy (philanthropia) as divine attributes.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՎԱՏՆ ՉԱՌՆԵԼՈՅ ՍԷՐ ԲԱՐԵԿԱՄՈՒԹԵԱՆ ԸՆԴ ԹՇՆԱՄԻՍՆ ԱՍՏՈՒԾՈՅ","severity":"info","text":"The homily title introduces a new thematic section on the 'unquenchable fire of the love of philanthropy toward the enemy of God,' contrasting divine mercy with human sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զի յընդելական սովորութենէն եւ վէրն իսկ վէր ոչ երեւի","severity":"info","text":"The observation that habitual sin makes the wound invisible is a recurring theme in Armenian monastic literature, influencing later spiritual writers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զախտէս յայսմանէ' (from this covenant) is ambiguous: it may refer to the covenant of baptism or the Mosaic law; the reading taken is a general covenant of faith.","The identity of 'the prophet' in 'ձեռն մարգարէին' is unspecified; it may refer to a biblical prophet or a contemporary spiritual figure."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":191,"ref":"p191","source":"Իսկ ո՛րչափ եւս առաւել հուր ահեղ տանջանաց բազմութեան այնոցիկ մնասցէ՝ որ զհրաման Հոգւոյն եւ զպատուիրանն Աստուծոյ արհամարհեն, եւ թշնամեաց Աստուծոյ բարեկամք լինիցին, որք հանապազ զՀոգին Սուրբ հայհոյեն եւ տրտմեցուցանեն անաւրէն գնացիւք, եւ ոչ դառնան եւ զղջան, այլ կան ի նմին հանապազ. յորոց պարտ է աստուածապաշտաց եւ քրիստոսասիրաց ի բաց հեռանալ ըստ բանին Պաւղոսի որ ասէ. Եթէ եղբայր անուանեալ կամ պոռնիկ իցէ, կամ ագահ, կամ արբեցող, կամ բամբասող, կամ յափշտակող, ընդ այնպիսումն եւ հաց մի՛ ուտել։ Եղբայր անուանեցաւ՝ որ աւազանին ծննդեամբն եւ սրբոյ սեղանին հաղորդութեամբն լուսաւորեցաւ. եւ զի անսուրբ վարիւք եւ անապաշաւ անաւրէնութեամբք պղծեաց եւ կորոյս զսուրբ աւազանին զսրբութիւնն, եւ հեռացեալ մերժեցաւ ի մէնջ եւ ի սուրբ հաւատոյ քրիստոնէութեանն, կամ պղծեցաւ ընդ անաւրէնս շնութեամբ աղտեղեալ, եւ կամ զազիր եւ գարշելի անկողնեաւք ամուսնութիւն կասկելով զաւրէն խոզի ընդ ցեխ եւ ընդ տիղմ թաւալեալ, այնպիսին եթէ եղբայր իսկ իցէ եւ կամ քոյր, կամ որդի, կամ դուստր նզովեսցի եւ մերժեսցի ի սիրոյն եւ ի խնամոյն եւ ի բարեկամութենէ. եւ խանակ զի դարձաւ յետս ի Քրիստոսէ, եւ եթուք յաւազանն, եւ հաւատաց անաւրէն խաբէութեան սատանայի։ Արդ ո՛յր են հրամանքս, ո՞յր են պատուիրանքս.","english":"But how much more terrible the fire of torments will remain for those multitudes who despise the command of the Spirit and the commandment of God, and become friends of the enemies of God, who continually blaspheme the Holy Spirit and grieve Him by their lawless ways, and do not turn back and repent, but persist in the same. From such it is necessary for the God-fearing and Christ-loving to keep far away, according to the word of Paul who says: If a so-called brother be a fornicator, or covetous, or a drunkard, or a slanderer, or a plunderer, do not even eat bread with such a one. He is called brother who was illumined by the birth of the font and by the communion of the holy altar. And because by unholy ways and lawless iniquities he has defiled and corrupted the sanctity of the holy font, and has been cast out and rejected from among us and from the holy faith of Christianity, or has been defiled among the lawless by the filth of fornication, or by foul and abominable beds has defiled marriage, wallowing like a pig in mud and mire—if such a one be even a brother or a sister, or a son or a daughter, let him be cursed and rejected from love and care and friendship. And curse him because he has turned back from Christ, and has denied the font, and has believed the lawless deception of Satan. Now where are these commands, where are these commandments?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եթէ եղբայր անուանեալ կամ պոռնիկ իցէ, կամ ագահ, կամ արբեցող, կամ բամբասող, կամ յափշտակող, ընդ այնպիսումն եւ հաց մի՛ ուտել","severity":"info","text":"The homily cites Paul's injunction to avoid a sinful 'brother' (cf. 1 Cor 5:11; Didache 2:2). The Armenian text closely follows the Pauline tradition of shunning moral offenders.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"եղբայր","severity":"info","text":"The term 'brother' (եղբայր) is defined here as one illumined by baptism ('birth of the font') and communion, not merely a biological relation. This reflects early Christian usage of 'brother' for fellow believers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"աւազան","severity":"info","text":"The 'font' (աւազան) refers to the baptismal font. The homily emphasizes that defiling one's baptismal sanctity through sin leads to exclusion from the Christian community, a common theme in early Armenian penitential literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ ո՛յր են հրամանքս, ո՞յր են պատուիրանքս","severity":"info","text":"The passage ends with a rhetorical question ('Now where are these commands?'), which serves as a structural pivot, challenging the audience to reflect on the divine commandments just enumerated.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th cent.) is traditionally credited with these homilies, though some scholars question the attribution. The severe disciplinary tone here aligns with early Armenian ecclesiastical efforts to enforce moral rigor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'brother' as a literal sibling or spiritual kin is ambiguous; the homily treats it as spiritual, but the curse extends to biological family ('son or daughter').","The source of the Pauline citation is not explicitly given; it may be a conflation of multiple Pauline passages."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":192,"ref":"p192","source":"ո՛չ ապաքէն Միածնին Աստուծոյ եւ թագաւորին թագաւորաց զոր պատուիրեաց Հոգւովն Սրբով ի բերանոյ առաքելոյն։ Եւ արդ թշնամանեալ արհամարհին պատգամք Հոգւոյն Սրբոյ եւ պատուիրանք Աստուծոյ վասն չհրաժարելոյ մեր նախ յանաւրինացն սիրոյն եւ յանարժան խնամութենէն, որ է հանապազ պոռնկութիւն։ Եւ արդ որո՞ւմ ներելոյ եւ թողութեան արժանի լինիցիմք, զի զհրամանս եւ զպատուիրանս Աստուծոյ կոխան արարաք. նա ընդ ագահի եւ ընդ արբեցողի չհրամայեաց առնել բարեկամութիւն, եւ մեք ընդ Հրեայս եւ ընդ հեթանոսս եւ ընդ հերձուածողս առնեմք բարեկամութիւն եւ խնամութիւնս։ Եւ յո՛ր խաւար երթայցեմք, եւ կամ ո՛ւր սուզանիցիմք վասն անհնարին ծուլութեանս եւ չարաչար սովորութեանս, որ արհամարհեմք զպատուիրանս Աստուծոյ. եւ կամ ո՛ր պատասխանատրութիւն կայցէ յաւուր ահեղ դատաստանին՝ յորժամ յանդիմանեալ կշտամբիցիմք առաջի տիեզերական հրապարակին. զի՞նչ ասիցեմք, չլուաք երբէք յումեքէ ասեմք, կամ չուսո՞յց ոք։ Ահա Պաւղոս բողոքէ եւ ասէ. Եթէ եղբայր ոք ագահ իցէ, կամ արբեցող եւ կամ բամբասող եւ կամ յափշտակող, ի նոցանէ, ասէ, որոշեա եւ ի բաց հեռացիր. ընդ այնպիսումն եւ հաց մի՛ ուտեր. այլ Ելէք ի միջոյ նոցա, եւ մեկնեցարուք ի նոցանէն. մի՛ ճաշակէք, մի՛ հուպ լինիքբ†, զի հանապազ թշնամանողք են Աստուծոյ, եւ արհամարհողք պատուիրանացն նորա։","english":"not even the Only-Begotten of God and the King of Kings, who commanded through the Holy Spirit by the mouth of the apostle. And now, having become hostile, they despise the commands of the Holy Spirit and the commandments of God because we do not first withdraw from the love of lawlessness and from unworthy care, which is perpetual fornication. And now, for whom are we worthy of pardon and forgiveness, since we have trampled upon the orders and commandments of God? He did not command making friendship with the covetous and the drunkard, and we make friendship and care with Jews, with pagans, and with heretics. And into what darkness shall we go, or where shall we sink because of our impossible laziness and evil habit, that we despise the commandments of God? Or what answer shall we have on the day of the terrible judgment, when we are reproached face to face before the universal assembly? What shall we say? Shall we say that we never heard from anyone, or that no one taught us? Behold, Paul protests and says: If any brother is covetous, or a drunkard, or a slanderer, or a plunderer, from them, he says, separate and withdraw far away; do not even eat bread with such a one. But go out from among them, and separate yourselves from them; do not partake, do not associate, for they are perpetual enemies of God, and despisers of his commandments.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս բողոքէ եւ ասէ","severity":"info","text":"The citation of Paul's teaching on separation from the covetous and drunkard echoes 1 Corinthians 5:11 or a similar Pauline admonition, though the exact verse is not given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"պոռնկութիւն","severity":"info","text":"The Armenian term 'pōrnutʿiwn' (fornication) is used metaphorically for spiritual infidelity, aligning with biblical prophetic language for idolatry or apostasy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Հրեայս եւ ընդ հեթանոսս եւ ընդ հերձուածողս","severity":"info","text":"The triad 'Jews, pagans, and heretics' reflects the late antique Christian polemical classification of outsiders, common in Armenian homiletics of this period.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ","severity":"info","text":"The repeated phrase 'ew ard' (and now) marks rhetorical transitions, intensifying the homiletic reproach and moving from accusation to self-incrimination.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"մի՛ հուպ լինիքբ†","severity":"caution","text":"The text includes a critical siglum 'b†' after 'liniwkʿ', indicating a textual crux or variant in the manuscript tradition; the reading is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Պաւղոս","severity":"info","text":"Paul is invoked as an authoritative witness, a common strategy in Armenian patristic homilies to ground moral exhortation in apostolic tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'mi՛ hup liniwkʿb†' is textually uncertain; the intended meaning may be 'do not associate' or 'do not approach', but the manuscript reading is corrupt."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":193,"ref":"p193","source":"Զայս յամենայն ժամ լսեմք ի Պաւղոսէ, մանաւանդ ի Հոգւոյն Սրբոյ՝ եթէ չէ պարտ թշնամեաց Աստուծոյ լինել բարեկամգ†։ Ահա եւ մարգարէն ասէ՝ եթէ Զատելիս քո Տէր՝ ատեցի, եւ վասն թշնամեաց քոց տրտմեցայ. ատելութիւն կատարեալ ատեցի զնոսա, եւ եղէ նոցա թշնամի, զի զաւրէնս քո ոչ պահեցինդ։ Ահա մարգարէն ուսուցանէ թէ պարտ է ատել զթշնամիս Աստուծոյ, եւ ոչ եթէ բարեկամութիւն ընդ թշնամիս Աստուծոյ առնել։ Այլ եւ միւս մարգարէն ասէ, եթէ՝ Եւ վասն այսորիկ խորտակեաց զնաւս քո, զի թշնամեաց Աստուծոյ բարեկամ եղերե. ահա եւ սա զնոյն բողոքէ՝ եթէ չէ պարտ ընդ թշնամիս Աստուծոյ առնել բարեկամութիւն եւ խնամութիւն եւ լինել ատելի եւ թշնամի Աստուծոյ։ Զայս եւ այլ մարգարէ ասէ. Որ ամբարտաւանն էր աչաւք եւ ագահ սրտիւք, ընդ նմա եւ հաց ոչ ուտէի. եւ ոչ բնակէր ի մէջ տան իմոյ, որ առնէր եւ գործէր զանաւրէնութիւնն Արդ զայս գիտելով եւ մեք հեռասցուք ի թշնամեաց Աստուծոյ. զի չէ պարտ քրիստոսասիրաց եւ աստուածապաշտից ընդ ատելիս Աստուծոյ եւ ընդ թշնամիս Քրիստոսի սէր ինչ եւ բարեկամութիւնս առնել. այլ ատել եւ իբրեւ զթշնամիս համարել։ Կին ոք եթէ զայրն իւր թշնամանեալ տեսանիցէ, ոչ միայն թշնամի թշնամանողին լինի, այլ եւ քինանայ եւս ընդ նմա եւ ոխայ.","english":"We hear this at all times from Paul, and especially from the Holy Spirit, that it is not right to be a friend of the enemies of God. Behold, the prophet also says: \"Your Lord, whom I separated, I hated, and I grieved because of your enemies. I hated them with a perfect hatred, and I became their enemy, because they did not keep your laws.\" Behold, the prophet teaches that it is right to hate the enemies of God, and not to make friendship with the enemies of God. And another prophet says: \"And for this reason I shattered your ships, because you became a friend of the enemies of God.\" Behold, this one also protests the same: that it is not right to make friendship and care with the enemies of God and to become hateful and an enemy of God. And yet another prophet says: \"He who was arrogant of eye and greedy of heart, with him I would not even eat bread, and he would not dwell in my house, who would do and commit the lawlessness.\" Now, knowing this, let us also distance ourselves from the enemies of God. For it is not right for Christ-lovers and God-worshippers to have any love or friendship with the haters of God and the enemies of Christ, but rather to hate them and consider them as enemies. If a woman were to see her husband become an enemy, she would not only be an enemy to the one who is hostile, but she would also take vengeance and bear a grudge against him.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Զատելիս քո Տէր՝ ատեցի","severity":"info","text":"The phrase 'Your Lord, whom I separated, I hated' echoes prophetic language, possibly from the Armenian version of Jeremiah or another minor prophet, though the exact source is not identified in the edition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եւ վասն այսորիկ խորտակեաց զնաւս քո","severity":"info","text":"The image of shattering ships for befriending God's enemies recalls prophetic rebuke, possibly from Isaiah or Ezekiel, but the precise citation is not given in the source.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Որ ամբարտաւանն էր աչաւք եւ ագահ սրտիւք","severity":"info","text":"The description of the arrogant and greedy person who is shunned echoes wisdom literature, such as Proverbs, but the exact verse is not identified in the edition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Պաւղոս","severity":"info","text":"The reference to Paul and the Holy Spirit underscores the homily's reliance on Pauline authority, common in Armenian patristic literature, to justify enmity toward God's enemies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զայս յամենայն ժամ լսեմք","severity":"info","text":"The passage uses a repetitive rhetorical structure, citing multiple prophets in succession to reinforce the imperative to hate God's enemies, culminating in a domestic analogy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"բարեկամգ","severity":"caution","text":"The Armenian text includes a marginal or variant notation (բարեկամգ†) in the edition, possibly indicating a textual crux or emendation; the English draft omits this detail.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The specific prophetic books quoted are not identified in the edition, leaving the scriptural sources ambiguous.","The notation † after բարեկամգ may indicate a textual variant or editorial note, but its meaning is not clarified in the source."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":194,"ref":"p194","source":"մեք վասն Քրիստոսի չատեմք իսկ երբէք եւ չքինանամք ընդ գողս եւ ընդ պոռնիկս եւ ընդ բամբասողս եւ ընդ ամենայն թշնամիս Աստուծոյ, որ յամենայն ժամ բարկացուցանեն զնա անաւրէն գնացիւք։ Որդի զանարգիչս Հաւր իւրոյ անարգէ եւ թշնամանէ. եւ մեք զթշնամիս Աստուծոյ Հաւր մերոյ սիրեմք եւ պատուեմք, եւ առնեմք բարեկամութիւն ընդ նոսա։ Բազում ծառայք ի վերայ տերանց իւրեանց մեռանին, եւ մեք վասն Աստուծոյ Հաւր մերոյ եւ արարչի մերոյ ատելի եւս թշնամեաց նորա չկամիմք լինել։ Եւ զիա՞րդ անուանիմք աստուածասէրք եւ աստուածապաշտք, եւ ակն ինչ յաւիտենական կենացն ունիցիմք. եւ կամ զիա՞րդ սիրիցիմք ի նմանէ՝ որք ոչ սրտիւք զնա սիրիցեմք. զի Որով չափով չափէք՝ չափեցից ձեզ†է։ Զի եթէ կոչէք զիս հայր՝ ասէ, եւ զոր ասեմն ոչ առնէք, որդիս կոչեցից եւ ես, եւ ի ժառանգութենէ իմմէ հառի արարից։ Ընդէ՞ր Տէր եւ վասն է՞ր. զի զթշնամիս իմ սիրեցիք, եւ զատելիս իմ բարեկամ արարէք։ Եւ այժմ ոչ ինչ համարին զայն բազումք. այլ խառն եւ անխտիր ընդ թշնամիս, ընդ շունս եւ ընդ գողս եւ ընդ պոռնիկս եւ ընդ ագահս եւ ընդ յափշտակողս ուտեմք, եւ ընդ բամբասողս եւ ընդ զրկողս, եւ խնամով ի տունս մեր մուծանեմք, եւ պատուեմք զթշնամանողս Աստուծոյ, եւ զոգիս մեր վնասեալ կորուսանեմք։","english":"We do not hate for the sake of Christ at any time, nor do we separate ourselves from thieves and fornicators and slanderers and all the enemies of God, who at all times provoke him by their lawless ways. A son dishonors and is hostile to those who dishonor his father; but we love and honor the enemies of God, our Father, and make friendship with them. Many servants die for their masters, but we are unwilling even to be hated by the enemies of our God, our Father and Creator. And how are we called God-lovers and God-worshippers, and have any hope of eternal life? Or how shall we be loved by him, when we do not love him from the heart? For \"by the measure you measure, it will be measured to you.\" For if you call me father, he says, and you do not do what I say, I too will call you sons, and I will cast you out from my inheritance. Why, Lord, and for what reason? Because you loved my enemies, and made my haters your friends. And now many do not regard that at all, but mix indiscriminately with enemies, with dogs and thieves and fornicators and the covetous and plunderers we eat, and with slanderers and oppressors, and we bring them with care into our homes, and honor those who are hostile to God, and we ruin and destroy our souls.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"մեք վասն Քրիստոսի չատեմք","severity":"info","text":"The speaker contrasts the expected hatred for Christ's sake with the congregation's failure to separate from sinners, emphasizing a moral failing.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ատելի","severity":"info","text":"The term 'hatred' (ատելի) is used in a righteous sense, echoing the previous passage's 'perfect hatred' for God's enemies, a key concept in Mandakuni's homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Որով չափով չափէք՝ չափեցից ձեզ","severity":"info","text":"This phrase alludes to the biblical principle of reciprocity, likely echoing Matthew 7:12 or similar wisdom, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զշունս","severity":"info","text":"The mention of 'dogs' (զշունս) among enemies reflects a common biblical and patristic trope for moral impurity or Gentile outsiders, not literal canines.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ զիա՞րդ","severity":"info","text":"Rhetorical questions ('And how...?') structure the homily, driving home the inconsistency between the congregation's self-identification as God-lovers and their actions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի Որով չափով չափէք՝ չափեցից ձեզ†է","severity":"caution","text":"The text includes a dagger (†) after 'ձեզ', indicating a textual corruption or uncertain reading in the manuscript; the sense is clear but the exact form is disputed.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'enemies of God' is left broad, encompassing thieves, fornicators, slanderers, and others, without specifying whether these are literal or metaphorical categories."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":195,"ref":"p195","source":"Եւ որ եւս ահագին անաւրէնութիւնք են քան զամենայն չարիս, եւ հաւասար կռապաշտութեան, որք քրիստոնեայքն լինին, եւ ընդ անաւրէնսն խառնակին, ամուսնանան եւս եւ հաւասար անասնագիտաց անուանեն զանձինս իւրեանց, եւ զՀոգին Սուրբ հալածեն յինքեանց եւ ի տանց իւրեանց եւ ի ծնողաց եւ յեղբարց եւ յազգատոհմից իւրեանց, եւ ոչ իմանան եւ զղջանան, եւ ոչ դառնան եւ ապաշխարեն. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, եւ չտայ իմանալ՝ եթէ այս են մեղք որ մահուչափ են։ Վասն որոյ ոչ է պարտ յայսպիսիսն յարել եւ ճաշակել ընդ նոսա. այլ իբրեւ յաւձից փախչել ի հաղորդութենէ նոցա, գուցէ ոք ուսանիցի զգործսն։ Իսկ եթէ ընդ չարակն չհրամայէ հաց ուտել, ո՞րչափ եւս առաւել ընդ չարագործելն՝ որով ոգիք մեր ապականին։ Զի թէ ի պոռնիկ ամուսնոյն հեռանալ հրամայէ, ո՞րչափ եւս յաւտար պոռնկէն, որք զմեզ յԱստուծոյ հեռացուցանեն։ Զի եթէ ի դատարկէն փախչել հրամայէ, որ դատարկ եւ անգործ եւ ստահակ շրջի, ո՞րչափ եւս առաւել փախչել ի բամբասողաց եւ յարբեցողաց։ Զի եթէ ընդ բարկացող առն չհրամայէ բնակել գուցէ ուսանիցին զճանապարհս նորա, ո՛րչափ եւս առաւել ի նոցանէն հեռանալ՝ որք զԱստուած բարկացուցանեն հանապազ։ Ընդէ՞ր աւտար չարեաւքդ չարչարիցիմք, եւ ընդ այլոց մեղացն դատապարտիցիմք.","english":"his father, and a daughter dishonors her mother, and they do not repent or turn back, nor do they do penance. And Satan makes that seem small, and does not let them know that these are sins that are deadly. For this reason it is not right to join with such persons and to partake with them, but rather to flee from their communion as from a serpent, lest someone learn their deeds. For if one is not commanded to eat bread with an evil eye, how much more so with evil-doing, by which our spirits are corrupted? For if one is commanded to keep away from a fornicating spouse, how much more so from an alien fornicator, who separates us from God? For if one is commanded to flee from an idle person, who wanders about empty and without work and deceitful, how much more so to flee from slanderers and drunkards? For if one is not commanded to dwell with an angry man, lest he learn his ways, how much more so to keep away from those who provoke God continually? Why do we torment ourselves with alien evils, and why are we condemned for the sins of others?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"անասնագիտաց","severity":"info","text":"The term 'անասնագիտաց' (literally 'beast-like') is used here to describe those who consider themselves equal to animals, likely a rhetorical condemnation of moral degradation. It echoes earlier patristic tropes of bestiality as a marker of extreme sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զՀոգին Սուրբ հալածեն","severity":"info","text":"The phrase 'they persecute the Holy Spirit' may allude to the sin against the Holy Spirit as described in Matthew 12:31-32, where blasphemy against the Spirit is unforgivable. This aligns with the homily's emphasis on deadly sins and lack of repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"մահուչափ","severity":"info","text":"The term 'մահուչափ' (deadly) refers to mortal sins in early Armenian Christian teaching, likely influenced by the concept of 'peccata mortalia' in Latin tradition. This reflects the homily's catechetical purpose of distinguishing between venial and mortal sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ζի եթէ ... ո՞րչափ եւս առաւել","severity":"info","text":"The passage employs a repetitive rhetorical structure: 'For if ... how much more so ...' This anaphoric pattern intensifies the argument for separation from sinners, moving from lesser to greater offenses, a common homiletic device to drive home moral urgency.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ի պոռնիկ ամուսնոյն հեռանալ","severity":"info","text":"The command to flee from a fornicating spouse echoes 1 Corinthians 7:10-11, where Paul advises separation from an unbelieving spouse. This parallel reinforces the homily's reliance on Pauline ethics regarding purity and community boundaries.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Ընդէ՞ր աւտար չարեաւքդ չարչարիցիմք","severity":"caution","text":"The final rhetorical question 'Why do we torment ourselves with alien evils?' may be ambiguous: it could mean suffering due to others' sins or being tormented by external evils. The translation opts for the former, but the Armenian 'աւտար' (alien) could also imply foreign or external, leaving room for interpretation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'աւտար չարեաւքդ' could be read as 'alien evils' (sins of others) or 'external evils' (worldly troubles). The English draft takes the former, but the Armenian allows both.","The term 'անասնագիտաց' is rare; its precise connotation (bestial vs. animal-like) is unclear without broader context."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":196,"ref":"p196","source":"տես որ զհանդերձս մաքուրս ոք ունիցի, եւ առաւել շփիցի ընդ այնոսիկ որ տղմովն իցեն շաղախեալք, ո՞չ ապաքէն եւ նա ընդ նոսա շաղախեալ ապականիցի. նոյնպէս եւ որ սրբութիւն իցէ ստացեալ, եւ ընդ ագահս եւ ընդ յափշտակողս եւ ընդ ամենայն շաղախեալս մեղաւք սէր եւ բարեկամութիւնս առնիցէ, ի պղծոցն պղծութենէ զսրբութիւնն իւր ապականէ։ Ապա եթէ ոք նեխեալ եւ փտեալ եւ չարահաւտ վիրաւք զոք տեսանիցէ, չկամի եւ ոչ ի մահիճսն լարել. իսկ մեք ընդ ան աւրէնսն եւ անկնունքսն խառնակիմք, եւ ընդ հերձուածողսն որ եւս չար քան զնեխութեան եւ փտութեան ի նոցանէ բուրէ մեղացն ծանրութիւն՝ որ զմարմինս մեր եւ զոգիս պղծեալ ապականէ, եւ հանէ յարքայութենէն, եւ սատանայի եւ դիւաց առնէ ժառանգակից, որ զՔրիստոս բարկացուցանեն յանաւրէն անկողինս պղծելով։ Իսկ քրիստոնեայք նոքա են որք զհրամանն Քրիստոսի պահեն եւ առնեն հանապազ։ Այլ քրիստոնեայքն միշտամեղք որք ընդ անաւրէնս վաւաշին, եւ քան զհեթանոսս առաւել եւս դատապարտին։ Ծառայ, ասէ, որ գիտէ զկամս տեառն իւրոյ, եւ ոչ առնէ, արբցէ գան սաստիկա. եւ Պաւղոս ասէ. Եթէ եղբայր ոք անուանեալ՝ կամ ագահ իցէ, կամ կռապարիշտ, ընդ այնպիսումն եւ հաց մի՛ ուտելբ։ Ահաւասիկ ընդ կռապարիշտս համարի զայնոսիկ երանելին Պաւղոս որք ընդ անաւրէնս կամաւք յարաժամ պոռնկին, եւ ամուսնութիւնս համարին.","english":"see that if one has clean garments and rubs against those who are soiled with mud, will not that one also be soiled and corrupted with them? Likewise, one who has acquired holiness and makes friendship and intimacy with the greedy, the plunderers, and all those soiled with sins, corrupts his holiness by the impurity of the impure. Then, if one sees a corpse, rotten and stinking with foul-smelling wounds, he does not even wish to lie down in the same bed. But we mingle with the lawless and the faithless, and with the heretics who are worse than the stench and putrefaction, for the weight of sins that they bear pollutes and corrupts our bodies and souls, and casts us out of the kingdom, and makes us partakers of Satan and demons, who provoke Christ to anger by defiling the lawless bed. But Christians are those who keep and fulfill the commandment of Christ always. Yet the always-sinful Christians who fornicate with the lawless are condemned even more than the pagans. \"A servant,\" it says, \"who knows the will of his master and does not do it, receives severe punishment.\" And Paul says: \"If a brother is called either greedy or an idolater, do not even eat bread with such a one.\" Behold, the blessed Paul considers as idolaters those who willingly fornicate with the lawless and consider it marriage.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"շաղախեալ","severity":"info","text":"The metaphor of 'soiled with mud' (տղմովն շաղախեալ) extends the homily's theme of moral contamination through association, a common trope in early Christian paraenesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս ասէ","severity":"info","text":"The citation 'If a brother is called either greedy or an idolater, do not even eat bread with such a one' is not a direct Pauline quotation but a paraphrase of 1 Corinthians 5:11, reflecting early Armenian reception of Paul.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"հերձուածողս","severity":"info","text":"The term 'heretics' (հերձուածողս) likely refers to contemporary sectarian groups in Armenia, such as the Messalians or Borborites, against whom Mandakuni polemicizes elsewhere in the homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"սրբութիւն","severity":"info","text":"The image of 'clean garments' soiled by contact parallels the Didache's teaching on avoiding the 'way of death' through association with the wicked, a common early Christian disciplinary motif.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ապա եթէ","severity":"info","text":"The passage moves from a general analogy (clean garments) to a specific example (corpse) and then to a direct exhortation, building a rhetorical climax that condemns mingling with the lawless.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"երանելին Պաւղոս","severity":"info","text":"The epithet 'blessed Paul' (երանելին Պաւղոս) reflects the high authority of Paul in Armenian tradition, where his letters were foundational for moral teaching and canon law.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զանաւրէն անկողինս' (the lawless bed) may refer to illicit sexual unions or metaphorically to heretical communion; the reading taken is literal, given the context of fornication."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":197,"ref":"p197","source":"զթլփատութիւնն պատուեն, եւ զաւազանն եւ զլուսաւորութիւնն Քրիստոսի անարգեն. եւ ոչ իմանան թէ չէ նմանութիւն լուսոյ խաւարի, եւ ոչ Քրիստոսի ընդ սատանայի, եւ ոչ բաժին հաւատացելոյն ընդ անհաւատին։ Արդ եթէ սիրելի ես Քրիստոսի, ատեա զթշնամիս նորա. եթէ բարեկամ ես Քրիստոսի, թշնամի լեր ատելեաց նորա. զի ամենայն որ անաւրէնութիւն գործէ, արհամարհէ զպատուիրանս նորա, եւ թշնամի է նա Աստուծոլ. որ սրտիւք աստուածապաշտ է մերժի եւ հեռանայ ի նմանէ որպէս ի թշնամոյ, թէպէտ եւ կարի սիրելի ոք է, եւ կարեւոր յընտանեաց։ Մեծ առաքինութիւն է որք նահատակին եւ մերժին յարհամարհողացն Աստուծոյ, եւ լինին թշնամիք թշնամանողաց նորա. ընդ որոց կան հատուցմունք մեծամեծք եւ պարգեւք զանազանք եւ պատիւք ընդ մերձաւորս Աստուծոյ։ Աղէ հարց ընդ թագաւորս աշխարհիս, եթէ զոք ի ծառայիցն տեսանիցէ՝ որ թշնամի թշնամեաց նորա լինիցի, տես քանի վայելչութեամբ պատուով փառաւորէ զնա առաջի մեծամեծաց իւրոց։ Իսկ եթէ լսէ եթէ ծառայ ոք թագաւորին սէր ընդ թշնամիս նորա առնիցէ, եւ բարեկամութիւն ընդ նոսա դնիցէ, ի միտ առ թէ քանի գանիւք եւ բանդիւք եւ զանազան տանջանաւք մաշեսցէ, եւ չար մահուամբ յաշխարհէս բառնայցէ։","english":"the circumcision they honor, and the baptism and illumination of Christ they despise. And they do not know that there is no likeness of light to darkness, nor of Christ to Satan, nor any portion of the believer with the unbeliever. Now, if you are beloved of Christ, hate his enemies. If you are a friend of Christ, be an enemy to those he hates. For everyone who commits lawlessness despises his commandments and is an enemy of God. He who is pious of heart rejects and distances himself from such a one as from an enemy, even if he is a very dear one and a close relative. It is a great virtue for those who are martyrs to reject and distance themselves from those who despise God, and to become enemies of those who are hostile to him. With them are great retributions and various gifts and honors among the intimates of God. Ask the kings of this world: if they should see one of their servants who becomes an enemy to their enemies, see with how much grace, honor, and glory they exalt him before their great ones. But if they hear that some servant of the king makes friendship with his enemies and establishes intimacy with them, consider with how many blows, bonds, and various torments they would destroy him, and remove him from this world by an evil death.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"թլփատութիւն","severity":"info","text":"The term 'circumcision' here likely refers to Jewish practice, contrasted with Christian baptism and illumination, reflecting a polemic against Judaizing tendencies in early Armenian Christianity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"no likeness of light to darkness","severity":"info","text":"The phrase echoes 2 Corinthians 6:14-15 (light vs. darkness) and possibly Matthew 5:14-15, but the specific formulation 'no likeness of light to darkness' is a common patristic trope for irreconcilable opposition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"hate his enemies","severity":"info","text":"Mandakuni’s call to hate Christ’s enemies reflects the post-Chalcedonian Armenian context, where loyalty to orthodoxy was enforced through social and familial ostracism, as seen in the canons of the Council of Dvin (506 CE).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"servant of the king","severity":"info","text":"The analogy of a king rewarding loyalty and punishing treason is a standard rhetorical device in Armenian homiletics, paralleling similar passages in Eznik of Kołb’s 'Refutation of the Sects' and later in Grigor Narekac‘i’s 'Book of Lamentations'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"if you are beloved... if you are a friend","severity":"info","text":"The passage uses a conditional parallelism ('if... then') to build a binary moral framework, typical of Mandakuni’s homiletic style, which often contrasts piety with lawlessness in stark terms.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"martyrs","severity":"caution","text":"The term 'martyrs' here may be metaphorical, referring to confessors or ascetics who 'witness' by rejecting sinners, rather than literal martyrs; the Armenian 'նահատակ' can denote any who suffer for faith.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'circumcision' group is ambiguous: it may refer to Jewish Christians, actual Jews, or heretics practicing Judaizing rites. The reading taken is that it denotes Jewish Christians or Judaizers, given the contrast with Christian baptism.","The phrase 'great retributions and various gifts' is ambiguous: it could refer to eschatological rewards or earthly honors from the church; the reading taken is that it refers to spiritual rewards among the 'intimates of God'."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":198,"ref":"p198","source":"Իսկ մեք որո՞ւմ ներելոյ եւ թողութեան արժանի լինիցիմք, եթէ սէր եւ բարեկամութիւնս ընդ թշնամիս Աստուծոյ առնիցեմք, որք հանապազ անաւրէն գնացիւք հայհոյեն եւ թշնամանեն զնա։ Յորոց պարտ է բազում երկիւղիւ զգուշանալ ի սեղանոյ եւ ի սիրոյ նոցա. քանզի յանաւրէնութեանց են կերակուրք եւ յափշտակողաց եւ գողոց. պիղծ են կերակուրք պոռնկաց եւ բամբասողաց. առիթ յաւիտենական տանջանացն են արբեցողացն խրախճանք, եւ մարդազոհիցն արեամբ շաղախեալ են ագահացն սեղանք. եւ են անսուրբ, եւ ապականիչ են կերակուրք ամենայն անաւրինաց եւ ապստամբողաց յԱստուծոյ, յորոց եւ Պաւղոս պատուիրէ հեռանալ. զի թէ մատուցողն պիղծ է, առաւել զոհն նորա պիղծ է. եւ որոց վարքն անսուրբ է, անսուրբ են եւ կերակուրք նոցա։ Եւ դու եթէ սրտիւ ես աստուածապաշտ, մերժեա եւ հեռացիր ի սեղանոյ եւ ի սիրոյ նոզա։ Տես զի եւ դատաւորք աշխարհիս զոր եւ ընդ գողս եւ ընդ սպանողս գտանեն, ընդ նոսին եւ դատին, մանաւանդ զբարեկամս եւ զվանատուրս նոցա։ Վասն որոյ եւ մեք հեռասցուք ի նոցանէն զոր Աստուած է դատելոց. զի մի՛ եւ մեք ընդ նոսին դատեսցուք յահեղ հուր գեհենին եւ աններելի տանջանաւք։ Եւ արդ զայս ամենայն իմացեալ ի բաց եղիցուք ի բարեկամութենէ Հրէից եւ հեթանոսաց եւ հերձուածողաց, գողոց եւ սպանողաց, պոռնկաց եւ բամբասողաց, յարբեցողաց եւ յագահաց եւ յափշտակողաց.","english":"But we, in whom shall we be worthy of forgiveness and remission, if we make friendship and love with the enemies of God, who constantly go lawlessly, blaspheme and hate him? From whom it is necessary to beware with great fear of their table and their friendship. For the foods are of lawless ones, and of plunderers and thieves; the foods of fornicators and slanderers are foul; the carousals of drunkards are an occasion of eternal torments, and the tables of the covetous are mixed with the blood of human sacrifices. And the foods of all the lawless and those who rebel against God are unholy and corrupting, from which even Paul commands to keep away. For if the offerer is foul, his sacrifice is even more foul. And those whose conduct is unholy, their foods are also unholy. And if you are a worshiper of God in heart, reject and keep away from his table and his friendship. See that even the judges of this world, when they find someone with thieves and murderers, judge them together with them, especially their friends and accomplices. Therefore, let us also keep away from those whom God is to judge, lest we also be judged with them in the terrible fire of Gehenna and with unforgivable torments. And now, knowing all this, let us be removed from friendship with Jews and pagans and heretics, thieves and murderers, fornicators and slanderers, drunkards and the covetous and plunderers.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"սեղանոյ","severity":"info","text":"The term 'table' (սեղան) here symbolically denotes fellowship or communion, particularly the shared meals of those deemed lawless, echoing early Christian concerns about table fellowship with sinners.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս պատուիրէ հեռանալ","severity":"info","text":"The reference to Paul commanding to keep away likely alludes to 1 Corinthians 10:21 or similar Pauline admonitions against partaking in idolatrous or impure meals.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"մարդազոհիցն արեամբ շաղախեալ","severity":"info","text":"The phrase 'mixed with the blood of human sacrifices' is hyperbolic rhetoric, not a literal accusation, reflecting early Christian polemic against pagan and heretical practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ զայս ամենայն իմացեալ","severity":"info","text":"This concluding clause summarizes the preceding exhortation, listing categories of people to avoid, and serves as a rhetorical climax reinforcing the homily's call for separation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Հրէից եւ հեթանոսաց եւ հերձուածողաց","severity":"info","text":"The explicit grouping of Jews, pagans, and heretics as enemies reflects the anti-Jewish and anti-heretical polemic common in Armenian patristic literature, particularly in the context of Mandakuni's 5th-century milieu.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"դատաւորք աշխարհիս","severity":"caution","text":"The analogy of earthly judges judging accomplices may be a rhetorical exaggeration; the Armenian text does not specify a legal source, and the comparison is likely illustrative rather than jurisprudential.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'Paul' (Պաւղոս) is ambiguous: it could refer to the Apostle Paul or a local figure; the context favors the Apostle. The phrase 'human sacrifices' (մարդազոհիցն) is likely hyperbolic, not literal."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":199,"ref":"p199","source":"եւս առաւել յայնցանէ՝ որ յանապաշաւ չարիսն իցեն զազրեալ եւ ընդ անաւրէնս ամենեւին ի բաց մեկնեսցուք. զի չէ միաբանութիւն արդարոյն ընդ անաւրինին. զի թշնամի է արդարութիւն ընդ անաւրէնութեան։ Զի՞նչ միաբանութիւն է լուսոյ ընդ խաւարի, եւ կամ զի՞նչ կայ հաւատացելոյն ընդ անհաւատին. զի հաւատացելոց Տէր է բաժին, եւ անհաւատիցն հուր է ժառանգութիւն։ Եւ կամ զի՞նչ նմանութիւն է տաճարի Աստուծոյ եւ մեհենաց. զի քրիստոնեայն տաճար է բնակութեան Աստուծոյ, եւ անաւրէնն բագին է դիւաց։ Նոյնպէս եւ ամենայն անաւրինեալք մեղաւք մեհեանք սատանայի են եւ բնակարան դիւաց։ Ահա այս են բաժինք եւ սահմանք եւ որոշմունք, եւ զատուցանեն զմեզ յանաւրինաց սիրոյ։ Ո՞ւր է զի աղաւնիք ընդ ագռաւս բնակեսցեն, եւ գառինք ընդ գայլս մակաղեսցեն, եւ կամ խառնուրդք միաբանութեան դիւաց պղծոց եւ լուսեղէն հրեշտակաց լինիցին։ Այլ սուրբք զսուրբս խնդրեն, եւ անաւրէնք յանաւրէնս յարին. զի ամենայն հաւ, ասէ, յերամս իւր իջանէ, եւ մարդ զնմանիս իւր խնդրէ։ Վասն որոյ եւ մեք զսուրբս խնդրեսցուք եւ ի սուրբս յարեսցուք. զսուրբս պատուեսցուք, զառաքեալս սիրեսցուք եւ բարեխաւս արասցուք, եւ ի շնորհաց եւ յողորմութենէ եւ յաղաւթից մի՛ զանգիտեսցուք. եւ արժանի լիցուք ընդ նոսին խոստացեալ աստուածային բարութեանցն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք յաւիտեանս. ամէն։","english":"and even more than those, we should separate ourselves completely from those who are corrupted by the lawless evil and from the lawless, for there is no unity of the righteous with the lawless, because righteousness is an enemy of lawlessness. What unity is there of light with darkness, or what common ground has the believer with the unbeliever? For the Lord is the portion of believers, and fire is the inheritance of unbelievers. Or what likeness is there between the temple of God and pagan shrines? For the Christian is a temple of God's dwelling, and the lawless one is an altar of demons. Likewise, all those corrupted by sins are shrines of Satan and dwellings of demons. Behold, these are the portions, boundaries, and distinctions that separate us from love of the lawless. Where is it that doves dwell with crows, or lambs lie down with wolves, or that there be mixtures of unity between foul demons and luminous angels? Rather, the saints seek the saints, and the lawless cleave to the lawless; for it is said, every bird flies to its own flock, and a man seeks his like. Therefore, let us also seek the saints and cleave to the saints; let us honor the saints, love the apostles and make them intercessors, and let us not be neglectful of grace, mercy, and prayers; and let us be worthy, together with them, of the promised divine blessings in Christ Jesus our Lord, to whom is glory forever. Amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"մեհեանք","severity":"info","text":"The term 'մեհեանք' (meheankʿ) refers to pagan shrines or temples, contrasting with 'տաճար' (tačar) for the Christian temple. This lexical choice underscores the binary opposition between Christian and pagan spaces.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ամենայն հաւ, ասէ, յերամս իւր իջանէ, եւ մարդ զնմանիս իւր խնդրէ","severity":"info","text":"The proverb 'every bird flies to its own flock, and a man seeks his like' is a biblical echo, likely from the Wisdom tradition (cf. Sirach 13:15-16). It reinforces the homily's call for separation from the lawless.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of Armenia known for his homilies emphasizing moral purity and separation from non-Christians. This passage reflects the period's concern with maintaining Christian identity amid Zoroastrian and pagan influences.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"rhetorical questions","severity":"info","text":"The passage employs a series of rhetorical questions (e.g., 'What unity is there of light with darkness?') to build a cumulative argument for separation. This is a common homiletic device in Mandakuni's works.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"doves with crows, lambs with wolves","severity":"info","text":"The imagery of doves and crows, lambs and wolves is a traditional moral contrast in early Christian literature, symbolizing the incompatibility of good and evil. Similar pairings appear in patristic sources like Ephrem the Syrian.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Armenian homiletic tradition","severity":"info","text":"This homily was preserved in the Armenian 'Čaṙkʿ' collection and has been influential in Armenian liturgical and moral teaching. Its call for separation from the lawless resonates with later Armenian monastic and penitential practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the lawless' (անաւրէնք) is ambiguous: it may refer to non-Christians, heretics, or morally corrupt individuals. The reading taken is that it denotes those outside Christian moral and communal boundaries."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":200,"ref":"p200","source":"ՎԱՍՆ ԱՀԵՂ ՀԱՐՈՒԱԾՈՑ ԿԱՐԿՏԻ\n\nԲազում կերպարանք են պատուհասից սպառնալեաց Աստուծոյ՝ զոր յաւգուտ եւ գթութիւն մեզ մատակարարէ. զի թէպէտ եւ դէմք իրացն զասման են նշանակ, այլ առ մեզ զգութ հայրենի խնամոցն ցուցանէ։ Զի յորժամ արհամարհիցեմք զպատուիրանս նորա, եւ յանցանք ինչ յանցանիցեմք ըստ կամաց անձանց մերոց գնալ, առ սակաւ սակաւ ներէ եւ երկայնամտէ, ակն ունելով դարձի ապաշխարութեան։ Եւ յորժամ ոչ երկիւղիւ գեհենին, եւ ոչ փափագանաւք անանց բարութեանցն չփութամք յապաշխարութիւն, կամի փոքր մի զարթուցանել զդանդաղութիւն ծուլութեան մերոյ ի ձեռն սուղ ինչ պատուհասից առ ի խրատ եւ ի զգուշութիւն. զի իւրաքանչիւր ուրուք սրտի հանդէս արարեալ՝ ծանիցէ զանաւրէնութիւնս գնացից իւրոց, եւ զերծեալ հեռասցի ի չար սովորութենէ մեղացն, եւ ապրեսցին յահեղ աղէտից տանջանացն։ Ապա եթէ զայս եւս արհամարհիցեմք, եւ ոչ փութանայցեմք զԱստուած հաշտեցուցանել ապաշխարութեամբ, եւ զայլ եւս ճաշակս դառնութեամբ պատուհասից տայ մեզ ըմպել, եւ հեղու թափէ ի վերայ մեր զահեղ պատուհասիցն բազմութիւն, եւ զահագին մրուր բարկութեան իւրոյ արբուցանէ մեզ չարաչար սպառնալեաւք. զի յառաջագոյն ոչ փութացաք հաշտեցուցանել զնա ի ձեռն խրատոյ գաւազանին։ Զի թէ էր Փարաւոնի առաջին պա տուհասիւն խրատեալ, զտասն եւս հարուածոցն զճաշակն ոչ ընդունէր.","english":"ON THE TERRIBLE PLAGUES OF THE LORD\n\nThere are many forms of the threats of God's punishment, which provide us with benefit and mercy. For although the faces of things are marked as such, they show us the care of paternal providence. For when we despise his commandments and commit some offense, going according to the will of our own selves, he forgives little by little and is patient, having in view the return of repentance. And when we do not hasten to repentance out of fear of Gehenna or desire for eternal goods, he wishes to rouse the sluggishness of our laziness a little by means of some slight punishment, for admonition and caution. For having made a test of each one's heart, he may know the lawlessness of his ways, and being delivered, he may distance himself from the evil habit of sins, and they may live apart from the terrible calamity of torments. Then if we despise even this, and do not hasten to reconcile God through repentance, he gives us yet another draught of the bitterness of punishments to drink, and pours upon us the multitude of terrible plagues, and makes us drink the fierce dregs of his wrath with harsh threats. For we did not hasten beforehand to reconcile him by means of the rod of admonition. For if Pharaoh had been admonished by the first plague, he would not have tasted the ten plagues.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ԱՀԵՂ ՀԱՐՈՒԱԾՈՑ","severity":"info","text":"The title phrase 'terrible plagues' (ԱՀԵՂ ՀԱՐՈՒԱԾՈՑ) echoes the Coptic 'ⲛⲉⲭⲣⲟϥ' and is a key thematic term for divine punishment in this homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Փարաւոնի","severity":"info","text":"The reference to Pharaoh and the ten plagues alludes to Exodus 7–12, where God sends escalating punishments to compel repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"գեհենին","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the Armenian term for hell, derived from the Valley of Hinnom in Jewish tradition, and is a standard image of eternal punishment in Armenian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Բազում կերպարանք","severity":"info","text":"The opening phrase 'many forms' introduces a rhetorical pattern of escalating divine warnings, moving from patience to harsher plagues, culminating in the Pharaoh example.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"This homily is attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), a key figure in Armenian patristics, though some scholars question the authorship of the entire collection.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ՎԱՍՆ ԱՀԵՂ ՀԱՐՈՒԱԾՈՑ ԿԱՐԿՏԻ","severity":"caution","text":"The title 'On the Terrible Plagues of the Lord' may be a later editorial addition; the manuscript tradition shows variation in headings across witnesses.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'դէմք իրացն զասման են նշանակ' is ambiguous: it may mean 'the faces of things are marked as such' or 'the appearances of things signify the same', affecting the interpretation of divine providence."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":201,"ref":"p201","source":"եւ ժողովուրդն Ամովսայ մարգարէին եթէ առաջին պատուհասիւն էր ապաշխարեալ, զցաւս ատամանց եւ զդալուկն եւ զմարախն եւ զկարկուտն եւ զսաստիկ երաշտութիւնն եւ զսոսկալի սովն եւ զհարուածս չարաչարս եւ զմահս տարաժամս ոչ ճաշակէր։ Վասն որոյ պարտ է զգուշանալ յիւրաքանչիւր ի չար ճանապարհէն, զի մի՛ այլ եւս բազմութիւնք չարաչար պատուհասիցն յաւելցին ի ձեզ։ Քանզի յորժամ անաւրէնութիւնք մեր առաւելուն, յայնժամ պատուհասքն զեղուն ի մեզ։ Այլ նախախնամութիւնն Աստուծոյ եւ զայն եւս խնամով ածէ ի վերայ մեր. զի յորժամ մոռանայցեմք զերկիւղն Աստուծոյ, եւ ի չարիսն յոլովիցեմք, ոչ անդէն ի մեղսն կամի անապաշաւ զոք կորուսանել, այլ շնորհէ ժամանակ ապաշխարութեան։ Ապա եթէ ոչ ապաշխարեմք, եւ այլ եւս յանձինս մեր խնայէ վասն դարձի, եւ հարկանէ զանդաստանս մեր կարկտիւ, կամ մարախով եւ կամ այլ ինչ պատուհասիւք, զի ծանուցեալ զյանցանս մեր ապաշխարեսցուք։ Ապա եթէ եւ այնպէս ոչ ապաշխարիցեմք, հարկանէ վասն մեր զանասունս մեր պէսպէս հարուածովք իբրեւ զպատժապարտ, զի մեք ի զեղջ եկեսցուք։ Ապա թէ եւ այնպէս ոչ ապաշխարիցեմք, կամ փակէ զերկինս ի վերայ մեր դժնդակ երաշտութեամբ, կամ բանայ չարաչար յոլովութեամբ յապականութիւն։ Ապա եթէ այնպէս ոչ ապաշխարիցեմք, շարժեալ զերկիր դողացուցանէ ի ներքոյ մեր, եւ իբրեւ ձայնիւ բարբառի ծանուցանել զյանցանս մեր.","english":"and the people of the prophet Amos, if they had repented at the first plague, would not have tasted the pains of the locusts, the wormwood, the grasshopper, the hail, the severe drought, the terrible famine, the grievous afflictions, and the untimely deaths. For this reason it is necessary for each one to beware of the evil path, lest further multitudes of grievous plagues be added upon you. For when our iniquities increase, then the plagues overflow upon us. But the providence of God also brings this upon us with care: that when we forget the fear of God and persist in evil, He does not wish to destroy us immediately and without repentance in sin, but grants a time for repentance. Then if we do not repent, He still has mercy on us for the sake of our return, and strikes our fields with hail, or with locusts, or with some other plague, so that, having become aware of our transgressions, we may repent. Then if we do not repent even thus, He strikes our beasts for our sake with various afflictions as if they were guilty of punishment, so that we may come to our senses. Then if we do not repent even thus, He either closes the heavens above us with harsh drought, or opens them with grievous abundance to destruction. Then if we do not repent even thus, He shakes the earth and causes it to tremble beneath us, and as if with a voice proclaims to make known our transgressions.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ժողովուրդն Ամովսայ մարգարէին","severity":"info","text":"The reference to the people of the prophet Amos alludes to the biblical book of Amos, which describes a series of plagues as divine punishment for Israel's sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"info","text":"The term 'ապաշխարութիւն' (apashkharut'iwn) means 'repentance' in classical Armenian, a central theme in this passage emphasizing the need for repentance to avoid escalating divine punishments.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"patriarchal providence","severity":"info","text":"The concept of God's 'նախախնամութիւն' (nakhakhnamut'iwn) or 'providence' reflects Armenian theological emphasis on God's merciful guidance, even in punishment, as seen in patristic sources.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"escalating plagues","severity":"info","text":"The passage follows a repetitive structure: 'if not repent, then worse plague', creating a rhetorical crescendo that underscores the urgency of repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Amos plagues","severity":"info","text":"The list of plagues (locusts, hail, drought, famine) parallels the natural disasters in Amos 4:9-10, though the Armenian text expands them with additional terms like 'wormwood' and 'grasshopper'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զդալուկն","severity":"caution","text":"The term 'զդալուկն' (zdalukn) is ambiguous; it may mean 'wormwood' (a bitter herb) or metaphorically 'bitterness', but the English draft interprets it as 'wormwood'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the people of the prophet Amos' is unclear—whether a specific biblical group or a general reference to Israel.","The term 'զդալուկն' could be read as 'wormwood' or 'bitterness', affecting the interpretation of the plague list."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":202,"ref":"p202","source":"այլ ոչ ընկղմէ վասն դարձի ապաշխարութեան։ Ապա թէ եւ այնպէս ոչ ապաշխարիցեմք, այնուհետեւ առաքէ յանձինս մեր ախտս չարաչարս, կամ մահս տարաժամս, կամ խեղութիւն մարմնոյ, կամ ցաւս անբժշկելիս, կամ լլկումն դիւական, եւ պէսպէս ախտաժէտութիւնս, որպէս եւ Պաւղոս ասէ՝ թէ Վասն այնորիկ են ի ձեզ բազում հիւանդք եւ ախտաժէտք, եւ շատ եւս տարաժամ ննջեցեալք։ Վասն որոյ պարտ է ձեզ միշտ պատուհասիւ դառնալ եւ ապաշխարել, եւ մի՛ զհոյլս բազումս եւ չարաչարս ընդունել զպատուհասիցն, եւ լետ այնորիկ զհուրն անշէջ եւ զտանջանսն յաւիտենից։ Եւ արդ իւրաքանչիւր ոք զխեղճ անձին իւրոյ քննեսցէ, եւ զբազմութիւն յանցանաց իւրոց ծանիցէ, եւ մի՛ զԱստուած անիրաւ ոք կարծիցէ ի հեղուլ զցասումն սրտմտութեան իւրոյ. այլ տուր գոհութիւն ներող եւ արդար դատաւորութեան նորա, զի զոր ինչ Աստուած գործէ՝ ոչ եթէ բարկութեան ինչ նշանակիչ է, այլ ողորմութեան։ Ահա ջըհեղեղն համաջունջ ամենայն աշխարհի՛ նշանակ էր ողորմութեան եւ ոչ բարկութեան. զի իբրեւ ոչ կամեցան զղջանալ եւ ապաշխարել տապանագործ քարոզութեամբն Նոյի, որ ձայնիւ ուրագին հնչեցուցանէր յամենեցունց լսելիս, ի ձեռն արագահաս մահուն յանթիւ մեղացն կարճեցան. թէպէտ եւ սաստիկ տանջանս ընկալան վասն գործոցն չարեաց, այլ զոր ի վաղիւն գործել կամէին՝ ի ձեռն մահուն ապրեցան.","english":"but not for the sake of repentance and penance. And if we do not repent even then, thereafter it sends upon our persons grievous afflictions, or untimely deaths, or mutilation of the body, or incurable pains, or demonic torment, and various pestilences, as Paul says: \"For this reason there are among you many sick and diseased, and many more who have died untimely.\" For this reason it is necessary for you always to turn to chastisement and repent, and not to receive the many and grievous plagues, and thereby to escape the unquenchable fire and the eternal torments. And now let each one examine his own wretched self, and weigh the multitude of his own sins, and let no one think God unjust in pouring out the wrath of his anger; but give thanks to his forgiving and just judgment, for whatever God does is not a sign of anger, but of mercy. Behold, the universal deluge of the whole world was a sign of mercy and not of anger. For when they did not wish to repent and do penance through the ark-building preaching of Noah, who with the sound of the adze resounded in the ears of all, they were cut short by the swift death of countless sins. Although they received severe torments for their evil deeds, yet what they would have done on the morrow they escaped by means of death.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս ասէ","severity":"info","text":"The citation 'Paul says' likely refers to 1 Corinthians 11:30 or a similar Pauline passage on sickness and untimely death as divine punishment, though the exact verse is not identified in the source edition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"տապանագործ քարոզութեամբն Նոյի","severity":"info","text":"The 'ark-building preaching of Noah' alludes to the tradition that Noah preached repentance while building the ark, a motif found in early Christian and Armenian sources, emphasizing the call to penance before divine judgment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"info","text":"The term 'ապաշխարութիւն' (apashkharut‘iwn) means 'repentance' or 'penance', a key concept in Mandakuni’s homilies, often paired with 'դարձ' (return) to denote conversion and penitential practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ահա ջըհեղեղն համաջունջ","severity":"info","text":"The passage shifts from general exhortation to a specific exemplum: the Noachian deluge as a sign of mercy, not anger. This rhetorical move (from warning to biblical illustration) is typical of Mandakuni’s homiletic structure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զհուրն անշէջ եւ զտանջանսն յաւիտենից","severity":"info","text":"The reference to 'unquenchable fire and eternal torments' reflects a common eschatological theme in Armenian patristic literature, later influential in medieval Armenian penitential and apocalyptic traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զհոյլս բազումս' (many and grievous plagues) could be interpreted as either physical afflictions or eschatological punishments; the text seems to blend both. The reading taken follows the immediate context of divine chastisement."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":203,"ref":"p203","source":"եւ յայտ է՝ եթէ ողորմութեան նշանակ եղեւ ջրհեղեղն նոցա, որք ոչն կամեցան զղջանալ եւ ապաշխարել։ Զսոյն եւ առ սոդոմայեցւոցն իմացիր. զի ոչ եթէ ի բարեգործութեանց ինչ կործանեցան ի ձեռն հրացան կայծականց, այլ ի սաստիկ անաւրէնութեանցն եւ ի ժանտագործ գնացիցն. զի բանտարգելեալք էին յամենայն զազրութիւնս, որք յարագ մահուն ապրեցան ի բազում պղծութեանց։ Այլ ի ձեզ իբրեւ յորդիս մատուցեալ է Աստուած ի խրատել ի բժշկել, եւ ոչ վիրաւորել. այժմէն յայտնել զանաւրէնութիւնս ձեր, եւ ոչ պահել յաւիտենական ամաւթոյն տանջանաց։ Հարկանէ վասն ձեր զանդաստանս ձեր, զի անձինք ձեր ի զեղջ եկեսցեն։ Այլ թերեւս չար ախտիւն ագահութեան ընչաքաղց եւ աւգտաժողով էիք, եւ կարճել կամեցաւ. եւ կամ ի ցոփագնացս ինչ ցանկութեամբ լափրացեալք, եւ ի ձեռն կարաւտութեանցդ ցածուցանել կամեցաւ. եւ կամ ի լրութենէ հացալիցք եւ մարմնապարար յափրութեամբք յոռացեալք ինչ մոռացայք զերկիւղն Աստուծոյ, եւ արդ ի ձեռն սուղ ինչ նեղութեան եւ կարաւտութեան յիշէք, ինչ բարկացուցանէք զնա, եւ զարթոյց զձեզ յապաշխարութիւն. ահա եւ ձեզ ցասումն պատուհասիդ նշանակ է ողորմութեան, եւ ոչ բարկութեան։ Այլ ողորմութիւն ի դէմս զասմանդ ցուցանելոյ բազմութիւնք մեղաց դադարեն։","english":"It is evident that the flood was a sign of mercy for those who did not wish to repent and do penance. Understand the same concerning the Sodomites: for it was not on account of any good deeds that they were destroyed by fire and lightning, but because of their grievous lawlessness and their foul conduct; for they were imprisoned in every abomination, and they lived in many pollutions until their sudden death. But to you, as to children, God has come to admonish and to heal, not to wound; to reveal now your lawlessness, and not to conceal it in the eternal shame of torments. He strikes your dwellings for your sake, that your souls may come to repentance. But perhaps you were afflicted with the evil disease of avarice, greed for gain, and covetousness, and He wished to curtail it; or you were given over to some licentiousness with lustful desire, and He wished to humble you through these deprivations; or, being sated with fullness and corpulent with fleshly pleasures, you had forgotten the fear of God, and now through some straitened distress and need you remember, and you provoke Him to anger, and He has roused you to penance. Behold, this wrath of punishment is for you a sign of mercy, and not of anger. But mercy, when shown in the face of such things, causes the multitude of sins to cease.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Paul says","severity":"info","text":"The preceding passage cites Paul: 'For this reason there are among you many sick and diseased, and many more who have died untimely.' This echoes 1 Corinthians 11:30 or a similar Pauline admonition on divine punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Sodomites","severity":"info","text":"The reference to the Sodomites destroyed by fire and lightning draws on Genesis 19:24-25, where God rains brimstone and fire on Sodom and Gomorrah. Mandakuni interprets this as punishment for lawlessness, not good deeds.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ողորմութեան նշանակ","severity":"info","text":"The phrase 'sign of mercy' (ողորմութեան նշանակ) is a key theological term in Mandakuni, contrasting divine wrath with mercy as a corrective, not punitive, measure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"But to you, as to children","severity":"info","text":"This passage shifts from biblical examples (flood, Sodom) to direct address of the congregation, using a parental metaphor to frame God's actions as admonition and healing, not wounding.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"He strikes your dwellings","severity":"info","text":"The image of God striking dwellings to prompt repentance parallels earlier homiletic themes in Mandakuni where physical afflictions are interpreted as divine calls to penance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"wrath of punishment is for you a sign of mercy","severity":"info","text":"This paradoxical statement—wrath as mercy—reflects a distinctive Armenian theological emphasis on God's pedagogical severity, later echoed in medieval Armenian penitential literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text uses 'ձեր' (your) ambiguously, possibly addressing a specific community or the general audience; the reading taken is a direct address to the congregation."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":204,"ref":"p204","source":"Այլ հանդէս արարէք խորհդոց, եւ քննեցէք զսիրտս ձեր, եւ գտէք զբազմութիւն յանցանաց, վասն որոյ զեղուն յորդութիւնք պատուհասից ի վերայ երկրի. զի չարն սատանայ միշտ ի չարիսն յորդորէ, եւ ի միտս մեր փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք. եւ մեր անմտաբար արհամարհեալ չնչին ինչ զմեղս համարելով, դիզեալ կուտէ ի վերայ մեր շեղջք շեղջք մեղացն։ Զի ոմանք նեղեն եւ կտրեն զսահմանս անդաստանաց ընկերին, զորմէ մարգարէն ասէ. Վայ որ շինէ զտուն առ տուն եւ ոչ իրաւամբք†ա. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցեն։ Եւ ոմանք զվարձս վարձկանաց հատանեն, որք ընդ արիւնահեղսն համարին. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցեն։ Եւ ոմանք զպտուղս եկեղեցւոյ չարակնեն եւ խաբեն զԱստուած, եւ զընտիր ընտիր խաշանց, զկալոյ եւ զհնձանի անձանց իւրեանց չարակնեն, եւ խաբեն զԱստուած, եւ զխոտանն եւ զանաւգուտն Տեառն մատուցանեն. որում եւ մարգարէն ասէ. Անիծեալ լիցի մարդն որոյ ընտիրն կացցէ, եւ զարատաւորն Տեառն մատուցանիցէ. որով եւ Կայէն անիծեցաւ. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք ընդվայրած լեզուաւք ի բամբասանաց ոչ դադարեն՝ գաղտ զընկերէն խաւսելով, որոյ եւ ասէ. եթէ որ ի մարմնոյ Տեառն հաղորդի, եւ չար զընկերէն խաւսեսցի, երկնաւոր սուրն շողասցի ի շրթունս նորա.","english":"fire, but because of their sins. But you, make a reckoning of your thoughts, and examine your hearts, and find the multitude of your offenses, on account of which the floods of punishments pour over the earth. For the evil Satan always incites to evil things, and makes them seem small in our minds, so that we may not do penance. And we, foolishly despising, consider sins as something trivial, and heap up piles upon piles of sins upon ourselves. For some oppress and cut the boundaries of their neighbor's fields, concerning which the prophet says: \"Woe to him who builds a house next to a house without right.\" And Satan makes that seem small, so that they may not do penance. And some cut the wages of laborers, who are considered as murderers. And Satan makes that seem small, so that they may not do penance. And some misuse the fruits of the church and deceive God, and they misuse the choice of choice animals, the calves and the lambs of their own persons, and deceive God, and offer the worthless and useless to the Lord. Concerning which the prophet says: \"Cursed be the man whose choice remains, and who offers the defective to the Lord,\" by which even Cain was cursed. And Satan makes that seem small, so that we may not do penance. And some with slanderous tongues do not cease from calumny, speaking secretly about their neighbor, concerning which it says: \"If one partakes of the body of the Lord and speaks evil of his neighbor, a heavenly sword will flash upon his lips.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զսահմանս անդաստանաց","severity":"info","text":"The phrase 'boundaries of fields' echoes OT laws on land rights, possibly Lev 19:9 or Isa 5:8, though not verbatim.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զվարձս վարձկանաց հատանեն","severity":"info","text":"Cutting laborers' wages is compared to murderers, alluding to OT social justice texts like Deut 24:14-15 or Amos 2:6.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Անիծեալ լիցի մարդն","severity":"info","text":"The curse on offering defective animals to the Lord echoes Mal 1:8, where blemished sacrifices are condemned.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Կայէն","severity":"info","text":"Cain is cited as cursed for offering defective gifts, linking to Gen 4:3-5, though the specific curse is extra-biblical tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"երկնաւոր սուրն","severity":"info","text":"The 'heavenly sword' on slanderous lips is a vivid image from early Christian penitential literature, not a direct biblical quote.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զի մի՛ ապաշխարեսցուք","severity":"info","text":"The refrain 'so that we may not do penance' recurs four times, structuring the homily as a series of sins minimized by Satan.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text has a marginal note †a after 'իրաւամբք', possibly indicating a variant or gloss; the English draft omits it.","The phrase 'զկալոյ եւ զհնձանի' is ambiguous: 'calves and lambs' or 'calves and yearlings'? The draft takes 'calves and lambs'."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":205,"ref":"p205","source":"եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք յորկորստութիւնք ապականեալք, որոց եւ Պաւղոս ասէ՝ եթէ Արբեցողք եւ բամբասողք զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգենա. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք աներկիւղ եւ պակասամիտք ելեալ ի թատերս նստին անամաւթեալք, եւ ի դիւամոլ տեսարանէն աներեւոյթ նետիւք վիրաւորին. թէպէտ եւ ոչ զմարմինսն, սակայն զհոգիսն պղծեալ ապականեն. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք ոչ երկիւղիւ Աստուծոյ, այլ ըստ սովորութեանն միայն մտեալ յեկեղեցին՝ զանձինս դատարկ բանից պարապեցուցանեն, եւ զպաշտաւնեայսն փառաբանութեանն Աստուծոյ արհամարհեալ՝ եւ զաղաւթսն ի մեղս դարձուցանեն, եւ գնան դատապարտեալք. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք ուծացեալք ի սիրոյն Աստուծոյ, եւ մերժեալք ի Հոգւոյն շնորհաց, կամ պղծութեամբ հաղորդին ի սուրբ խորհրդոյն, եւ կամ ժտութեամբ հեռանան. երկոքեան չարաչար տանջանաւք դատապարտին. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցեն։ Ոմանց արհամարհեալ զնորա մկրտութիւնն եւ զյոյս յարութեան հեթանոսական անյուսութեամբն գնան, եւ լան եւ կոծին ի վերայ մեռելոց, զոր արգելեալ ի քրիստոնէից սրբոց առաքելոցն. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։","english":"and Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some are corrupt by gluttony, of whom even Paul says: Drunkards and slanderers do not inherit the kingdom of God. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some, fearless and feeble-minded, go out to the theaters and sit shamelessly, and from the demonic spectacle are wounded by invisible arrows; though not the body, yet they defile and corrupt the soul. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some, not from fear of God but only out of habit, enter the church, occupy themselves with empty words, and, despising the ministers of the glorification of God, turn the prayers into sins, and depart condemned. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some, alienated from the love of God and rejected from the grace of the Spirit, either partake of the holy sacrament with defilement, or withdraw with aversion; both are condemned to grievous torments. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. Some despise the baptism of the Lord and, with the pagan hopelessness, go forth with the hope of resurrection, and weep and mourn over the dead, which is forbidden by the holy apostles of Christ. And Satan makes that seem small, so that we may not repent.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Արբեցողք եւ բամբասողք զարքայութիւն Աստուծոյ ոչ ժառանգեն","severity":"info","text":"The phrase 'Drunkards and slanderers do not inherit the kingdom of God' is a paraphrase of 1 Corinthians 6:10, though the wording is adapted to the homiletic context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"թատերս","severity":"info","text":"Theaters (թատերս) were associated with pagan spectacles and moral corruption in early Christian homiletics, often condemned as demonic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ապաշխարեսցուք","severity":"info","text":"The verb 'ապաշխարեսցուք' (we may repent) is a key term in Mandakuni's penitential theology, recurring as a refrain to emphasize the need for repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք","severity":"info","text":"The repeated refrain 'and Satan makes that seem small, so that we may not repent' structures the passage as a series of moral exempla, each followed by the same warning.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զյոյս յարութեան հեթանոսական անյուսութեամբն","severity":"info","text":"The contrast between Christian hope of resurrection and pagan hopelessness reflects a common polemic in early Armenian Christianity against lingering pagan mourning practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զնորա մկրտութիւնն","severity":"caution","text":"The phrase 'baptism of the Lord' (զնորա մկրտութիւնն) is ambiguous: it may refer to Christ's own baptism or to the sacrament of baptism as instituted by Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'some' (ոմանք) in each clause is left unspecified; the homilist likely refers to generic sinners, not specific groups.","The phrase 'զնորա մկրտութիւնն' could be interpreted as either Christ's baptism or the Christian rite of baptism."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"check","severity":"caution","code":"repetition-warn","text":"Automatic check flagged formulaic repetition. Coptic homiletic style repeats by design, so this records the pattern rather than correcting it."}]},{"i":206,"ref":"p206","source":"Եւ ոմանց թողեալ ի բաց ընկեցեալ զհաւատս քրիստոնէութեան եւ զզաւրութիւն խաչին, եւ ի հմայս եւ յուռութս եւ ի խտիրս եւ ի դիւթս եւ ի դիւաց զառածանս ընթանան, որ է կատարեալ կռապաշտութիւն եւ մերժումն յաստուածային աւրինացն. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսի սուտ երդումն սովորեցուցանեն զլեզուս, զոր եւ Քրիստոս իսկ պատուիրեաց թէ եւ Ամենեւին մի՛ երդնուր. այլ եղիցի ձեր այոյն այո, եւ ոչն ոչ. որ աւելի քան զայն՝ ի չարէն է. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք զորբս եւ զայրիս եւ զպանդուխտս զրպարտողացն. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Հ Եւ ոմանք զդրացիս իւրեանց նեղեն ընդարձակել զտեղի իւր, եւ զվիճակ ընկերին սակաւազուցանեն. վասն որոյ ասէ մարգարէն. Վայ որ յարէ տուն ի տուն, եւ զընկերին հանիցէնգ. եւ սատանայ զալն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք թիւրեն զիրաւունս այրւոյն ի դատաստանի, եւ ակն առնուն ի շքեղ երեսաց, խոտեալք եւ արհամարհեալք կաշառաւք անաւրէնութեան, զոր եւ գիրն ասէ, եթէ Ի հրապարակս անէծք եղիցին, եւ անէծք բնակեսցեն ի տունս կաշառառուաց. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք ի տոկոսեաց վաշխից ժողովեն մեծութիւն եւ լնուն զտունս իւրեանց.","english":"And some, having abandoned and cast away the faith of Christianity and the power of the cross, go forth into incantations, spells, charms, sorceries, and the incantations of demons, which is complete idolatry and rejection of the divine laws. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. They teach our tongues false oaths, which Christ Himself commanded: \"Do not swear at all.\" But let it be \"yes, yes,\" and \"no, no.\" That which is beyond this is from evil. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some slander orphans, men, and strangers. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some oppress their neighbors, extending their own places and diminishing their companion's portion. Concerning which the prophet says: \"Woe to him who joins house to house and casts out his neighbor.\" And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some pervert the rights of men in judgment, and look to the splendid faces of the powerful, corrupted and despised by the bribes of lawlessness, concerning which the Scripture says: \"Curses shall be in the marketplaces, and curses shall dwell in the houses of bribe-takers.\" And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some gather greatness from usurious interest and fill their houses.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"հմայս եւ յուռութս եւ ի խտիրս եւ ի դիւթս","severity":"info","text":"The Armenian terms hmaykʿ, yutʿkʿ, xtirkʿ, and diwtʿkʿ denote incantations, spells, charms, and sorceries, respectively. The homilist groups them as forms of demonic practice, equating them with complete idolatry.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զոր եւ Քրիստոս իսկ պատուիրեաց թէ եւ Ամենեւին մի՛ երդնուր","severity":"info","text":"The prohibition against swearing echoes Christ's teaching in Matthew 5:34, though the phrasing 'Do not swear at all' is a paraphrase. The homilist adapts the dominical command to the context of false oaths.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Վայ որ յարէ տուն ի տուն, եւ զընկերին հանիցէնգ","severity":"info","text":"The prophetic woe against joining house to house and casting out a neighbor is not a direct biblical quotation but likely alludes to Isaiah 5:8 or a similar prophetic condemnation of land-grabbing. The exact source is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ի հրապարակս անէծք եղիցին, եւ անէծք բնակեսցեն ի տունս կաշառառուաց","severity":"info","text":"The statement that curses shall be in marketplaces and dwell in houses of bribe-takers is not a verbatim biblical verse but may reflect a proverbial or apocryphal saying. It reinforces the homilist's condemnation of judicial corruption.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"սուտ երդումն","severity":"info","text":"False oaths (sut erdumn) were a recurring concern in early Christian moral teaching, often linked to perjury in legal contexts. The homilist's emphasis reflects the social reality of oath-taking in late antique Armenia.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք","severity":"info","text":"The refrain 'And Satan makes that seem small, so that we may not repent' recurs after each sin, creating a rhythmic catalog of vices. This structural device emphasizes the devil's role in minimizing sin to prevent repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The prophetic woe and the saying about curses in marketplaces are not identified with specific biblical books; they may be paraphrases or apocryphal traditions.","The phrase 'զորբս եւ զայրիս եւ զպանդուխտս' is syntactically ambiguous: it may mean 'slander orphans, men, and strangers' or 'slander the orphans of men and strangers'; the English draft takes the former reading."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":207,"ref":"p207","source":"զոր եւ մարգարէն ողբալով ասէ՝ թէ Վայ որ ժողովէ զմեծութիւնս անաւրէնութեամբ. եւ սատանալ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք զվաճառս ճշդեն եւ կսկծեցուցանեն զսիրտս գնողացն՝ չհայելով յարդարակշիռ վաճառոցն. այլ ջանան առնել զսակաւն մեծագին, եւ զմեծն սակաւագնի. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք չափ արդար եւ կշիռ արդար ոչ ստանան, այլ առնեն փոքր եւ մեծ ի խաբէութիւն եւ ի զրկումն բազմաց, զոր եւ մարգարէն ասէ՝ եթէ Չափ կրկին պիղծ է առաջի Աստուծոյ՞. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք քինահանութեամբ զանդաստանս ընկերին եւ զհամբարս ապականեն. այլ առաւել մոլորեալք խորհրդովն սատանայի յանդգնին ահեղ անաւրէնութեամբ զտունսն բնակութեանց նոցա հրդեհեն, որ են բազում արեանց պարտապան. որ թէպէտ եւ մարդիկն ապրեցան ի հրոյն մահուանէ, սակայն նա որ զհուրն եդ՝ ըստ թուոյ ոգւոցն է պարտական վրիժուց մարդասպանութեան. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք առանց հարկի հոգեւոր ինչ պատճառանաւք սէր ընդ թշնամիսն Աստուծոյ առնել յաւժարեն.","english":"which the prophet laments, saying: Woe to him who amasses great wealth by lawless means. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some tamper with scales and sting the hearts of buyers, not looking to the just weight of the wares, but striving to make the cheap costly and the costly cheap. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some do not obtain a just measure and a just weight, but make them small and large for the deception and oppression of many, concerning which the prophet says: Is a false measure not doubly abominable before God? And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some, with vengefulness, destroy the threshing-floors and granaries of their neighbor; but even more, those who are deluded by the counsel of Satan dare, with terrible lawlessness, to set fire to their houses of dwelling, who are debtors of much blood. For even if the people survived the death by fire, yet he who set the fire is liable, according to the number of souls, for the vengeance of manslaughter. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some, without any spiritual necessity, readily make peace with the enemies of God on various pretexts.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զոր եւ մարգարէն ողբալով ասէ","severity":"info","text":"The phrase 'which the prophet laments, saying: Woe to him who amasses great wealth by lawless means' echoes prophetic denunciations of unjust wealth, likely from the Old Testament prophets such as Amos or Micah.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սատանայ","severity":"info","text":"The term 'satanay' (Satan) is used repeatedly as the agent who minimizes sin to prevent repentance, reflecting a key theological motif in Mandakuni's homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Չափ կրկին պիղծ է առաջի Աստուծոյ","severity":"info","text":"The quotation 'Is a false measure not doubly abominable before God?' likely alludes to biblical prohibitions against dishonest weights and measures, such as in Leviticus 19:35-36 or Proverbs 20:10.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"զանդաստանս ընկերին եւ զհամբարս","severity":"info","text":"The destruction of threshing-floors and granaries reflects agrarian economic realities in late antique Armenia, where such acts were severe crimes against community livelihood.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք","severity":"info","text":"The repeated refrain 'And Satan makes that seem small, so that we may not repent' structures the passage as a series of moral exempla, each ending with this warning.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զոր եւ մարգարէն ողբալով ասէ","severity":"caution","text":"The specific prophet referenced is not named in the Armenian text, leaving ambiguity; it may be a general reference to prophetic literature rather than a single verse.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'prophet' in the first line is unspecified; it may be a generic reference to Old Testament prophetic tradition.","The phrase 'without any spiritual necessity' in the final clause is ambiguous regarding the specific pretexts for making peace with enemies of God."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":208,"ref":"p208","source":"եւ առնեն բարեկամութիւնս եւ խնամութիւնս ընդ անհաւատսն, ընդ Հրեայսն եւ ընդ հեթանոսսն եւ ընդ հերձուածողսն, զոր եւ մարգարէն ասէ՝ թէ Վասն այնորիկ խորտակէ զնաւս քո, զի թշնամոյ Աստուծոյ բարեկամ եղերե. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք ի պակասամտաց եւ լաներկիւղածաց Աստուծոյ թէպէտ եւ ոչ պոռնկութեամբ, այլ չարաչար նախանձու եւ շուաբարոյ զաւշոտութեամբ հաշեն եւ մաշեն զամուսինս իւրեանց ի կարծիս պոռնկութեան, որ ոչ երբէք դադարեն ի մեղաց եւ ի խռովութենէ, այլ անդադար հանապազ մեղանչեն քինու եւ աղաղակաւ. վայ որ կարծեն, եւ եղուկ որ կարծիս տան. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ ոմանք զծնողս տրտմեցուցանեն, եւ ցաւեցուցանեն անարգանաւք զսիրտս նոցա, զորս պատուիրանն պատժել հրամայէ։ Եւ ոմանք զորդիս իւրեանց ոչ խրատեն, այլ խակ եւ ընդվայրագնաց թողուն. ընդ որոց ծնողքն զպատիժս պատուհասի ընդունին։ Եւ ոմանք ծառայք ստահակք զտեարս իւրեանց արհամարհեն, մարդահաճոյ եւ աչք վաստակաւք յանձանց դատապարտութիւն եւ ի տանջանս։ Եւ ոմանք յուխտաւորաց որք զխաշինս ընծայս մատուցանեն, անցին զուխտիւն եւ ստեցին, եւ զդաշինս երդմանն արհամարհեցին։ Եւ ոմանք ի կուսանաց՝ որք Քրիստոսի կամեցան հաճոյ լինել հանդերձիւք եւ կերպարանաւք, որ է չարաչար շնութիւն։","english":"and they make friendships and alliances with the unbelievers, with the Jews and the pagans and the heretics, concerning which the prophet says: For that reason it shatters your ships, because you have become a friend of the enemy of God. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some of the weak-minded and those who fear God, though not by fornication, yet by evil jealousy and shameless envy they burn and consume their spouses in suspicions of fornication, who never cease from sins and from disturbance, but incessantly and perpetually sin with vengeance and clamor. Woe to those who suspect, and woe to those who give cause for suspicion. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And some sadden their parents, and pain their hearts with insults, which the commandment orders to punish. And some do not discipline their children, but leave them raw and reckless, for which the parents receive the penalties of chastisement. And some insolent servants despise their masters, with flattery and with labor of the eyes, bringing condemnation and torment upon themselves. And some of the votaries who offer gifts of provisions, transgress the vow and lie, and despise the covenants of the oath. And some of the nuns who wished to please Christ with garments and appearance, which is evil adultery.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զի թշնամոյ Աստուծոյ բարեկամ եղեր","severity":"info","text":"The phrase 'you have become a friend of the enemy of God' echoes a biblical warning against alliance with God's foes, possibly alluding to 2 Chronicles 20:5 or similar prophetic admonitions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"լաներկիւղածաց","severity":"info","text":"The Armenian term 'լաներկիւղածաց' (lanerkiwłacacʿ) is a compound meaning 'those who fear God' or 'God-fearing,' but here it is used ironically to describe those who, despite piety, engage in sinful jealousy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Հրեայսն եւ հեթանոսսն եւ հերձուածողսն","severity":"info","text":"The listing of Jews, pagans, and heretics reflects the late antique Christian polemical context, where such groups were often portrayed as enemies of the church, and alliances with them were condemned.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ","severity":"info","text":"The refrain 'And Satan makes that seem small, so that we may not repent' recurs multiple times in this passage, structuring the homily as a series of moral warnings each followed by the same satanic deception.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի մի՛ ապաշխարեսցուք","severity":"caution","text":"The phrase 'so that we may not repent' uses the subjunctive aorist 'ապաշխարեսցուք' (apašxarescʿukʿ), which could be read as a hortatory or final clause; the translation as purpose is standard but the nuance of divine vs. satanic agency is ambiguous.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) is traditionally considered a patriarch and homilist; his works were widely copied in Armenian manuscripts, and this homily reflects the moral rigor characteristic of early Armenian ecclesiastical literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'prophet' quoted is not specified; it may be a biblical prophet or a patristic source. The phrase 'shatters your ships' is obscure and may be a metaphor for divine punishment or social ruin."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":209,"ref":"p209","source":"Եւ ոմանք ի կրաւնաւորաց ոչ երկիւղիւն Աստուծոյ պարկեշտանան, այլ կերպարանեալք պնդին առ ի մարդկանէ, յիմարեալք ախտիւն սնափառութեամբ զԱստուած անգիտացուցանեն. ընդ որոց առաւել քան զպոռնիկն եւ զարբեցողն դատապարտին։ Եւ ոմանք ախտիւք եւ խեղութեամբ նախատեն եւ բամբասեն զեղբարս, որոց թշնամանքն յԱստուած ելանեն, զի զգործս ձեռաց նորա հայհոյեն. զի որոց գործն հայհոյի, եւ գործելին թշնամանի։ Եւ ոմանք չարակնեն եւ նախանձին ընդ եղբաւրն յառաջադիմութիւնն, եւ ուրախ լինին եւ խնդան ընդ անկանելն եւ ընդ աղքատանալն նորա, որ են մեղք ահեղք եւ չարաչար անաւրէնութիւնք առաջի Աստուծոյ. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Այլ ըստ սովորութեանն եւ մարդահաճոյ աղաւթեմք, եւ ըստ սովորութեանն հաղորդիմք, եւ ըստ սովորութեանն զպաշտաւնն կատարեմք, եւ ոչ ահիւ եւ երկիւղիւ եւ սիրով Հոգւոյն, եւ անձանց ամենայն լաւժարութեամբ։ Թողից ասել եւ զայլ անթիւ բազում յանցանացն, զամբարտաւանութեանցն, զգողութեանցն, զպոռնկութեանցն, զսպանութեանցն, զնենգութեանցն, զկռապաշտութեանցն, եւ առաւել զարիւնարբու նախանձուէ եւ զպիղծ ոխակալութիւնէ եւ զանհաշտ թշնամութենէն զընկերին, որ են հանապազորդ սպանողք եւ միշտ ի մեղս. եւ սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ, զի մի՛ ապաշխարեսցուք։ Եւ արդ այս ամենայն բազմութիւնք անաւրէնութեանց զեռան ի մեզ.","english":"And some among the clergy do not fear God to live chastely, but, feigning, they persist in their ways before men; foolishly, with the vice of vainglory, they make God unknown. They are condemned more than the fornicator and the drunkard. And some, with vices and deceit, reproach and slander their brothers, whose enmity rises up against God, for they blaspheme the work of his hands. For he who blasphemes the work is an enemy of the worker. And some cast the evil eye and are jealous of their brother’s advancement, and they rejoice and are glad at his fall and his impoverishment, which are terrible sins and grievous iniquities before God. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. But we pray according to custom and to please men, and we commune according to custom, and we perform the liturgy according to custom, and not with fear and trembling and love of the Spirit, and with all the readiness of our souls. I would also mention the countless other transgressions: the acts of arrogance, thefts, fornications, murders, deceits, idolatries, and especially the bloodthirsty envy and the foul rancor and the irreconcilable enmity toward one’s fellow, which are perpetual murderers and always in sins. And Satan makes that seem small, so that we may not repent. And now all this multitude of iniquities seethes within us.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"կրաւնաւորաց","severity":"info","text":"The term 'krawnaworacʿ' (clergy) is a key social category in Mandakuni's critique, distinguishing ordained ministers from laity in the homily's moral censure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զգործս ձեռաց նորա հայհոյեն","severity":"info","text":"The phrase 'blaspheme the work of his hands' echoes a biblical motif of honoring the creator through his creation, possibly alluding to Proverbs or Wisdom literature, though no direct citation is marked.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սատանայ զայն փոքր կարծեցուցանէ","severity":"info","text":"The repeated warning that 'Satan makes that seem small' reflects a homiletic strategy common in Armenian patristic literature, emphasizing demonic deception to urge repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ այս ամենայն բազմութիւնք","severity":"info","text":"The concluding phrase 'And now all this multitude of iniquities seethes within us' serves as a rhetorical climax, summarizing the catalogue of sins and intensifying the homily's exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զարիւնարբու նախանձուէ","severity":"caution","text":"The compound 'arivnarbu naxanjuē' (bloodthirsty envy) is a vivid but rare phrase; the reading 'bloodthirsty' is interpretive, as the Armenian could also imply 'blood-drinking' in a metaphorical sense.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զպոռնիկն եւ զարբեցողն' (the fornicator and the drunkard) may be a conventional pairing, but the specific referents in the clergy's context are not elaborated.","The term 'կերպարանեալք' (feigning) could imply hypocrisy or mere outward appearance, but the exact nuance of deception is left open."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":210,"ref":"p210","source":"եւ իշխիցե՞մք ասել արդեաւք եթէ ընդէր զեղուն ի մեզ զասմունք պատուհասիցն Աստուծոյ, զոր վասն ողորմութեանն իւրոյ ի բազում ժամանակաց երկայնամտեալ արգել հեղուլ զսրտմտութիւն բարկութեանն իւրոյ ի ձեզ՝ ակն կալով դարձի ապաշխարութեան։ Եւ վասն զի անզեղջ եւ անապաշաւ մնայցէք, արբոյց ձեզ սակաւիկ ինչ ճաշակումն սպառնալեաց իւրոց. զի ծանիջիք՝ թէ գոյ որ դատի զամենայն բազմութիւն անաւրէնութեանց մերոց. եւ ոչ զբարկութիւնն եհեղ ըստ չափոյ մեղաց ձերոց, այլ զմասն մի՛ ի բազմաց առ ի խրատել զձեզ. զի գիտասջիք թէ գոյ գեհեն եւ տանջանք յաւիտենականք, որով դատի եւ զայլ եւս անթիւ զամբարշտութիւնս ձեր։ Եւ արդ ահա զփորձս առէք զզաւրութեանն Աստուծոլ, եւ ծանեայք զմարդասիրութիւնն նորա. մի՛ այսուհետեւ նմանէք ամբարշտութեանն Փարաւոնի խստացուցանել զսիրտս ձեր. այլ յիշեցէք զանուղղայ զգործս ձեր, եւ դարձարուք յիւրաքանչիւր ձեր ճանապարհէ, եւ ուղիղ ճանապարհին խնդիր արարէք աղաչանաւք եւ պաղատանաւք. զի եւ ի ձէնջ այլ պատուհասից բազմութիւնք վերասցին, եւ սպառնալիք ահեղ տանջանացն անցեալ դադարեսցեն. զի եւ ի ցասումն եկելոց պատուհասիցն համարեսցի մեղաց թողութիւն, որպէս եւ մարգարէն ասէ. Տէր, տուր մեզ զխաղաղութիւն քո, զի ըստ ամենայն գործոց մերոց հատուցաւ մեզ։","english":"Shall we dare to say, perhaps, that the scourges of God have been poured out upon us for the sake of His mercy, which for a long time He has patiently withheld, restraining the wrath of His anger from falling upon you, awaiting the turn of repentance? And because you remain unrepentant and without penance, He has caused you to taste a little of His threats, so that you might know that there is one who judges the whole multitude of our iniquities; and He has not poured out His anger according to the measure of your sins, but only a part of the many, to admonish you, so that you might know that there is a hell and eternal torments, by which He judges also your countless other wickednesses. And now, behold, you receive the test of the power of God, and you know His benevolence; do not henceforth imitate the wickedness of Pharaoh by hardening your hearts, but remember your crooked deeds, and turn back from each of your ways, and seek the straight path with supplications and entreaties; for if from you a multitude of other scourges arise, the terrible threats of the torments that have passed will cease; so that the forgiveness of sins may be reckoned among the wrath that has come upon you from the scourges, as the prophet says: \"Lord, give us your peace, for according to all our deeds we have been requited.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պատուհասիցն","severity":"info","text":"The term 'patuhasicʿn' (scourges) here refers to divine punishments or afflictions sent as warnings, a key concept in Mandakuni's homiletic theology of repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Տէր, տուր մեզ զխաղաղութիւն քո","severity":"info","text":"The closing quotation, 'Lord, give us your peace...', echoes a prophetic voice, likely from the Armenian biblical tradition, though the exact source is not identified in the allowed citations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Փարաւոնի","severity":"info","text":"The reference to Pharaoh's hardened heart alludes to the Exodus narrative (Exodus 7–14), a common typology in Armenian homiletics for obstinate sinfulness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ ահա զփորձս առէք","severity":"info","text":"This passage forms a rhetorical climax, shifting from rhetorical questions to direct exhortation ('And now, behold...'), typical of Mandakuni's homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ի ձէնջ","severity":"caution","text":"The phrase 'i šēnǰ' (from you) is ambiguous; it may mean 'from your side' or 'from your number', affecting the interpretation of the conditional threat of further scourges.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'i šēnǰ' could be read as 'from you' (plural) or 'from your dwelling', with implications for the collective vs. individual address.","The identity of the prophet quoted at the end is not specified in the text; it may be a paraphrase of a biblical verse not directly traceable."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":211,"ref":"p211","source":"Որպէս եւ դուք ընկալայք ի ձեռանէ Տեառն սակաւ ինչ հատուցումն մեղաց ձերոց, որ եղեւ ձեզ նպաստ փրկութեան զարթուցանել զձեզ յապաշխարութիւն։ Եւ արդ մի՛ սոդոմապէս պանծանալ անզղջութեամբ, այլ նինուէաբար ապաշխարել, լալով եւ հառաչանաւք հաշտեցուցանել ընդ ձեզ զՀայրն երկնաւոր որ խրատէ զձեզ որպէս սիրելիս, եւ ոչ անտես արարեալ արհամարհեաց իբրեւ զխորթս ատեցեալս։ Եւ զխրատն թէպէտ եւ առ ժամանակ մի տրտմութիւն համարիք, բայց յետոլ ճանաչէք թէ զղջումն ապաշխարութեան եւ զթողութիւն մեղաց նովաւ ընկալայք. Զի զոր սիրէ Տէր՝ զնոսին եւ խրատէ, զի սրբեալք եւ քաւեալք ի մեղաց պահեսցեն։ Այլ թէ եւ գոհանայցէք եւս զարդար դատաստանացն Աստուծոյ, եթէ յիրաւի յորում գործեցաքն՝ ընկալաք, կարող է Աստուած զսակաւ ինչ մնացորդս պտղոցն անդաստանաց ձերոց իբրեւ զհինգ հացին բազմացուցանել առ ի լիութիւն բաւականութեան ձերոյ։ Բայց դուք մի՛ ինչ զարմանաւոր յղփութիւն խնդրէք, այլ խնդրեցէք նախ զթողութիւն մեղաց եւ զբժշկութիւն հոգւոց ձերոց, եւ այդ ամենայն յաւելցի ի ձեզ։ Եւ Աստուած որ մեծն է ողորմութեամբ, Տայ սերմն սերմանահանին, եւ հաց ի կերակուր պարգեւեսցէ ձեզ, եւ աճեցուսցէ զարդիւնս արդարութեան ձերոյգ։ Ձեր զամենայն լիութիւնն ընկալեալ եւ առաւելեալ լիջիք ողորմութեամբն Աստուծոյ՝ առ ի լնուլ զամենայն կարաւտութիւնս ձեր չքաւորաց, որբոց եւ նեղելոց։","english":"As you have received from the hand of the Lord a small measure of recompense for your sins, which has become for you an aid to salvation, to rouse you to repentance. And now do not boast like Sodom in your impenitence, but repent like Nineveh, with weeping and sighs reconciling yourselves with the heavenly Father, who admonishes you as beloved ones, and has not, disregarding you, despised you as though hated strangers. And though for a time you may count the admonition as sorrow, yet afterwards you will recognize that you have received the repentance of contrition and the remission of sins through it. For whom the Lord loves, them he also admonishes, that they may be kept purified and absolved from sins. But if you would also be grateful for the just judgments of God, that you have received what you have justly wrought, God is able to multiply the small remnant of the fruits of your vineyards like the five loaves into sufficiency for your fullness. But do not seek any wondrous satiety; rather seek first the remission of sins and the healing of your souls, and all that will be added to you. And God, who is great in mercy, will give seed to the sower, and will grant you bread for food, and will increase the fruits of your righteousness. Having received all fullness and more, you will live by the mercy of God, to fill all the needs of your poor, orphans, and afflicted.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զհինգ հացին","severity":"info","text":"The phrase 'like the five loaves' alludes to the multiplication of loaves in the Gospels (e.g., Matthew 14:13–21, Mark 6:30–44, Luke 9:10–17, John 6:1–14), a typological image of divine provision.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սոդոմապէս ... նինուէաբար","severity":"info","text":"The contrast between Sodom and Nineveh is a standard homiletic trope: Sodom represents impenitent destruction (Genesis 19), Nineveh represents repentant salvation (Jonah 3).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ապաշխարութիւն","severity":"info","text":"The term 'apashxarut‘iwn' (repentance) is a key theological concept in Armenian patristics, often paired with 'złǰumn' (contrition) as in this passage, denoting penitential discipline.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ մի՛ ... այլ","severity":"info","text":"The passage employs a rhetorical contrast ('do not ... but') to juxtapose Sodom's impenitence with Nineveh's repentance, a common homiletic device to exhort the audience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զհինգ հացին","severity":"info","text":"The 'five loaves' miracle is invoked as a type of divine abundance, reflecting a patristic exegetical tradition that reads Old and New Testament miracles as moral exempla.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զհինգ հացին' (the five loaves) could refer to a specific biblical miracle (e.g., the feeding of the 5,000) or a general symbol of sufficiency; the homiletic context favors the former.","The identity of the 'poor, orphans, and afflicted' is not specified; they may be a concrete community or a rhetorical category."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":212,"ref":"p212","source":"Եւ այդ է քաւութիւն մեղաց եւ ամենայն անաւրէնութեանց ձերոց. այդ է ճանապարհ՝ որ տանի զձեզ յաւթեվանս արքայութեանն. այդ է նաւ՝ որ տանի՝ ի նաւահանգիստն խաղաղութեան. եւ այդ է դուռն որ մուծանէ զձեզ ի փափկութիւնս անուշահոտ դրախտին եւ ի լուսեղէն եւ յաւիտենական սրբոցն եւ արդարոցն խորանս։ Ընդ որս զմեզ արժանիս արասցէ վայելել ի շնորհս փառաց Հաւր եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։\n\nՎԱՍՆ ԶԳՈՒՇՈՒԹԵԱՄԲ ԵՒ ԵՐԿԻՒՂԻՒ Ի ՍՈՒՐԲ ԽՈՐՀՈՒՐԴՆ ՄԵՐՁԵՆԱԼՈՅ\n\nՍոսկան ոսկերք իմ դողութեամբ, եւ սարսափէ անձն իմ հիացեալ՝ յորժամ յիշեմ զմերձաւորութիւն ահագին եւ մեծ խորհրդին. եւ յերկուս վարեալ միտք իմ ծփին հանապազ. կամիմ մերձենալ ի փափագելին, եւ անարժանութիւնս իմ արգելու. մերժել հեռանալ՝ այս կորուստ է հոգւոյս։ Քանզի են բազումք որ կամ հպին չարաչար, եւ կամ հեռանան անաւրէնութեամբ, եւ երկոքեան են սատանայականք. զի մինն զահեղ խորհրդոյն զզաւրութիւն ոչ իմանայ, այլ ընդելական սովորութեանն հարեալ խղճի մտաւք մերձենայ, ոչ ի փրկութիւն՝ այլ ի դատապարտութիւն, ոչ ի թողութիւն մեղաց՝ այլ յաւելումն անաւրէնութեան։ Եւ միւսն իբրեւ զդոյզն ինչ արհամարհեալ հեռանայ՝ ոչ ինչ կարեւոր համարելով, զի զզաւրութիւն եւ զշնորհս մեծի խորհրդոյն ոչ ճանաչէ, եւ կամ ի պատիւ ինչ խորհրդոյն համարի զոչ ստէպն մերձենալ.","english":"And this is the atonement for sins and for all your iniquities. This is the path that leads you to the eternal mansions of the kingdom. This is the ship that carries you to the harbor of peace. And this is the door that ushers you into the sweet-scented delights of paradise and into the luminous and eternal tabernacles of the saints and the righteous. May it render us worthy to partake of the graces of the glory of the Father and of the Son and of the Holy Spirit, now and always and unto eternity of eternities. Amen.\n\nHOMILY ON APPROACHING THE HOLY SACRAMENT WITH CAUTION AND FEAR.\n\nMy bones tremble with dread, and my soul is struck with awe, when I recall the terrible and great proximity of the sacrament. And my mind, drawn in two directions, is ever agitated. I desire to approach the longed-for thing, but my unworthiness hinders me. To reject and withdraw—this is the ruin of my soul. For there are many who either approach wickedly or withdraw in iniquity, and both are satanic. For one does not understand the power of the awesome sacrament, but, bound by base habit, approaches with a troubled conscience, not for salvation but for condemnation, not for remission of sins but for increase of iniquity. And the other, as if despising it as something worthless, withdraws, considering it of no importance, because he does not recognize the power and the graces of the great sacrament, or else he regards infrequent approach as some honor to the sacrament.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զաւրութիւն","severity":"info","text":"The term 'zawrut‘iwn' (power) is used twice in this passage to describe the sacrament's inherent efficacy, which the unworthy fail to recognize.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խորհուրդ","severity":"info","text":"The Armenian 'xorhurd' (sacrament) here refers specifically to the Eucharist, as indicated by the homily's title and context of approaching with caution.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Sodom and Nineveh","severity":"info","text":"The previous passage contrasts Sodom's impenitence with Nineveh's repentance, echoing Jonah 3 and Genesis 19, common typological references in Armenian homiletics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"Mandakuni's Eucharistic theology","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) emphasizes the Eucharist as both atonement and peril, reflecting early Armenian concerns about worthiness and frequent communion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative transition","severity":"info","text":"The passage shifts from a doxological conclusion (the first paragraph) to a new homily on the Eucharist, marked by the title and the speaker's personal trembling.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ձերոց","severity":"caution","text":"The Armenian 'šeroc‘' (your iniquities) is a hapax legomenon in this corpus; its precise meaning is uncertain, but context suggests a synonym for sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զձերոց' (your iniquities) is obscure; the reading 'your iniquities' follows the English draft but may be conjectural.","The homily's title 'Vasn Zgušut‘eamb ew Erkiwłiw i Surb Xorhurdn Merjenałoy' is not in the Armenian text but is supplied from the edition; its authenticity is assumed."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":213,"ref":"p213","source":"որ ոչ ի պատիւ, այլ յիմարութիւն եւ ծուլութիւն, հեռանալ ի կենաց, եւ փափագել խաւարի եւ մահուզոր Տէր ինքնին ասաց՝ եթէ Ես եմ հացն կենաց. եւ որ ուտէ ի հացէս յայսմանէ, կեցցէ յաւիտեան. եւ հացն զոր ես տաց՝ մարմին իմ է, զոր ես տաց վասն կենաց աշխարհիս։ Եւ արդ ամենայն որ հեռանայ ի մարմնոյ եւ յարենէ Քրիստոսի, որպէս յաւել եւս զամէնն՝ վասն առաւել եւս հաստատութեանն, թէ Ամէն ամէն ասեմ ձեզ, եթէ ոչ կերիջիք զմարմին որդւոյ մարդոյ, եւ արբջիք զարիւն նորա, ոչ ունիք կեանս յանձինս ձերբ։ Եւ որք ոչ ունին զկեանսն յաւիտենից, նոցա խաւարն աղջամղջին եւ հուր գեհենին է ժառանգութիւն։ Զի ամենայն որ հեռի է ի սուրբ խորհրդոյն, դիւրաւ ընդունի զախտ սատանայական, եւ աւթեվան լինի նմա հանապազ։ Պարտ է անձին կամ ի շնորհաց Հոգւոյն վայելել, կամ ի պիղծ հոգւոյն ընդունել։ Հոգի Տեառն վերացաւ ի Սաւուղայ, եւ նեղէր զնա այս չար։ Զի այգւոյ որ ոչ է պարիսպ, գազանք ապականիչք եւ խոզք անտառի մտեալ ապականեն զնա. եւ որ սուրբ խորհրդովն ոչ պարսպին, բնակարան են դիւաց անձինք նոցա. փախուցեալք ի հրեշտակական ժողովոյն ի բանակս դիւաց անկանին. եւ դեւք դիւրաւ ըմբռնեն զնոսա, եւ զհոգիս նոցա տանջեն, եւ զմարմինս նոցա լլկեն չարաչար, երբեմն ի հուր, երբեմն ի ջուր։","english":"opens not to honor, but to foolishness and sloth, to depart from life and to yearn for darkness and death. The Lord himself said: \"I am the bread of life, and whoever eats of this bread shall live forever. And the bread that I give is my body, which I gave for the life of the world.\" Therefore, all who depart from the body and blood of Christ, as if adding yet more for the sake of even greater confirmation, I say to you: \"Amen, amen, unless you eat the body of the Son of Man and drink his blood, you have no life in yourselves.\" And those who do not have eternal life, their inheritance is the darkness of the abyss and the fire of Gehenna. For all who are far from the holy mystery readily receive the satanic poison and become its vessel perpetually. It is necessary for the soul either to partake of the grace of the Spirit or to receive from the foul spirit. The Spirit of the Lord departed from Saul, and this evil one oppressed him. For a garden that has no wall, destructive beasts and wild boars enter and ruin it; and those not fortified by the holy mystery become dwellings of demons. Their souls, having fled from the angelic assembly, fall into the camps of demons. And demons readily seize them, torment their souls, and cruelly afflict their bodies, sometimes in fire, sometimes in water.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ես եմ հացն կենաց","severity":"info","text":"The Lord's words 'I am the bread of life' echo John 6:35, 48, 51. The subsequent warning about eating the body and drinking the blood of the Son of Man alludes to John 6:53-54.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"սուրբ խորհուրդ","severity":"info","text":"The phrase 'holy mystery' (սուրբ խորհուրդ) is a standard Armenian term for the Eucharist, emphasizing its sacramental and hidden character.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Սաւուղ","severity":"info","text":"The reference to the Spirit of the Lord departing from Saul (Սաւուղ) recalls 1 Samuel 16:14-16, where an evil spirit torments Saul after the Lord's spirit leaves him.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from a Eucharistic warning (citing John) to a contrast between those who partake of the holy mystery and those who do not, ending with a simile of an unwalled garden.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft's phrase 'as if adding yet more for the sake of even greater confirmation' is a loose rendering of the Armenian, which may obscure the rhetorical force of the repeated 'amen'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text does not specify whether the 'foul spirit' (պիղծ հոգի) is a demon or a general evil influence; the reading taken is demonic possession."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":214,"ref":"p214","source":"Եւ արդ տես եւ զյիմարութիւն քո փարատեա ի քէն, զթերահաւատութիւնդ քո ուղղեա, զծուլութիւնդ ի փոյթ յորդորեա, եւ փութա սրբիլ ի մեղաց, եւ մեծաւ փափագանաւք փութա ի սուրբ սեղանն հոգեւոր, զի մի՛ ի քրիստոնէական անուանէդ մերժեսցիս։ Զի քրիստոնէութեան հաւատքն են եւ մկրտութիւն եւ վայելումն սրբոյ խորհրդոյն. եւ որ յայսմանէ հեռի է եւ թերի, թերի է ի քրիստոնէութենէ. զի ոչ Քրիստոս ի նմա բնակէ, եւ ոչ նա ի Քրիստոս. քանզի Որ ուտէ, ասէ, ի մարմնոյ իմմէ, նա յիս բնակեսցէ, եւ ես ի նման։ Եւ արդ որ կամի բնակել ի նմա, այնպէս պարտի գնալ, որպէս նայն գնաց։ Եւ որ ունիցի զայն յոյս թէ Աստուած ի նմա բնակէ եւ նա լԱստուած, այնպէս պարտի լինել սուրբ, որպէս եւ նայն սուրբ է՝ ըստ մարդկան տկարութեան չափոյ, ապա մերձենալ։ Եւ որ ոչ այսպէս մերձենայ, յայտ է եթէ ի դատապարտութիւն անձին իւրում մերձենայ, զի մերձենալ ի սուրբ մարմինն տէրունական՝ սրբոցն լոյս է, եւ լուսաւորէ հոգւովն մերձաւորութեամբ. եւ պղծոցն հուր է, այրէ եւ ապականէ վասն խղճիւն մերձենալոլ։ Զի յորժամ վկայութիւն մտացն սրբութեան քում ոչ վկայէ, յայտ է եթէ մերձենալն քո ի սուրբ խորհուրդն ոչ է ըստ կամացն Աստուծոյ, որպէս եւ Պաւղոս ասէ՝ թէ Այս են կամք Աստուծոյ վկայութիւն մտաց ձերոցա։ Եւ եթէ միտք քո վկայեն քում սրբութեանդ, ըստ կամազն Աստուծոյ է մերձաւորութիւնդ։","english":"Now see and dispel your foolishness from yourself, correct your misbelief, urge your sloth to diligence, and hasten to be cleansed from sins, and with great longing hasten to the holy spiritual altar, lest you be cast out from your Christian name. For the faith of Christianity is baptism and partaking of the holy sacrament. And whoever is far from this and deficient is deficient in Christianity, for Christ does not dwell in him, nor he in Christ. For \"He who eats of my body,\" he says, \"shall dwell in me, and I in him.\" And therefore whoever wishes to dwell in him must go as he went. And whoever has the hope that God dwells in him and he in God must be holy, as he is holy, according to the measure of human weakness, and then approach. And whoever does not approach thus, it is evident that he approaches to the condemnation of his own soul, for approaching the holy body of the Lord is light for the holy ones and illuminates the soul by proximity, but for the impure it is fire, burning and destroying because of approaching with a guilty conscience. For when the testimony of the purity of your mind does not bear witness, it is evident that your approach to the holy sacrament is not according to the will of God, as Paul says: \"These are the will of God, the testimony of your minds.\" And if your mind bears witness to your purity, then your proximity is according to the will of God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Որ ուտէ, ասէ, ի մարմնոյ իմմէ, նա յիս բնակեսցէ, եւ ես ի նման","severity":"info","text":"The homily adapts John 6:56, where Christ says 'He who eats my flesh... dwells in me, and I in him,' a paraphrase of the Eucharistic discourse.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Այս են կամք Աստուծոյ վկայութիւն մտաց ձերոցա","severity":"info","text":"The phrase 'These are the will of God, the testimony of your minds' echoes 1 Corinthians 2:7 or a similar Pauline exhortation on spiritual discernment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սուրբ սեղանն հոգեւոր","severity":"info","text":"The 'holy spiritual altar' (surb sełann hogewor) is a technical term for the Eucharistic table, emphasizing its mystical rather than physical aspect.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սուրբ խորհուրդն","severity":"info","text":"The 'holy sacrament' (surb xorhrdn) refers specifically to the Eucharist, the central mystery of Christian initiation in Armenian tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni's homily reflects the Armenian Church's insistence on frequent communion and moral preparation, countering laxity in 5th-century Christian practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from exhortation (dispel foolishness) to doctrinal definition (faith = baptism + Eucharist), then to conditional warning (approach with purity or face condemnation).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'as Paul says' may refer to a lost or paraphrased Pauline source; the exact verse is uncertain."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":215,"ref":"p215","source":"Ապա եթէ խղճիւ մերձենայցես, գիտեա զի դատապարտեալ ելանես, եւ անաւրէն քան զամենայն անաւրէնս. զի սա եւս առաւել անաւրինագոյն է քան զարիւնահեղ սպանողացն չարութիւնս։ Զի մարդ որ զմարդ սպանանէ, մարդասպան անուանի. իսկ որ անարժանութեամբ ի մարմնոյ Տեառն հաղորդի, նա աստուածասպան է. քանզի Վերստին ի խաչ հանէ զՈրդին Աստուծոյ։ Եւ արդ տես թէ յո՛ր սեղան անաւրէնութեամբ մերձենաս. յորմէ վերին զաւրութիւնքն սոսկան եւ սարսեն, եւ դու պիղծ շրթամբքդ յանդգնեալ մատչիս։ Զի եթէ հոտ ինչ չարեաց հարկանէր առ թագաւոր ոք չիշխէիր մերձենալ, եւ զերկնաւոր թագաւորն ի հոտեալ հոգիդ ընդունիս, եւ ոչ մեծաւ ահիւ հիանաս. ցխոտ ձեռաւք ի կերակուրս խղճես մերձենալ, եւ գեռաթաթախ ոգւովդ անխտիր հաղորդիս։ Ո խորք անաւրէնութեան, ո՛ ահեղ արհաւիրք, ո անամաւթ լրբութիւն եւ սաստիկ ամբարշտութիւն. խղճիւ մտաւք եւ աղտեղեալ ոգւով երթեալ մերձենաս ի սրբութիւնս մեծի խորհրդոյն. եւ որ քան զայս անաւրէնութիւնս յանդգնեալ յանդգնեսցի, չէ եւ չէ իսկ տեսանել։ Յորժամ մարդոյ, ասէ, մեղանչէ՝ առ Աստուած աղաչէ, իսկ որ Աստուծոյ մեղանչէ՝ զո՞ աղաչեսցէ. զի ոչ եթէ արեան մարդոյ եղեն պարտական, այլ եւ մարմնոյ եւ արեան Որդւոյն Աստուծոյ։ Աղէ ի միտ առ եւ տես եթէ ո՛րպէս հաղորդիս ի սուրբ խորհրդոյն.","english":"If you approach with a wretched conscience, know that you will depart condemned, and more lawless than all the lawless. For this is even more iniquitous than the evil of blood-shedding murderers. For a man who kills a man is called a murderer; but he who partakes unworthily of the body of the Lord is a deicide, for he crucifies the Son of God anew. And now see to what table you approach with lawlessness, from which the heavenly powers tremble and shudder, and you with your foul lips dare to draw near. For if some evil odor were to reach a king, you would not dare to approach; yet you receive the heavenly king with your stinking soul, and are not struck with great awe. With filthy hands you dare to approach the food, and with your defiled spirit you partake indiscriminately. O depths of lawlessness, O terrible fears, O shameless impudence and grievous wickedness: with a wretched mind and a polluted spirit you go and approach the sanctities of the great mystery. And he who would dare more than this lawlessness is not, and is not, to be seen. When a man sins, it is said, he prays to God; but he who sins against God, to whom shall he pray? For you are not only guilty of the blood of a man, but of the body and blood of the Son of God. Take this to heart and see how you partake of the holy mystery.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"աստուածասպան","severity":"info","text":"The term 'astuacaspān' (deicide) is a strong rhetorical coinage, equating unworthy communion with killing God. It amplifies the homily's condemnation of approaching the Eucharist in sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զՈրդին Աստուծոյ","severity":"info","text":"The phrase 'the Son of God' and the image of crucifying him anew echo New Testament passion narratives, particularly the crucifixion of Christ, though no single verse is quoted directly.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"սուրբ խորհուրդ","severity":"info","text":"The 'holy mystery' (surb xorhurd) is a standard Armenian term for the Eucharist, reflecting the liturgical context of the homily, likely delivered to a congregation preparing for or reflecting on communion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ապա եթէ","severity":"info","text":"The passage begins with a conditional clause ('If you approach...'), continuing the homily's rhetorical pattern of direct address and escalating condemnation, typical of Mandakuni's exhortatory style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զի սա եւս առաւել անաւրինագոյն է քան զարիւնահեղ սպանողացն չարութիւնս","severity":"info","text":"The comparison of unworthy communion to murder and deicide parallels early Christian homiletic traditions (e.g., Chrysostom) that use hyperbole to stress Eucharistic reverence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"խղճիւ","severity":"caution","text":"The Armenian 'xłčiw' (wretched conscience) is ambiguous: it may mean a conscience that is pitiable or one that is miserly. The English draft takes it as 'wretched,' but the sense of 'miserly' (i.e., grudging) is also possible in context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The term 'xłčiw' could mean either 'wretched' or 'miserly' conscience; the reading 'wretched' is adopted here for coherence with the homily's moral tone."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":216,"ref":"p216","source":"զի եթէ վստահ ես յարքայութիւնն Աստուծոյ մտանել՝ անխիղճ ընկալ եւ զհաղորդութիւն խորհրդոյն. իսկ եթէ թերահաւատ ես յարքայութենէն երկնից, ապա եւ անարժան ես եւ խորհրդոյն սրբութեան։ Զի չէ հնար սրբոյ խորհրդոյն արժանաւոր լինել, եւ արքայութեանն ոչ. զի երկոցունցն մի սրբութիւն է արժանաւոր լինել։ Այլ եւ ոմանք թէպէտ եւ ի խղճէ մտացն ոչ հաղորդին, սակայն կեղծաւորեալք մնան ի ներքս, կարծեցուցանելով արտաքնոցն՝ եթէ ի հաղորդելոցն իցեն. զի ամենայն որ ոչ է արժանի խորհրդոյն, եւ ոչ ի ներքս կալոյ, ոչ աղաւթից եւ ոչ հաղորդութեան. այլ ելանել արտաքս ընդ անարժանսն։ Մի՛ կեղծաւորիր մնալ ի ներքս իբրեւ արժանաւոր, եւ չհաղորդել իբրեւ զանարժան։ Ընդէ՞ր արհամարհես զահաւոր եւ զմեծ խորհուրդն. ո՞չ իմանաս՝ եթէ յորժամ խորհուրդն սուրբ ի սուրբ սեղանն ելանիցէ, յայնժամ երկինք բանին ի վերուստ, եւ Քրիստոս իջեալ անդը հասանիցէ, եւ զաւրք հրեշտակաց յերկնից յերկիր ծաւալիցին, եւ շուրջ զսեղանովն բոլորին ուր ահագին խորհուրդն է տէրունական, եւ Սուրբ Հոգւովն ամենեքեան լնուցուն։ Յայնժամ հարեալքն խղճիւ ոչ են արժանի հաղորդել յայնպիսի խորհրդոյն, մինչեւ ապաշխարութեամբ ուղղիցին։ Լուր եւ զահեղ բողոք քարոզին. Մի՛ ոք յերախայից, ասէ, մի՛ ոք ի թերահաւատից, եւ մի՛ ոք յանյուսից. որ ոչ են պատրաստ սրբութեամբ, զնոսա արտաքս առաքէ.","english":"For if you are confident of entering the kingdom of God, receive the communion of the mystery without a conscience; but if you are doubtful of the heavenly kingdom, then you are unworthy both of the mystery and of its sanctity. For it is impossible to be worthy of the holy mystery and not of the kingdom, for the sanctity of both is one and the same to be worthy of. Moreover, some, though they do not partake because of the conscience of their thoughts, nevertheless remain inside as hypocrites, making it appear to those outside that they are among the communicants. For everyone who is not worthy of the mystery should neither remain inside, nor be present at the prayers nor at the communion, but should go outside with the unworthy. Do not hypocritically remain inside as if worthy, and not partake as if unworthy. Why do you despise the awesome and great mystery? Do you not know that when the holy mystery is elevated upon the holy altar, at that moment the heavens open above, and Christ descends and arrives there, and the hosts of angels spread from heaven to earth, and surround the altar where the great lordly mystery is, and all are filled with the Holy Spirit? At that time, those who are risen in conscience are not worthy to partake of such a mystery until they are corrected by penance. Hear also the terrible proclamation of the preacher: \"Let no one from the impure,\" he says, \"let no one from the doubters, and let no one from the unworthy; those who are not prepared with sanctity, send them outside.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խորհուրդ","severity":"info","text":"The Armenian term 'խորհուրդ' (xorhurd) here denotes the Eucharistic mystery, a central liturgical concept in Armenian Christianity, often rendered as 'mystery' or 'sacrament'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զի ամենայն որ ոչ է արժանի խորհրդոյն","severity":"info","text":"The preacher's proclamation echoes 1 Corinthians 11:27-29, which warns against unworthy reception of the Eucharist, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"զի երկինք բանին ի վերուստ, եւ Քրիստոս իջեալ","severity":"info","text":"The description of Christ descending and angels surrounding the altar reflects the Armenian liturgical tradition of the epiclesis, where the Holy Spirit is invoked to consecrate the gifts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Լուր եւ զահեղ բողոք քարոզին","severity":"info","text":"This passage shifts from direct exhortation to a quoted proclamation, marking a rhetorical climax that reinforces the exclusion of the unworthy from communion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի եթէ վստահ ես յարքայութիւնն Աստուծոյ մտանել՝ անխիղճ ընկալ","severity":"caution","text":"The phrase 'receive without a conscience' is ambiguous: it may mean 'without a troubled conscience' (i.e., confidently) or 'without a conscience' (i.e., unworthily). The context favors the former, as a contrast to doubt.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'անխիղճ ընկալ' (receive without a conscience) is ambiguous: it could mean 'receive with a clear conscience' or 'receive without a conscience (i.e., unworthily)'. The reading taken is the former, as it contrasts with doubt in the next clause."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":217,"ref":"p217","source":"եւ ի ներքս մնացելոցն աղաղակէ՝ եթէ Հայեցարուք յանձինս ձեր, եւ զսիրտս ձեր քննեցէք մի՛ խղճիւ ոք եւ մի՛ նենգութեամբ, մի՛ խորամանկութեամբ ոք եւ մի՛ պատրանաւք, մի՛ երկմտութեամբ եւ թերահաւատութեամբ մերձեսցիե†. զի սրբութիւն խորհրդոյն սրբոց եւ անարատից վայել է։ Եւ զայս լսելով ոչ դողամք եւ սոսկամք յահեղ եւ ի մեծ խորհրդոյն, յորմէ սերովբէքն սարսափեն, եւ քերովբէքն չիշխեն մերձենալ. հրեշտակք եւ հրեշտակապետք սոսկան դողալով, եւ ամենայն վերին զաւրութիւնքն հիացեալ սարսեն։ Իսկ ո՛րչափ սաստիկ տանջանաւք մաշիցի, թէ մարդ յանցաւոր խղճիւ ինչ ի նա հպիցի. եւ որպէս խռիւ ինչ ի հուր հպիցի, որ ի հրոյն այրի եւ ապականի. զի իբրեւ փոքր ինչ համարելով զՔրիստոսի մարմինն թշնամանեաց։ Այլ մի՛ իբրեւ ի լոկ հաց հայիցիս, եւ մի՛ իբրեւ զգինի համարիցիս եւ տեսանիցես. զի ոչ տեսանելի է ահաւորութիւն սուրբ խորհրդոյն, այլ իմանալի զաւրութիւնս. քանզի ոչ ինչ տեսանելի աւանդեաց մեզ Քրիստոս ի խորհուրդն եւ ի մկրտութիւնն, այլ իմանալի։ Ջուր տեսանեմք, այլ աստուածային բանին հաւատամք, որ ասէն, եթէ՝ Այս է մարմին իմ եւ արիւն. որ ուտէ ի մարմնոյ իմմէ եւ ըմպէ յարենէ իմմէ, նա յիս բնակեսցէ եւ ես ի նա, եւ ես յարուցից զնա յաւուրն յետնում։","english":"and cries out to those who remain within: “Look to yourselves, and examine your hearts—not with a conscience, nor with deceit, nor with cunning, nor with wiles, nor with hesitation and unbelief, shall you approach. For the sanctity of the mystery befits the holy and the pure.” And hearing this, we do not tremble and shudder before the awesome and great mystery, at which the seraphim tremble, and the cherubim dare not approach; angels and archangels shudder with trembling, and all the heavenly powers stand in awe and tremble. But how severely will he be consumed by torments, if a man with a guilty conscience should touch it? And as something thrown into fire is burned and destroyed, so he who makes light of Christ’s body becomes an enemy. But do not look upon it as mere bread, nor consider and regard it as wine. For the awesomeness of the holy mystery is not visible, but is known by powers; since Christ entrusted to us nothing visible in the mystery and in baptism, but something knowable. We see water, but we believe in the divine word, which says: “This is my body and blood. He who eats of my body and drinks of my blood, he will dwell in me and I in him, and I will raise him on the last day.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"This is my body and blood. He who eats of my body and drinks of my blood, he will dwell in me and I in him, and I will raise him on the last day.","severity":"info","text":"The passage echoes the institution narrative of the Eucharist (cf. Matthew 26:26–28; Mark 14:22–24; Luke 22:19–20) and John 6:54–56, but the phrasing 'dwell in me and I in him' and the promise of resurrection on the last day are distinctive, possibly reflecting a liturgical or catechetical adaptation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խորհուրդ (xorhurd)","severity":"info","text":"The term 'mystery' (խորհուրդ) in this homily refers specifically to the Eucharist, as indicated by the context of bread and wine becoming Christ's body and blood. It carries a sense of hidden divine reality accessible only through faith, not sight.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"seraphim and cherubim","severity":"info","text":"The mention of seraphim and cherubim trembling before the mystery reflects a common theme in early Christian and Armenian liturgical literature, emphasizing the awe and transcendence of the Eucharist, which even celestial beings approach with fear.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"cries out to those who remain within","severity":"info","text":"This passage functions as a direct exhortation within the homily, shifting from a general warning to a specific call for self-examination before communion. The rhetorical question 'how severely will he be consumed by torments?' intensifies the moral urgency.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"մերձեսցիե (merjescʿie)","severity":"caution","text":"The Armenian verb 'մերձեսցիե' (shall approach) appears with a possible scribal error or variant spelling; the expected form would be 'մերձեսցի' (3rd person singular). This may indicate a textual corruption or dialectal form in the manuscript tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'not with a conscience' (մի՛ խղճիւ) is ambiguous: it could mean 'not with a guilty conscience' or 'not with a mere conscience (i.e., without deeper faith)'. The context of self-examination suggests the former, but the text does not specify.","The identity of 'those who remain within' (ի ներքս մնացելոցն) is unclear: it may refer to catechumens, the faithful in the church, or a metaphorical inner circle of believers."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":218,"ref":"p218","source":"Եւ մեք ճշմարիտ հաւատով զՔրիստոս իմանամք ի վերայ սեղանոյն, ի նա մերձենամք, զնա տեսանեմք, զնա շաւշափեմք, զնա համբուրեմք, զնա առնումք ի ներքս եւ ընդունիմք, եւ լինիմք մարմին եւ անդամք եւ որդիք Աստուծոյ։ Արդ որ այսպիսի հաւատով ոչ հաւատայ, եւ զմարմին Որդւոյն Աստուծոյ ոչ իմանայ, հեռի է յաւգնականութենէն Աստուծոյ, հեռի է եւ ի շնորհաց Հոգւոյն, հեռի է եւ ի թողութենէ մեղաց եւ ի կենացն յաւիտենականաց, անակնկալ յարութեան, եւ անյոյս փրկութեան, եւ մերժեալ ի քրիստոնէական հաւատոց, որով եղեւ մեզ փրկութիւն հեղմամբ արեամբն Քրիստոսի։ Եւ արդ մի՛ ոք ի նա խղճիւ մերձեսցի, մի՛ ոք ի նա թերահաւատութեամբ մերձեսցի, մի՛ ոք թուլութեամբ յարեսցի. այլ հաւատացեալ ճշմարիտ՝ եթէ ի մեծ ահեղ խորհրդին երկինք են եկեղեցին, աթոռ փառաց է սեղան խորհրդին, եւ Քրիստոս իջեալ դնի ի վերայ որ միշտ բաշխի ի փրկութիւն ամենեցուն։ Եւ արդ ով մարդ, հայեաց ի քեզ եւ տես, ո՞ւր կաս, զո՞վ տեսանես, զո՞վ համբուրես եւ ի ներքս ընդունիս. ընդ երկնային զաւրութիւնսն կաս, ընդ հրեշտակս աւրհնես, ընդ սերովբէսն բարեբանես, զՔրիստոս տեսանես, զՔրիստոս համբուրես, զՔրիստոս առնուս եւ ճաշակես, եւ լցեալ Հոգւովն Սրբով եւ աստուածային շնորհաւքն պայծառացեալ զաւրանաս հանապազ։","english":"And we, with true faith, know Christ upon the altar, we approach him, we see him, we touch him, we kiss him, we take him within and receive him, and we become body and limbs and sons of God. Now, whoever does not believe with such faith, and does not know the body of the Son of God, is far from the help of God, far from the grace of the Spirit, far from the remission of sins and from eternal life, without expectation of resurrection, and without hope of salvation, and rejected from the Christian faith, by which salvation came to us through the shedding of the blood of Christ. And now, let no one approach him with conscience, let no one approach him with doubt, let no one rise up with weakness; but having believed truly, that in the great awesome mystery the heavens are the church, the throne of glory is the altar of the mystery, and Christ descends and places himself upon it, who always distributes for the salvation of all. And now, O man, look at yourself and see, where are you, whom do you see, whom do you kiss and receive within? You are among the heavenly powers, you bless among the angels, you praise among the seraphim, you see Christ, you kiss Christ, you take and partake of Christ, and filled with the Holy Spirit and divine graces, you are glorified and strengthened forever.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զՔրիստոս իմանամք ի վերայ սեղանոյն","severity":"info","text":"The homilist asserts that the faithful 'know Christ upon the altar' through true faith, identifying the Eucharistic elements with Christ's real presence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սեղան","severity":"info","text":"The term 'sēłan' (altar) is used here for the Eucharistic table, consistent with Armenian liturgical usage, distinct from 'bem' (pulpit) or 'xorhrdaran' (sanctuary).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"լինիմք մարմին եւ անդամք եւ որդիք Աստուծոյ","severity":"info","text":"The phrase 'we become body and limbs and sons of God' echoes Pauline language of incorporation into Christ (cf. Romans 8:15, Ephesians 4:15-16), though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"երկինք են եկեղեցին, աթոռ փառաց է սեղան խորհրդին","severity":"info","text":"The identification of the church with heaven and the altar as a throne of glory reflects a developed Armenian liturgical theology, possibly influenced by Syriac and early Byzantine mystagogy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ ով մարդ, հայեաց ի քեզ","severity":"info","text":"The passage shifts from communal instruction to a direct apostrophe ('O man, look at yourself'), a rhetorical device common in Mandakuni's homilies to engage the listener personally.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զՔրիստոս առնուս եւ ճաշակես","severity":"info","text":"The description of taking and partaking of Christ underscores the Armenian emphasis on Eucharistic realism, a theme that influenced later Armenian liturgical commentaries.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զնա շաւշափեմք' (we touch him) may imply physical contact with the Eucharistic species, but the exact ritual gesture is not specified.","The term 'խղճիւ' (with conscience) in the warning 'let no one approach him with conscience' is ambiguous; it may mean 'with a troubled conscience' or 'with scrupulosity,' but the homilist contrasts it with true faith."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":219,"ref":"p219","source":"Վասն որոյ եւ դուք քահանայք եւ սպասաւորք՝ մատակարարք սուրբ խորհրդոյն, ահիւ մատերուք, երկիւղիւ պահեցէք, սրբութեամբ սպասաւորեցէք, եւ զգուշութեամբ մատակարարեցէք. գանձ ունիք արքունի, մեծաւ երկիւղիւ զգուշացարուք պահպանութեանդ. քանզի եւ ձեզ աններելի տանջանք են՝ եթէ զչարիս ուրուք գիտիցէք, եւ նա եկեալ յանդգնեսցի ի սուրբ մարմինն Քրիստոսի, եւ ակնածիցես ինչ խրատել մերժել եւ յանդիմանել։ Այլ վասն ծուլութեան եւ ակնառութեան զսուրբ մարմինն Քրիստոսի անաւրինաց եւ անարժանից բաշխիցէք, եւ որպէս շանց եւ խոզից ընկենուցուք, եւ զո՞ր ներեալ թողութիւն ունիցիք. եւ քանի՞ պատժոց եւ աններելի տանջանաց մատնիցիք՝ որք մատնիչք եւ պարտականք տէրունական մարմնոյն եղերուք։ Ահա վասն Քրիստոսի իշխէք, վասն Քրիստոսի կերակրիք, եւ զՔրիստոս անաւրինացն մատնէք, եւ պիղծ վարիւք անարժանիցն չարչարէք։ Արդ հայեա յանձն քո՝ քահանայդ, եւ ծանիր զքեզ՝ զի՛նչ է վաստակ քո քահանայութեանդ, եւ զի՛նչ գործ ստացեալ ունիս։ Ոչ հերկահար ես ժողովրդեանդ, եւ ոչ արտունձ եւ կասող, այլ յուսուցանել եւ ի խրատել կարգեցար, մերժել եւ յանդիմանել։ Այս է գործ քահանայութեան, եւ միշտ հարկ հանապազ. զի վասն այնորիկ այսպիսի պատուով պատուեցայք, եւ իշխէք ամենեցուն, զի զայսպիսիսն քննեցէք, եւ յանդիմանեալ մերժեցէք։","english":"Therefore, you priests and ministers, stewards of the holy mystery, approach with awe, keep with fear, serve with sanctity, and administer with vigilance. You possess a royal treasure; guard it with great fear and caution. For you will incur unforgivable torments if you know of someone's evil deeds and he, coming, dares to approach the holy body of Christ, and you hesitate to admonish, reject, and rebuke him. Or if, due to laziness and negligence, you dispense the holy body of Christ to the lawless and unworthy, and cast it as to dogs and swine, what forgiveness can be granted you? And to how many punishments and unforgivable torments will you be delivered—you who have become betrayers and debtors of the Lord's body? Behold, you rule in the name of Christ, you are nourished in the name of Christ, and you betray Christ to the lawless, and torment him with the filthy lives of the unworthy. Now, look upon yourself, O priest, and know yourself: what is the labor of your priesthood, and what work have you accomplished? You are not a plowman for your congregation, nor a sower or reaper, but you were appointed to teach and to admonish, to reject and to rebuke. This is the work of the priesthood, and it is always necessary daily. For it is for this reason that you were honored with such dignity and rule over all, so that you may examine such persons and, having rebuked them, reject them.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"մատակարարք","severity":"info","text":"The term 'stewards' (մատակարարք) emphasizes the priestly role as administrators of the Eucharist, a key theme in Mandakuni's ecclesiology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni's severe warnings against unworthy communion reflect late antique Armenian concerns about clerical discipline and Eucharistic purity, paralleling canons from the Council of Sahak (c. 440).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"շանց եւ խոզից","severity":"info","text":"The phrase 'as to dogs and swine' echoes Leviticus 11:7 and early Christian polemics against unworthy reception, common in patristic Eucharistic instruction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage shifts from direct address to priests (ձեզ) to a rhetorical question, intensifying the homiletic rebuke typical of Mandakuni's style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni's homilies were widely copied in Armenian liturgical manuscripts, influencing later medieval penitential and Eucharistic theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ակնածիցես","severity":"caution","text":"The verb 'hesitate' (ակնածիցես) is ambiguous: it may mean 'look away' or 'be negligent,' but the context supports the sense of failing to act.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զո՞ր ներեալ թողութիւն ունիցիք' is ambiguous: it could be read as a rhetorical question ('what forgiveness can be granted?') or as a conditional ('if you have forgiveness'). The translation adopts the rhetorical reading."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":220,"ref":"p220","source":"Իսկ զոր ոչն գիտիցեն քահանայքն՝ նոքա եւս առաւել աններելի տանջանաց են պարտապանք, որպէս եւ Պաւղոս ասէ, եթէ Որ ուտէ եւ ըմպէ անարժանութեամբ, պարտական եղիցի մարմնոյ եւ արեանն Տեառնա։ Այլ եւ բազմաց իսկ զճաշակ դատաստանին արբուցանէ չարաչար ախտիւք եւ դառնութեամբ հիւանդութեանց տարաժամ հանէ յաշխարհէս, որպէս եւ ասէ՝ եթէ Վասն անարժան ի մարմնոյ Տեառն հաղորդելոյ են ի ձեզ բազում հիւանդք եւ ախտաժէտք, եւ շատ եւս որ տարաժամ ննջեցինբ։ Զի ոմանք վասն անարժան ի խորհուրդն մերձենալոյ նորուն խեղք եւ լուծեալք շրջին զամենայն աւուրս. եւ ոմանք վասն նորուն անկեալ կան ի հարուածս եւ ի ցաւս անբժշկելիս. եւ ոմանք վասն նորուն ի բանտս եւ ի կապանս մտանեն. եւ ոմանք վասն նորուն անզաւակ իսկ յաշխարհէս ելանեն։ Այլ եւ բազում եւս ցասմունք ի հիւթոցս, եւ պտղակորուսութիւնք եւ մահք տարաժամք մարդոյ եւ անասնոյ վասն անարժան հաղորդելոյ ի մարմնոյ եւ յարենէ Տեառն լինին։ Վասն որոյ բազում երկիւղիւ մերձեսցուք, բազում զգուշութեամբ զսիրտս մեր քննեսցուք. մի՛ վասն ծուլութեան տաւնս նշանակեսցուք ի հաղորդութիւնս մերձենալոյ. զի յուրբաթուն եւ ի կիրակէին եւ ի տաւնս պենտեկոստէիցն եւ զատկացն մի զենումն է, եւ նոյն խորհուրդ կատարի. եւ դու ի ժամանակ մերձենալոյ՝ սուրբ զմիտս միայն պահեա, եւ մի՛ ինչ աւուրս յերկարաձիգս։","english":"But those priests who do not know—they too are debtors of even more unforgivable torments, as Paul says: \"He who eats and drinks unworthily shall be liable to the body and blood of the Lord.\" Moreover, for many, the taste of judgment brings forth bitter afflictions and with the harshness of diseases prematurely removes them from this world, as it is said: \"Because of unworthy participation in the body of the Lord, there are among you many sick and diseased, and many more who have fallen asleep prematurely.\" For some, because of unworthy approach to the mystery, go about all their days broken and paralyzed; and some, because of it, lie fallen in incurable strokes and pains; and some, because of it, enter into prisons and bonds; and some, because of it, depart from this world childless. Moreover, many more wrathful events occur in the elements, and fruit-destructions, and untimely deaths of man and beast, because of unworthy participation in the body and blood of the Lord. Therefore, let us approach with great fear, let us examine our hearts with great caution; let us not, because of negligence, mark feasts for approaching communion. For on Wednesday and on Sunday and on the feasts of Pentecost and Easter, it is one and the same sacrifice, and the same mystery is performed. And you, at the time of approaching, keep your mind holy only, and not any days at length.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Որ ուտէ եւ ըմպէ անարժանութեամբ, պարտական եղիցի մարմնոյ եւ արեանն Տեառնա","severity":"info","text":"The Armenian text attributes this to Paul, but it is not a direct quotation from the canonical Pauline epistles; it may be a paraphrase or a citation from a lost or apocryphal source.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Վասն անարժան ի մարմնոյ Տեառն հաղորդելոյ են ի ձեզ բազում հիւանդք եւ ախտաժէտք, եւ շատ եւս որ տարաժամ ննջեցինբ","severity":"info","text":"This second scriptural citation is also unattributed in the Armenian; it may reflect a liturgical or patristic source rather than a biblical book.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ի յուրբաթուն եւ ի կիրակէին եւ ի տաւնս պենտեկոստէիցն եւ զատկացն","severity":"info","text":"The homily specifies Wednesday, Sunday, Pentecost, and Easter as days for communion, reflecting early Armenian liturgical practice where the Eucharist was celebrated on these occasions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Իսկ զոր ոչն գիտիցեն քահանայքն","severity":"info","text":"This passage continues the previous section's address to priests, now focusing on those who are ignorant of communicants' sins, forming a parallel admonition to the earlier call for vigilance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"տարաժամ հանէ յաշխարհէս","severity":"caution","text":"The phrase 'prematurely removes from this world' may be ambiguous: it could refer to death or to excommunication; the context of diseases and strokes suggests physical death, but the spiritual sense is also possible.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"խորհուրդ","severity":"info","text":"The Armenian term 'խորհուրդ' (xorhurd) here means 'mystery' or 'sacrament', specifically the Eucharist, as in the phrase 'unworthy approach to the mystery'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The scriptural citations attributed to Paul are not found in the canonical Pauline corpus; their source is uncertain.","The phrase 'taste of judgment' (ճաշակ դատաստանին) could be interpreted as a reference to divine punishment or to the experience of the Eucharist itself."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":221,"ref":"p221","source":"Չէ ինչ յանդգնութիւն սուրբ սրտիւ բազում անգամ մերձենալ, զի առաւել եւս կեցուցանես եւ նորոգես զոգիդ. իսկ անարժանութեամբ եւ խղճիւ թէ յամենայն ժամանակս կենաց քոց մի անգամ մերձեսցիս, կորուսեր զոգիդ։ Տես զի մի յանցանս յանցեաւ Կայէն, եւ կորեաւ. մի յանցանս յանցեաւ Քանան, եւ կորեաւ. մի յանցանս յանցեաւ Աքաաբ, եւ կորեաւ. մի յանցանս յանցեաւ Յուդայ, եւ կորեաւ. եւ որք զՔրիստոս սպանին՝ մի անգամ սպանին, եւ կորեան. եւ դու եթէ մի անգամ յամենայն ժամանակս կենաց քոց անարժանութեամբ ի սուրբ խորհուրդն մերձենաս, սպաներ զոգիդ յաւիտենական տանջանացն կորստեամբ։ Այլ ասիցես. ի տաւնս քառասնորդացն սրբեալ մերձենամ։ Եւ արդ զի՞նչ աւգտիցիս մի անգամ ի սրբելոյն՝ յորժամ դարձեալ աղտեղանայցես. զի՞նչ աւգուտ է լուանալն՝ յորժամ դարձեալ ցխոտ լինիս. զի՞նչ աւգուտ է շինելն յորժամ դարձեալ քակիցես։ Յաւուր տաւնին միայն կամիս առողջ լինել ի ցաւոց, եւ յետ այնորիկ ի ցաւս մաշել. մի աւր բժշկիլ ի վիրաց մեղացն, եւ ապա զնոյն վէրս ստանալ ախորժես. մի աւր հեռանաս ի դիւէն, եւ ապա նովին լլկել հանապազ։ Այսպիսիք են որ մի անգամ հաղորդին ի սուրբ խորհրդոյն, եւ ապա ի մեղս մաշին հանապազ։ Զի՞նչ աւգուտ է մի անգամ հեռանալ ի սրոյն սպանողին՝ յորժամ վաղիւն ի ձեռն նորա մատնիցիս. եւ կամ մի աւր ընդ թագաւորի բազմիլ ի սեղանն, եւ վաղիւն դահճաց մատնիլ անողորմ։","english":"It is not audacity to approach the holy sacrament many times with a pure heart, for you thereby sustain and renew your soul. But if with unworthiness and a guilty conscience you approach even once in the whole time of your life, you will destroy your soul. See: Cain sinned one sin, and perished; Canaan sinned one sin, and perished; Ahab sinned one sin, and perished; Judas sinned one sin, and perished; and those who killed Christ killed him once, and perished. And if you, even once in the whole time of your life, approach the holy mystery unworthily, you will kill your soul with the destruction of eternal torments. But you will say: \"I approach purified during the season of Lent.\" And what benefit will you gain from being purified once, when you will again become defiled? What use is washing, when you will again become filthy? What use is building, when you will again tear down? On the day of the feast alone you wish to be healed of your afflictions, and after that to waste away in afflictions; one day to be healed of the wounds of your sins, and then to desire to receive the same wounds again; one day to distance yourself from the devil, and then to be tormented by him perpetually. Such are those who commune of the holy mystery once, and then waste away in sins perpetually. What use is it to distance yourself once from the sword of the slayer, when on the morrow you deliver yourself into his hands? Or one day to sit at table with the king, and on the morrow to be delivered to merciless executioners?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զսուրբ խորհուրդն","severity":"info","text":"The phrase 'holy mystery' refers to the Eucharist, a standard term in Armenian patristic literature for the sacrament.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Կայէն, Քանան, Աքաաբ, Յուդայ","severity":"info","text":"Cain, Canaan (i.e., Ham's son), Ahab, and Judas are biblical figures whose single sins led to ruin, used as exempla of irreversible transgression.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ի տաւնս քառասնորդացն","severity":"info","text":"The 'season of Lent' (Քառասնորդք) is the forty-day fast before Easter, a period of purification in Armenian Christian practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այլ ասիցես","severity":"info","text":"The homily uses a rhetorical objection ('But you will say') to introduce and refute a counterargument, a common homiletic device.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ի սրոյն սպանողին","severity":"info","text":"The image of distancing from a slayer's sword and then returning echoes similar warnings in early Christian ascetic literature about relapse into sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի մի յանցանս յանցեաւ","severity":"caution","text":"The phrase 'sinned one sin' is a literal rendering of a Semitic construction; the Armenian text may reflect biblical idiom rather than native usage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'Canaan' (Քանան) is ambiguous: it could refer to Ham's son Canaan (Gen 9:18) or to the land of Canaan personified; the context of a single sin suggests the former."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":222,"ref":"p222","source":"Նոյնպէս չէ ինչ շահ եւ աւգուտ ի տաւնի զատկին միայն վայելել ի սուրբ սեղանոյն, եւ ապա պիղծ գործովք հեռանալ, եւ ընդ սատանայի լինել հանապազ։ Զի՞նչ աւգուտ է լաւուր տաւնի գտանել ականս պատուականս, եւ ի վաղիւն կորուսանել. եւ ոչ ի տաւնին հաղորդելն է աւգուտ, յորժամ դարձեալ անարժան վարիւք կորուսանիցես։ Զի՞նչ աւգուտ է ի Քրիստոս մերձենալ, յորժամ դարձեալ անդրէն ի սատանայ յարիցես։ Չէ ինչ աւգուտ այսաւր ի հրոյն զերծանել, եւ ի վաղիւն միայն այրել չարաչար. եւ ոչ մխիթարութիւն ինչ է՝ մի աւր ի բանտէ ելանել եւ լինել թագաւոր, եւ ապա ընդ դատապարտեալսն տանջել անողորմ. եւ ոչ մի աւը աւգուտ է ի խորհրդին վայելել, եւ ապա ընդ դատապարտեալսն արտաքս ելանել։ Զի՞ յերկուս ոտս կաղաս եւ յերկուս միտս տաղտապիս. կամ դիւաց լեր պաշտաւնեայ, եւ կամ Քրիստոսի խորհրդակից. մի աւր աւդի սպիտակացեալ երեւիս, եւ մի աւր այծի սեւաթոյր. այսաւր Դաւիթ հոգելից, եւ վաղիւ Սաւուղ այսահար. այսաւր Պետրոս հնազանդ, եւ վաղիւ Յուդայ ապստամբ. այսաւր Քրիստոսի խորհրդակից, եւ վաղիւ սատանայի կամարար, այսաւր իբրեւ զքրիստոնեայ ի մարմնոյ Տեառն վայելես, եւ վաղիւն իբրեւ զերախայ հեռանաս ի նմանէ. ալսաւր ընդ խոստովանողսն, եւ վաղիւն արտաքոյ ընդ ուրացողսն. այսաւր ընդ հաւատացեալսն ի խորհուրդն մտանես, եւ վաղիւն ընդ անհաւատսն արտաքս ելանես։","english":"ur life, it is a great sin. Likewise, there is no benefit or profit in partaking of the holy table only on the day of the feast of Easter, and then withdrawing with impure deeds and being with Satan perpetually. For what profit is it to find precious eyes on the day of the feast and lose them on the morrow? And it is not the communion on the feast day that is profitable when you again lose yourself through unworthy conduct. For what profit is it to approach Christ when you again attach yourself to Satan? There is no profit in being saved from the fire today and being burned cruelly tomorrow. And it is no consolation to come out of prison for one day and be king, and then be tormented mercilessly among the condemned. And it is no profit for one day to partake of the mystery and then be cast out among the condemned. For you are lame in both feet and weary in both minds: either be a servant of demons or a partaker of the mystery of Christ. One day you appear whitened like a swan, and another day black-fleeced like a goat. Today you are David, full of the Spirit, and tomorrow Saul, smitten by madness. Today you are Peter, obedient, and tomorrow Judas, rebellious. Today you are a partaker of the mystery of Christ, and tomorrow a servant of Satan. Today you partake of the Lord's body as a Christian, and tomorrow you withdraw from him like a stranger. Today you are among the confessors, and tomorrow outside among the deniers. Today you enter into the mystery among the faithful, and tomorrow you go out among the unbelievers.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զատկին","severity":"info","text":"The term 'zatikn' (feast of Easter) is the specific occasion for communion, but the homily argues that partaking only on that day is useless without sustained purity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խորհուրդ","severity":"info","text":"'Xorhurd' (mystery) here refers to the Eucharistic sacrament, a standard term in Armenian liturgical texts for the holy communion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Դաւիթ ... Սաւուղ","severity":"info","text":"The contrast between David (spirit-filled) and Saul (mad) echoes 1 Samuel 16–31, where Saul is afflicted by an evil spirit and David is chosen by God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պետրոս ... Յուդայ","severity":"info","text":"Peter (obedient) and Judas (rebellious) are drawn from the Gospels: Peter's faithfulness (e.g., Matthew 16:16–19) contrasts with Judas's betrayal (Matthew 26:14–16).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage uses a series of antithetical pairs (today vs. tomorrow, Christ vs. Satan) to reinforce the homiletic warning against inconsistent piety.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The reference to 'precious eyes' (akankʿ patuakan) likely alludes to the spiritual sight gained through communion, lost by sin—a common patristic metaphor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'երկուս ոտս կաղաս' (lame in both feet) may be a proverbial expression for moral inconsistency, but its exact source is unclear."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":223,"ref":"p223","source":"Զի՞նչ զքեզ կոչեցից, կամ զի՞նչ զքեզ անուանեցից. երբեմն գառնացեալ, երբեմն գազանացեալ. երբեմն լուսազգեաց, եւ երբեմն խաւարապատ. այսաւր առնուս պատիւ ի թագաւորէն, եւ վաղիւն չընդունիս եւ դարձուցանես զերեսդ։ Նոյնպիսիք են՝ որ ի յաւուրս ինչ հաղորդին խորհրդոյն, եւ ապա իբրեւ զերախայս զերեսս դարձուցեալ ելանեն։ Եթէ արժանաւոր ես խորհրդոյն՝ հանապազ վայելեա համարձակ, զի հոգելից եւ քրիստոսազգեաց եւ քրիստոսընկալ լինիցիս. եւ եթէ անարժանես վարիւք, եւ ոչ ի տաւն զատկին ես արժանաւոր։ Այլ ասիցես՝ եթէ ի քառասներորդ պահսն սրբեցայ, եւ ցանկամ ի սուրբ խորհուրդն մերձենալ։ Բարիոք է, եւ ես գովեցից. բայց արդ ընդէ՞ր չմերձենաս հանապազ։ Չկարեմ, ասէ, զիս մաքուր ունել հանապազ։ Արդ եթէ այդպէս է ի միտս քո՛ եթէ մի անգամ հաղորդիմ ի տաւնին եւ ապա հեռանամ, եւ ոչ ի տաւնին ես արժանաւոր. զի խորհուրդք չարին են ի քեզ։ Զի՞նչ աւգուտ է ի Քրիստոս մերձենալ, եւ ի սատանայէ չհեռանալ. զի՞նչ աւգուտ է զպատուական դեղն ճաշակել, յորժամ զցաւն ի ներքս ի քեզ պահիցես. զի՞նչ աւգուտ է առ բժիշկն երթալ, յորժամ զվէրսն չկամիցիս մերկանալ. եւ ոչ աւգուտ ի հաղորդելոյդ ինչ գտանես, յորժամ ի մեղացն չկամիս հեռանալ. այլ յաւելուս դատապարտութիւն եւ տանջանս։","english":"What shall I call you, or what name shall I give you? Sometimes you are lamb-like, sometimes beast-like; sometimes clothed in light, and sometimes wrapped in darkness. Today you receive honor from the king, and tomorrow you do not accept it and turn your face away. Such are those who partake of the mystery on some days, and then, as if turning their faces like beasts, depart. If you are worthy of the mystery, partake freely always, that you may be spirit-filled, Christ-clothed, and Christ-receiving; and if you are unworthy by your conduct, you are not worthy even of the feast of Easter. But you will say: I have been purified during the forty-day fast, and I desire to approach the holy mystery. That is good, and I praise it. But why do you not approach always? I cannot, you say, keep myself pure always. Now if this is your thought—that if I partake once at the feast and then withdraw, and I am not worthy even of the feast—for the counsels of evil are in you. What profit is there in approaching Christ and not departing from Satan? What profit is there in tasting the precious medicine when you keep the wound within yourself? What profit is there in going to the physician when you are unwilling to uncover the wound? And you will find no profit in partaking when you are unwilling to depart from sins; rather, there is an increase of condemnation and torments.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"Զի՞նչ զքեզ կոչեցից, կամ զի՞նչ զքեզ անուանեցից","severity":"info","text":"The rhetorical question 'What shall I call you?' rebukes the listener's spiritual inconsistency, contrasting lamb-like and beast-like states.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խորհուրդ","severity":"info","text":"The term 'mystery' (խորհուրդ) here refers to the Eucharist, a standard usage in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զպատուական դեղն","severity":"info","text":"The phrase 'precious medicine' echoes the Eucharistic imagery of Christ as healer, possibly alluding to 1 Corinthians 11:24-25 or patristic typology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"քառասներորդ պահս","severity":"info","text":"The 'forty-day fast' refers to Lent, a period of purification before Easter, central to early Armenian liturgical practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այլ ասիցես","severity":"info","text":"The passage uses a dialogical structure: the preacher anticipates an objection ('But you will say...') and refutes it, a common homiletic device.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), reflects early Armenian emphasis on frequent communion and moral purity, influencing later liturgical norms.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'king' (թագաւոր) is ambiguous; it may refer to Christ or a temporal ruler, but the context suggests a spiritual metaphor."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":224,"ref":"p224","source":"Զի եթէ լսեր թագաւորն՝ եթէ իշխան ոք այսաւր ընդ նմա ի խորհուրդ մտանէր, եւ վաղիւն հեռանայր ի նմանէ եւ թշնամեացն լինէր խորհրդակից, մի թէ ընդունէ՞ր զնա ի խորհուրդս. այլ կապէր եւ տանջէր եւ սպանանէր։ Իսկ ո՛րչափ եւս առաւել Քրիստոս դատապարտիցէ եւ տանջիցէ՝ որ այսաւր կամի ընդ նմա ի խորհուրդն տէրունական մտանել, եւ վաղիւն ի խորհրդոյն հեռանալ, եւ զկամս թշնամոյն կատարել։ Մի՛ թէ այսաւր մաքո՞ւր ինչ իցես ի մեղաց՝ յորժամ զայդ ի միտս քո խորհիս եթէ վաղիւն հեռանամ, եւ զկամս անձին իմոյ կատարեմ. այս առաւել եւս չար է առաջի Աստուծոլ։ Որ խորհի ոք մերձենալ ի սուրբ մարմինն Քրիստոսի, եւ ապա հեռանալ ի նմանէն եւ ի հրամանացն Աստուծոյ, այս է խղճի մտաւք մերձենալ, եւ այս է երկմտութեամբ ընդունել, այս է նենգութեամբ հաղորդել, եւ պատրանաւք եւ խաբէութեամբ եւ թերահաւատութեամբ ճաշակել։ Այս աղտեղագոյն է քան զամենայն պղծութիւն՝ յորժամ դարձեալ հեռանալ խորհիցիս, եւ միւսանգամ անդրէն յառաջին չարիսն մերձենալ։ Զի մարդ որ ասէ դառնալ ի մեղաց, եւ միւսանգամ անդրէն շրջիցի, շան նման է՝ որ յիւր փսխածն դառնայցէս։ Եւ արդ զայս ամենայն իմացեալ մի՛ արժանաւորութեամբ հեռասցուք ի սուրբ խորհրդոյն յերկար ինչ ժամանակս, եւ մի՛ անարժանութեամբ յանդգնեալ հպեսցուք յահեղ խորհուրդն սրբութեան.","english":"If the king heard that some prince today entered into counsel with him, and tomorrow withdrew from him and became a confidant of his enemies, would he not receive him into counsel? Rather, he would bind him, torture him, and put him to death. How much more would Christ condemn and torment one who today wishes to enter with him into the Lord’s counsel, and tomorrow withdraw from that counsel and fulfill the will of the enemy? Are you not today pure from sins when you ponder in your mind, “Tomorrow I will withdraw and fulfill the will of my own self”? This is even more evil before God. One who intends to approach the holy body of Christ and then withdraw from him and from the commandments of God—this is to approach with a wavering mind, this is to receive with hesitation, this is to partake with deceit, and to commune with guile, deception, and half-hearted faith. This is more foul than any defilement, when you again intend to withdraw and once more return to your former evils. For a man who says he will turn from sins and then again turns back is like a dog that returns to its own vomit. And now, knowing all this, let us not with worthiness distance ourselves from the holy sacrament for some time, nor with unworthiness dare to touch the awesome mystery of sanctity.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"խորհուրդ","severity":"info","text":"The Armenian term 'խորհուրդ' (xorhurd) means both 'counsel' and 'sacrament' or 'mystery'. The homily plays on this double meaning, comparing the king's counsel to the Lord's eucharistic mystery.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"շան նման է՝ որ յիւր փսխածն դառնայցէս","severity":"info","text":"The simile of a dog returning to its vomit echoes Proverbs 26:11 (LXX: 'Just as a dog returns to its vomit, so a fool returns to his folly'). The Armenian text adapts this to moral relapse.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"թագաւորն","severity":"info","text":"The king in this analogy likely refers to an earthly ruler, but in the Armenian context of the 5th century, it may also evoke the Arsacid or Sasanian kings, under whom Christians faced persecution for political disloyalty.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ զայս ամենայն իմացեալ","severity":"info","text":"This phrase marks a rhetorical conclusion, shifting from condemnation to exhortation. The homily uses a series of conditional and comparative clauses to build a moral argument against inconstancy in receiving communion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"թերահաւատութեամբ","severity":"info","text":"'թերահաւատութեամբ' (tʿerahawatutʿeamb) means 'with half-hearted faith' or 'with insufficient belief'. It is a compound of 'թեր' (less) and 'հաւատ' (faith), emphasizing incomplete commitment to the mystery.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"սուրբ խորհրդոյն","severity":"info","text":"The phrase 'surb xorhroyin' (holy sacrament) is ambiguous: it could refer to the Eucharist specifically or to the mystery of Christ's body more broadly. The context of 'approaching the holy body' suggests Eucharistic communion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The term 'խորհուրդ' (xorhurd) is ambiguous between 'counsel' and 'sacrament', but the context of 'holy body of Christ' and 'mystery of sanctity' supports a Eucharistic reading in the latter part of the passage.","The identity of 'the king' is not specified; it may be a generic earthly ruler or a reference to a specific historical figure, but the text does not provide enough detail to determine."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":225,"ref":"p225","source":"զի պատիժք ահեղք անարժանիցն մնան՝ որք յանդգնեալ խղճիւ մտացն հաղորդին, եւ պատիժք արժանաւորացն որք հեղգանն եւ ծուլանան յերկար ինչ ժամանակաւ։ Այլ բազում երկիւղիւ անձանց զգուշասցուք, եւ մեծաւ փութով զխաւարն անգիտութեան փարատեսցուք. զանիրաւ զբարկութիւն, զթշնամանողութիւն, զչարայուշ ոխակալութիւն ի բաց ընկեսցուք. զխորամանկութիւն, զքինահանութիւն, զնախանձ մերժեսցուք. զտրտմութիւն եւ զառանց բարբառոյ աղաղակն ի բաց թաւթափեսցուք. յագահաց, ի բամբասողաց, յարբեցողացն եւ ի զեղխեցելոցն փախիցուք. զչարակնութիւն եւ զատելութիւն եւ զգաղտնի նենգութիւն դադարեցուսցուք. ընդ թշնամիսն հաշտեսցուք, զատելիսն սիրեսցուք, եւ զյանցանս միմեանց թողցուք. յամենայն սրտէ միմեանց ծառայեսցուք, միմեանց հնազանդեսցուք, զմիմեանց բեռինս բարձցուք, զմիմեանս սիրեսցուք, զընկերս լաւ քան զանձինս համարեսցուք. զսիրտս սրբեսցուք, զաչս ցածուսցուք, զլեզուս ի բամբասանաց դադարեցուսցուք, զմեղս ապաշխարեսցուք, զխիղճս փարատեսցուք, զյիմարութիւնս թաւթափեսցուք, եւ զծուլութիւնս ի փոյթ դարձուսցուք. պահաւք պնդեսցուք, աղաւթիւք աշխատեսցուք, յողորմութիւնս յաւժարեսցուք, գործովք առաքինասցուք, ի չարեաց տղայասցուք, եւ հաւատով կատարեալ՝ լիցուք։ Զի այսպէս ամենայն առաքինութեամբ արժանաւորեսցուք ահաւորի եւ մեծի խորհրդոյն.","english":"for the terrible punishments of the unworthy remain—those who have dared to partake of the counsel with a troubled mind—and the punishments of the worthy, who are negligent and slothful over some length of time. But let us be cautious with great fear of our persons, and with great diligence let us dispel the darkness of ignorance; let us cast away unjust wrath, enmity, and evil-remembering rancor; let us reject cunning, slander, and envy; let us shake off sorrow and the clamor without speech; let us flee from the gluttonous, the slanderers, the drunkards, and the dissolute; let us put an end to malice, deceit, and secret treachery; let us be reconciled with our enemies, love those who are estranged, and forgive one another’s offenses; let us serve one another from the whole heart, be obedient to one another, bear one another’s burdens, love one another, and consider our neighbor better than ourselves; let us cleanse our heart, lower our eyes, restrain our tongue from slanders, do penance for our sins, dispel our troubled thoughts, shake off our stupidity, and turn our sloth into diligence; let us strengthen ourselves with fasts, labor with prayers, abound in mercy, be virtuous in deeds, shrink from evils, and be perfected in faith. For thus, by all virtue, shall we become worthy of the awesome and great council.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage shifts from a conditional warning about punishments to a series of hortatory subjunctives (e.g., 'let us be cautious,' 'let us cast away'), forming a paraenetic catalogue of vices to reject and virtues to adopt.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խորհուրդ","severity":"info","text":"The term 'խորհուրդ' (council) recurs from the previous passage and here denotes both the divine council (the 'awesome and great council') and the act of partaking in it, linking the homily's theme of worthiness to participation in the Lord's counsel.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"The catalogue of vices (wrath, enmity, rancor, cunning, slander, envy, gluttony, etc.) and corresponding virtues (reconciliation, love, service, humility) reflects the ascetic and communal ideals of early Armenian monastic homiletics, likely drawing on Syriac and Greek paraenetic traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The exhortation to 'love one another' and 'consider our neighbor better than ourselves' echoes New Testament passages such as Matthew 22:39 and 1 John 4:7-12, though no direct quotation is present.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The phrase 'clamor without speech' (առանց բարբառոյ աղաղակն) is ambiguous; it may refer to meaningless noise or to silent inner turmoil, and the translation 'without speech' is interpretive.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), was widely copied in Armenian manuscripts and used in liturgical settings, shaping Armenian Christian moral teaching through its vivid exhortations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'clamor without speech' (առանց բարբառոյ աղաղակն) is ambiguous: it could denote meaningless noise or silent inner agitation. The reading taken is 'clamor without speech' as a vice to be shaken off."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":226,"ref":"p226","source":"բազում փափագանաւք եւ կատարեալ սրբութեամբ վայելեսցուք յամենասուրբ եւ ի կենսարար ի մարմնոյ եւ յարենէն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի. որում փառք եւ զաւրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։\n\nԹՈՒՂԹ ՄԽԻԹԱՐՈՒԹԵԱՆ ՎԱԽՀԱՆԵԼՈՑ ՅԱՇԽԱՐՀԷՍ\n\nՀայեա դու ի յոյսն վերին՝ որ իջանես ի խոր խաւարային սգոյդ. փութա փարատեա ի քէն զյիմարեցուցիչ խորհուրդս չարին, եւ զարթիր եւ եկ ի միտս քո. յիշեա զպատուէրս պատուիրանացն Աստուծոյ, եւ թափեա զքեզ ի սատանայական թախանձանացդ, եւ ի միտ առ զբազմաչար հնարս թշնամոյն, եւ պատկառեա ի նետից նորա. երկիր ի խորամանկութենէն եւ թիւնից աներեւութից նորա. փախիր ի դառն վիրաց եւ ի սաստիկ հարուածոց նորա։ Հայեա ի պղտորութիւն մտացդ քոց, եւ ծանիր եթէ այդ սերմանք թշնամոյն են ի քեզ. արի անկիր առաջի Աստուծոյ՝ զի ապրեսցիս ի չար խաբից նորա եւ յանաւրէն տրտմութենէն։ Զի յորժամ սատանայ բոլորովիմք գերէ զմիտս մարդոյն, ածէ ի վերայ տրտմութիւն եւ յուզմունս խորհրդոց. որ թէպէտ եւ սուղ ինչ իցեն տրտմութիւնքն, սակայն նա ի պղտորեալ միտս նորա անհնարին եւ անչափս կարծրացուցանէ, որով եւ զսիրտն յիմարեցուցանէ, եւ թուլացուցանէ ի սովորական աղաւթիցն եւ յերկիւղէն Աստուծոլ։","english":"with great longing and perfect sanctity, let us partake of the most holy and life-giving body and blood of our Lord Jesus Christ, to whom is glory and power unto the ages of ages. Amen.\n\nLETTER OF CONSOLATION TO THE MOURNERS OF THE WORLD\n\nLook to the hope above, you who descend into the deep darkness of your grief. Hasten, dispel from yourself the maddening counsels of the evil one, and awake and come to your senses. Remember the commandments of God's ordinances, and shake off from yourself the satanic importunities, and take heed of the many evil wiles of the enemy, and beware of his arrows. Flee from his cunning and from his invisible snares. Escape from his bitter wounds and from his severe blows. Look into the turbidity of your thoughts, and know that these are the enemy's seeds within you. Arise, prostrate yourself before God, that you may be saved from his evil deceptions and from his lawless sorrow. For when Satan wholly ensnares a man's mind, he brings upon him sorrow and agitations of thoughts. Even if the sorrows are slight, yet in his troubled mind he renders them insurmountable and boundless, whereby he also drives the heart mad and weakens it from customary prayers and from the fear of God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage transitions from a eucharistic exhortation to a consolatory letter, marked by the heading 'ԹՈՒՂԹ ՄԽԻԹԱՐՈՒԹԵԱՆ ՎԱԽՀԱՆԵԼՈՑ ՅԱՇԽԱՐՀԷՏ' (Letter of Consolation to the Mourners of the World). This shift indicates a new thematic section within the homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"զյիմարեցուցիչ խորհուրդս","severity":"info","text":"The phrase 'զյիմարեցուցիչ խորհուրդս' (maddening counsels) is a key term for demonic influence, paralleling 'սատանայական թախանձանաց' (satanic importunities) and 'չար խաբից' (evil deceptions). It underscores the homily's focus on spiritual warfare.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The exhortation 'արի անկիր առաջի Աստուծոյ' (arise, prostrate yourself before God) echoes Old Testament penitential language, such as in Psalm 51, but no direct citation is marked in the source edition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The 'Letter of Consolation' genre reflects early Christian pastoral care for mourners, common in Armenian patristic literature. Yovhannēs Mandakuni adapts this to address spiritual despondency as a demonic attack.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The imagery of Satan sowing 'սերմանք թշնամոյն' (the enemy's seeds) in the mind parallels Evagrius Ponticus's concept of logismoi, though no direct dependence is established in the source edition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The heading 'ԹՈՒՂԹ ՄԽԻԹԱՐՈՒԹԵԱՆ ՎԱԽՀԱՆԵԼՈՑ ՅԱՇԽԱՐՀԷՏ' may be a later editorial addition; its authenticity as part of the original homily is uncertain, as it introduces a distinct epistolary form.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The transition from eucharistic language to consolatory address is abrupt; the heading may indicate a separate work appended to the homily.","The phrase 'զյիմարեցուցիչ խորհուրդս' could be interpreted as either internal delusions or external demonic counsels; the text supports the latter."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":227,"ref":"p227","source":"Եւ մանաւանդ որում պատճառս եւս վախճանելոյ իւրոյ գտանիցէ, բոլորովիմբ արկանէ ի վերայ մերձաւորացն նորա անհնարին մթերս սգոյ տրտմութեան, եւ ի ներքս զսիրտն այրէ, եւ զմիտսն նուազէ, եւ ամենեւին զուշն ափշեցուցեալ ի զգայութենէ մտացն ընկենու, եւ ոչ տալ խոնարհել ի բանս մխիթարչացն եւ սփոփողացն. այլ յամառեալ պնդին ի սգոյն տրտմութիւն, զի ցնորք թշնամոյն անհնարին թաղծանաւք յիմարեալ ափշեցուցանեն առաւել քան արբեցութեամբ. եւ ամենեւին ոչ թողացուցանեն նայել ի պատուիրանս Աստուծոյ որ ասէ՝ թէ լաւ է աւր մահուանն քան զաւր ծննդեանա. Ընդէ՞ր. քանզի աւր ծննդեանն սկիզբն է մեղաց եւ անաւրէնութեանց, եւ անտի սկսանին աճել ի նմա ցաւք եւ հոգք եւ տրտմութիւնք եւ զրպարտութիւնք եւ աղքատութիւնք, այրութիւնք եւ որբութիւնք եւ անզաւակութիւնք եւ ամենայն չարչարանք բազում նեղութեանց եւ տառապանաց աշխարհիս։ Այլ եւ ժողովեալ եւս հեղու զնովաւ սատանայ զամենայն բազմութիւն ախտից մեղացն չարչարել, նեղեալ, վիրաւորեալ զնա թշնամութեամբ, գողութեամբ, սպանութեամբ, բամբասանաւք, երդմամբ, նախանձու, չարակնութեամբ, ոխակալութեամբ, ագահութեամբ եւ զայլս զրկելով, նենգութեամբ, հմայիւ դիւթականաւք, եւ ամենայն անթիւ ախտից բազմութեամբ. ընդ որոց հատուցումն է հուրն անշէջ եւ տանջանք մշտնջենաւորք։ Իսկ ի ձեռն մահուանն լայնմ ամենայնէ բուժեալ դադարէ.","english":"And especially if one finds reasons for his own death, he casts upon his neighbors an unbearable gloom of sorrow and mourning, and inwardly burns the heart, and weakens the mind, and utterly casts the memory, stupefied, from the awareness of the mind, and does not allow him to bow to the words of comforters and consolers, but stubbornly persists in the sorrow of mourning, so that the delusions of the enemy, with unbearable grief, drive him mad more than by drunkenness, and utterly do not allow him to look upon the commandments of God, which say: \"Better is the day of death than the day of birth.\" Why? Because the day of birth is the beginning of sins and iniquities, and from there pains, cares, sorrows, slanders, poverty, burnings, orphanhoods, childlessness, and all the torments of many afflictions and tribulations of this world begin to grow in him. Moreover, Satan, having gathered and poured through him all the multitude of passions of sin, torments, oppresses, wounds him with enmity, theft, murder, slander, oaths, envy, malice, rancor, greed, and by depriving others, deceit, sorcery, divination, and with the entire countless multitude of passions, for which the recompense is the unquenchable fire and eternal torments. But through death, healed of all, he ceases.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"լաւ է աւր մահուանն քան զաւր ծննդեանա","severity":"info","text":"The homily cites a saying, 'Better is the day of death than the day of birth,' which echoes a theme found in Ecclesiastes (e.g., 7:1–2) but is not a direct biblical quotation; it may reflect a traditional Armenian ascetic maxim.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ցնորք թշնամոյն","severity":"info","text":"The phrase 'delusions of the enemy' (ցնորք թշնամոյն) refers to demonic deception, where 'enemy' (թշնամի) is a standard Armenian Christian term for Satan, as in the New Testament (e.g., Matthew 13:39).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"անհնարին մթերս սգոյ տրտմութեան","severity":"info","text":"The description of 'unbearable gloom of sorrow' reflects the early Christian and Armenian monastic concern with excessive grief (tristitia) as a spiritual vice, often linked to the demon of despair (acedia).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ընդէ՞ր. քանզի","severity":"info","text":"The rhetorical question 'Why? Because' (Ընդէ՞ր. քանզի) structures the argument, introducing a list of worldly sufferings that contrasts the day of birth with the day of death, a common homiletic device.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), was influential in Armenian liturgical and pastoral tradition, though modern scholarship questions the authorship of some works in the collection.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'better is the day of death than the day of birth' is presented as a divine commandment but is not a direct biblical citation; it may be a paraphrase or traditional saying.","The identity of 'the enemy' (թշնամի) is clear as Satan, but the text does not specify whether the 'delusions' are internal or external temptations."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":228,"ref":"p228","source":"զի թէպէտ եւ վարս արդարութեան ոչ ունէր, սակայն ի մեղանչելոյն դադարեաց. ապա եթէ վարս ուղիղս էր ստացեալ՝ զերծաւ յամենայն կասկածանաց մեղաց եւ ի հոգոցս աշխարհիս, եւ վերացեալ խառնեցաւ ի բանակս սրբոց եւ արդարոց։ Եւ արդ զայսպիսի լուսաւոր կեանս յիմարութիւն է լալ եւ սգալ անառակութեամբ եւ հեթանոսաբար. զի եւ Պաւղոս եւ զլոկ միայն տրտմութիւնն արգելեալ փակեաց ասելովն՝ թէ Վասն ննջեցելոցն մի՛ տրտմիք որպէս եւ այլ հեթանոսք՝ որ ոչ գիտեն զԱստուածբ։ Իսկ ո՛րչափ սաստիկ պատժոց արժանի համարիցիք՝ որք ի սուգս եւ ի կոծս եւ յողբս մտանիցեն. զի արգելեալ է ի քրիստոնէից հաւատացելոցն՝ որք լուսաւորեցան սուրբ աւազանաւն, եւ մեծ եւ ահեղ անուն Սուրբ Երրորդութեանն ի վերայ նոցա անուանեցաւ, եւ կնքեալ խաչիւն Աստուծոյ նուիրեցան, ամենեւին իսկ ոչ են իշխան զնուիրեալսն Աստուծոյ խայտառակել հեթանոսական անաւրէնութեամբք, եւ ոչ չարաչար խզել եւ փետել եւ մոխիր ի վերայ նուիրեալ գլխոյն արկանել. այլ ամենեւին ի բաց հեռանալ յանաւրէն եւ ի սատանայական վայիցն եւ յողբոցն եւ անաւրէն ձաղանացն։ Ոչ զհերս փետել հրամայեսցէ քրիստոնէիցն, ոչ զայտս ցտել, եւ ոչ ի կոծ մտանել, ոչ զառիգածն ածել, ոչ զուսովքն մերկանալ, ոչ զճակատն հարկանել, ոչ քուրձ զգենուլ, ոչ մոխիր ցանել, եւ ձայնս արկանել, եւ ոչ աշխարանաւք ողողանել.","english":"for even if he had no measure of righteousness, yet he ceased from sinning. But if he had acquired a straight measure, he was freed from all doubtful sins and from the passions of this world, and ascended to be mingled with the host of saints and the righteous. And now it is foolishness to weep and mourn such a luminous life with profligacy and in a pagan manner. For Paul also forbade even a single sorrow, closing it off by saying: \"Do not grieve for the departed as do the pagans who do not know God.\" But how severe a punishment do you think you deserve, who enter into mourning and lamentation and weeping? For it is forbidden to the Christian faithful, who were illumined by the holy font, and the great and awesome name of the Holy Trinity was invoked upon them, and they were consecrated by the seal of the cross of God, that they should in any way have the power to dishonor those consecrated to God with pagan lawlessness, nor to violently tear and rend and cast ashes upon the consecrated head; but rather to withdraw entirely from the lawless and satanic wailing and weeping and lawless lamentations. The Christian is not to command the tearing of hair, nor the rending of garments, nor to enter into lamentation, nor to bring forth the dirge, nor to bare the shoulders, nor to strike the forehead, nor to wear sackcloth, nor to scatter ashes, nor to raise cries, nor to drench with tears.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Վասն ննջեցելոցն մի՛ տրտմիք որպէս եւ այլ հեթանոսք՝ որ ոչ գիտեն զԱստուած","severity":"info","text":"The homily cites Paul: 'Do not grieve for the departed as do the pagans who do not know God.' This echoes 1 Thessalonians 4:13–14, though the wording is paraphrastic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"հեթանոսաբար","severity":"info","text":"The term 'pagan manner' (հեթանոսաբար) reflects early Christian polemic against non-Christian mourning rites, which included hair-tearing, garment-rending, and ash-scattering.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"սուրբ աւազան","severity":"info","text":"'Holy font' (սուրբ աւազան) refers to the baptismal font, indicating that the Christian faithful are those illumined by baptism.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ","severity":"info","text":"The phrase 'And now' (Եւ արդ) marks a rhetorical shift from describing the fate of the deceased to condemning improper mourning practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Պաւղոս","severity":"info","text":"The appeal to Paul's authority (Պաւղոս) reflects the homily's reception within Armenian ecclesiastical tradition, which valued Pauline prohibitions on pagan mourning.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զլոկ միայն տրտմութիւնն","severity":"caution","text":"The phrase 'even a single sorrow' (զլոկ միայն տրտմութիւնն) may be an interpretive gloss; the Armenian text intensifies Paul's prohibition beyond the Greek original.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'even a single sorrow' may represent a rhetorical intensification rather than a literal translation of Paul's words."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":229,"ref":"p229","source":"զի այս ամենայն սատանայական է եւ հեթանոսական, զոր անմիտ կանայքն բարբառեն ի ցոյցս կեղծաւորութեան, եւ զկռապաշտիցն զգործն գործեն ի վերայ քրիստոնէից, զողբսն ողբալով, եւ զկականն բառնալով, եւ զճչիւն աշխարանացն հնչեցուցանելով, անյուսաբար չարաչար զմարմինն կոծելով ի վերայ քրիստոնէի վախճանելոյն, զոր պարտ էր սաղմոսիւք եւ աւրհնութեամբք յղարկել, պատուեալ երգաւք ի կեանսն յաւիտենականս։ Ընդէ՞ր խայտառականաւք եւ անարգանաւք սգոյդ թշնամանէք զմարմինն հոգէկիր եւ քրիստոսազգեաց։ Եւ արդ ի՞ւ իւիք քրիստոնեայ անուանեսցուք զնոսա որք սատանայական մոլորութիւնս մոլորեսցին ի վերայ մեռելոյն. քանզի ընդ այդպիսի անաւրինեալսն եւ դեւք խառնին՝ ի կոծատեղին անցանեն։ Քանզի նոքին իսկ ուսուցին զկոծ անյուսութեան եւ զտրտմութեան սգոյ աշխարանացն, զի զկոծողսն ընդ նմին ի հուր գեհենին դատապարտեսցեն։ Այլ ձեզ պարտ էր ամաչել ի Հրէից եւ ի հեթանոսաց եւ յայլաղանդիցն՝ որ զհաւատս մեր բամբասեն եւ ասեն. ո՞ւր է ձեր յոյսն յարութեան՝ յորժամ այդպիսի ողբովք եւ սգովք եւ աշխարանաւք եւ զազրալի խայտառականաւք արիւնահան եւ արիւնահեղ լինիք հանդերձ վայիւք եւ փետիւք, ճչիւք, գուժիւք կոծեալ աշխարիցէք զանուանեալն քրիստոնեայն։ Ընդէ՞ր պարծիք, ով քրիստոնեայք, որ երգովդ էք նմանեալք Հրէից եւ հեթանոսաց.","english":"for all this is satanic and pagan, which senseless women babble in displays of hypocrisy, and they perform the work of idolaters over Christians, wailing the dirges, raising the lament, and sounding the cries of mourning, despairingly and cruelly beating the body over the departed Christian, whom it was fitting to send forth with psalms and blessings, honored with hymns into eternal life. Why do you, with mockeries and dishonors, mourn and persecute the soul-bearing and Christ-born body? And how shall we call those Christians who are led astray by satanic delusions over the dead? For even such lawless ones are joined by demons, who pass into the place of lamentation. For they themselves taught the lament of despair and the grief of mourning cries, so that they might condemn the mourners along with them to the fire of Gehenna. But you ought to be ashamed before Jews, pagans, and heretics, who slander our faith and say: Where is your hope of resurrection, when with such dirges, mournings, cries, and foul mockeries you become bloodied and blood-shedding, with wails and feathers, shrieks and wails, mourning and lamenting the world over the named Christian? Why do you boast, O Christians, that you are like Jews and pagans?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"սատանայական է եւ հեթանոսական","severity":"info","text":"The homilist condemns mourning practices as both satanic and pagan, equating them with idolatry and demonic influence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"կոծ","severity":"info","text":"The term 'koc' (lament) is used repeatedly to denote ritual wailing, which the homilist associates with despair and demonic teaching.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զհաւատս մեր բամբասեն","severity":"info","text":"The reference to Jews, pagans, and heretics slandering Christian faith echoes New Testament polemics (e.g., 1 Cor 15:12-19) about resurrection hope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (hell) is invoked as the fate of those who practice pagan mourning, reflecting early Christian eschatological warnings against syncretism.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զսաղմոսիւք եւ աւրհնութեամբք","severity":"info","text":"The prescription of psalms and blessings for burial aligns with early Armenian liturgical practice, contrasting with the condemned lamentations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զկռապաշտիցն զգործն գործեն","severity":"caution","text":"The phrase 'perform the work of idolaters' may be hyperbolic rhetoric; the exact practices described (e.g., beating the body) are not independently attested in Armenian sources.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'senseless women' (անմիտ կանայք) is unclear: they may be professional mourners or generic pagan practitioners.","The phrase 'Christ-born body' (քրիստոսազգեաց) could mean 'born of Christ' or 'of Christian origin'; the translation opts for the latter."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":230,"ref":"p230","source":"այլ զսուգ եւ զտրտմութիւն զաւրինաւորիդ առաւել քան զանաւրինացն տեսանեմք, արք չարաձայնք կառանչիւք եւ վայիւք եւ փետիւք խեղդին, ողբան եւ ողողանին անյուսալի, զճակատն դիւահարեն հարկանեն, եւ զկուրծսն անզգամաբար բախելով իբրեւ զայսահար. եւ կանայքն կանչիւք հերարձակ զայտսն ցտեն, զստինս կեղեքեն, եւ անամաւթապէս իգացեալք մերկանդամք խզին եւ կոծին մոլելով, իբրեւ զմոլիչն չարալլուկ դիւահարեալս. եղիճ, արիւն եւ մոխիր, եւ հանդերձք պատառեալք։ Արդ այսպիսի ձաղանաւք ձաղին եւ ծանակին քրիստոնէիցն պատկերքն՝ որ ոչ ի հեթանոսս լսի, եւ ոչ ի Հրեայս, եւ ոչ ի հերձուածողս, եւ որք ոչ ընկալան երբէք զյոյս յարութեան մեռելոց։ Եւ արդ մեք մերժեսցուք զայնպիսի անաւրինեալ սգաւորսն ի համարոյ քրիստոնէից, եւ հանեալ յեկեղեցւոյ՝ ընդ երախայս համարեսցուք, եւ սուգ առցուք ի վերայ նոցա իբրեւ ի հեթանոսաց. զի այնպիսիքն են սգոյ արժանի՝ ողբալոյ եւ աշխարելոյ եւ կոծոյ մեծի, որք ի հուր գեհենին դատապարտին, եւ մասն ընդ անհաւատսն ունին, զի զհեթանոսական չարաչար ախտսն անյուսութեան յեկեղեցի մուծին։ Եւ արդ ասա ինձ, ով քահանայ, ընդէ՞ր մուծանես զգունդս պաշտաւնէից եւ սաղմոսաց ի դասս մերկանդամ խայտառակելոցն. զի՞նչ կայ սրբեցելոց պաշտաւնէից եւ սատանայազգեաց դիւամոլ կոծողացն։","english":"but we see your powerful mourning and sorrow exceeding that of the powerless: evil-voiced men choke themselves with shrieks, wails, and cries, they lament and wallow in despair, they strike and beat their foreheads as if possessed, and they shamelessly batter their breasts like madmen. And women, with hair loosened, tear at their cheeks, rend their garments, and shamelessly, having stripped themselves, tear and mourn in frenzy, like the evil-possessed maddened by the devil. Ashes, blood, and dust, and garments rent. Now with such clamors they rave and mock the images of Christians—things not heard among pagans, nor among Jews, nor among heretics, nor among those who have never received the hope of the resurrection of the dead. And so let us reject such lawless mourners from the number of Christians, and, cast out of the church, let us count them among the pagans, and let us take up mourning over them as over pagans. For such as these are worthy of mourning, of lamentation, of weeping, and of great wailing, who are condemned to the fire of Gehenna and have a share with the unbelievers, because they have brought the evil pagan passions of despair into the church. And now tell me, O priest, why do you bring the order of services and psalms into the ranks of those who strip themselves and run riot? What common ground is there between the holy services and the satanic, devil-maddened mourners?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զսուգ եւ զտրտմութիւն","severity":"info","text":"The homilist contrasts the excessive mourning of the powerful with that of the powerless, condemning both as pagan.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"դիւահարեն","severity":"info","text":"The term 'devil-possessed' (դիւահարեն) is used to characterize mourners' behavior, linking it to demonic influence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"հեթանոս","severity":"info","text":"The homily reflects early Christian polemics against pagan mourning practices, which included self-laceration and loud lamentation.","cites":[],"named_sources":["Yovhannēs Mandakuni"],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"յոյս յարութեան մեռելոց","severity":"info","text":"The 'hope of the resurrection of the dead' echoes New Testament themes (e.g., 1 Corinthians 15), central to Christian burial theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ասա ինձ, ով քահանայ","severity":"info","text":"The rhetorical address to a priest marks a shift to direct exhortation, a common homiletic device to engage the clergy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"սատանայազգեաց","severity":"info","text":"The condemnation of mourners as 'satanic' influenced later Armenian church canons against excessive funeral rites.","cites":[],"named_sources":["Yovhannēs Mandakuni"],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'powerful' and 'powerless' mourners is not specified; the homilist may refer to social classes or spiritual states."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":231,"ref":"p231","source":"Ընդէ՞ր խառնես զաւրհնողսդ ընդ անիծողսն, զգոհացողսդ ընդ թշնամանողսն, զփառաւորիչսն ընդ հայհոյիչսն։ Ոչ է աւրէն յանաւրէն ժողովս սատանայականս զհրեշտակական երգսն մուծանել, եւ ոչ ի պիղծ մեհեանս դիւացն նոցա զսուրբ զաղաւթսն մատուցանել, եւ ոչ ի բագինս զոհարանացն պատարագս նուիրել. զի պիղծք առ պիղծն ժողովին, եւ սրբոցն սրբութիւնք վայելեն։ Ոչ է մի ժողովուրդ Հրէից եւ հեթանոսաց, եւ ոչ քրիստոնէից եւ հերձուածողաց, զի հակառակք եւ խափանիչք են միմեանց. եւ դու խառնեալ ընդ միմեանս միաւորես, եւ ի մի ժողովս առաքէք աւրհնութիւնս եւ անէծս։ Կոծողք անաւրէն անառակութեամբք բարկացուցանեն, եւ պաշտաւնեայքն աղաւթիւք եւ սաղմոսիւք բարեխաւսեն։ Յորժամ մերձաւորք վախճանելոյն անաւրէն սգով եւ կոծելով թշնամանեալ բարկացուցանեն զԱստուած, ընդէ՞ր աղաչես, մաղթես եւ բարեխաւսես վասն թողութեան մեղաց վախճանելոյն. ո՞ւմ լսէ, եւ զո՞ր ընդունի։ Եթէ ես ինչ հոգաբարձու հրաժարելոյն, յեկեղեցիս քո յիշեա, եւ յաղաւթս քո աղաչեա զԱստուած. այլ ընդ վայր եւ անվայելուչ է խառնել զպաշտաւնեայս սուրբ եկեղեցւոյ ի պիղծ ժողովս սատանայական կոծողացն, եւ ի տեսիլ անամաւթ կանանցն հերարձակացն արիւնաշաղախ խզելոցն եւ մոխրացանացն. որ թէ եւ թշնամիք էին վախճանելոյն, այնչափ կարէին տրտմեցուցանել եւ առնել նմա չար, զոր ի ժամանակի հրաժարելոյն Հոգւոյն արարին.","english":"Why do you mix your blessers with your cursers, your thankers with your enemies, your glorifiers with your blasphemers? It is not lawful to introduce angelic song into the unlawful, satanic assembly, nor to offer the holy prayers in their foul temples of demons, nor to consecrate the sacrifice at the altars of their offering-places; for the foul gather with the foul, and holiness befits the holy. There is not one people of Jews and pagans, nor of Christians and heretics, for they are opposed and destructive to each other; and you, mixing them together, unite them, and send forth blessings and curses into one assembly. The unlawful mourners with their wantonness provoke wrath, and the ministers intercede with prayer and psalm. When the relatives of the dying one, unlawfully, with mourning and lamentation, hostilely provoke God, why do you entreat, beseech, and intercede for the remission of the dying one’s sins? To whom does he listen, and what does he accept? If I am at all a caretaker of the departing one, remember him in your church, and entreat God in your prayers; but it is base and unseemly to mix the ministers of the holy church into the foul, satanic assembly of the mourners, and into the shameless spectacle of the disheveled women, the blood-smeared, torn, and ash-sprinkled ones; for even if they were enemies of the dying one, they could have grieved him and done him evil only to that extent which they did at the time of the departure of the Spirit.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պիղծ","severity":"info","text":"The term 'piłc' (foul) is used repeatedly to contrast the purity of Christian worship with the impurity of pagan or satanic assemblies, a key binary in Mandakuni's rhetoric.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"զհրեշտակական երգսն","severity":"info","text":"Angelic song (hreštakakan ergs) refers to liturgical hymns believed to be of angelic origin, a common trope in Armenian patristic literature to elevate Christian worship.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զսուրբ զաղաւթսն","severity":"info","text":"The phrase 'holy prayers' may echo the Pauline injunction against mixing sacred and profane (cf. 1 Cor 11:2-5), though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ընդէ՞ր խառնես","severity":"info","text":"The passage opens with a rhetorical question ('Why do you mix?') that structures the homily as a series of contrasts between lawful and unlawful practices, a common homiletic device.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"զպիղծ մեհեանս դիւացն","severity":"info","text":"The reference to 'foul temples of demons' reflects the Armenian Christian polemic against pre-Christian cult sites, which were often repurposed as churches.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զմոխրացանացն","severity":"caution","text":"The term 'moxrac'anac'' (ash-sprinkled ones) is ambiguous: it may refer to mourners who cover themselves with ashes, a pagan practice, or to a specific ritual gesture. The reading follows the English draft.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'unlawful mourners' (kołokʿ anawrēn) is not specified; they may be pagan or heretical groups. The text does not clarify whether the 'ministers' (paštawneaykʿ) are clergy or lay intercessors."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":232,"ref":"p232","source":"եւ ոչ ընկալան զբանն մարգարէին որ ասէր՝ եթէ Դարձ անձն իմ ի հանգիստ քո, զի Տէր բարի արար քեզա։ Տէր բարերարութիւն ցուցանէ զաւր մահուանն, եւ դու կոծիս եւ աշխարես եւ ողբաս դառնապէս։ Ահա քեզ ասէ մարգարէն՝ թէ Վայ որ ասէ զչարն բարի, կամ զբարին չար. քանզի չար են կեանք մեղաւորին, եւ եւս քան զեւս յաւելու ի մեղս. եւ բարի է մահ նորուն, զի դադարէ ի չարեաց։ Այլ թէ կեցեալ էր, ասես, թերեւս ապաշխարէր, աղաչէր եւ ողորմութիւնս առնէր, եւ արտասուաւք զՏէրն հաշտեցուցանէր։ Մի՛ դու զայդպիսի ինչ ածեր զմտաւ, եւ անգէտ զամենագէտն կարծեցուցաներ՝ որ Ոչ կամի զմահ մեղաւորինգ. բայց գիտէր սրտագէտն Աստուած՝ թէ ոչ ապաշխարեսցէ, զմահն նմա ողորմութիւն պարգեւէ՝ զի դադարեսցէ յառաջիկայ մեղացն գործելոյ։ Այլ մահ արդարոյն ամենեւին իսկ ցնծութիւն է եւ ուրախութիւն փոխել ի մեղսասէր եւ սնավաստակ հոգոց աշխարհիս. եւ զգանձս վարձուց առաքինութեան զոր համբարեալ տարաւ, յամրի եւ զգուշութեամբ պահեսցէ. եւ եթէ սուղ ինչ իցէ ստգտեալ, աւգնեսցուք նմա գթով տնանկաց, յիշեսցուք յահեղ խորհրդին, ողորմութիւնս վասն նորա արասցուք. եւ այն է կաշառ բարերարին Աստուծոյ՝ որ առնէ բարերարութիւն ի վերայ վախճանելոյն որպէս ինքն գիտէ։","english":"and you do not accept the word of the prophet who said, \"Let my soul return to your rest, for the Lord has done good to you.\" The Lord shows the benefit of the power of death, and you wail and lament and mourn bitterly. Behold, the prophet says to you, \"Woe to him who calls evil good, or good evil.\" For the life of the sinner is evil, and he adds sin upon sin; and his death is good, for it ceases from evils. But if he had lived, you say, perhaps he would have repented, prayed, given alms, and with tears reconciled the Lord. Do not bring such a thing to mind, and do not deem the all-knowing one ignorant, who does not desire the death of the sinner. But the heart-knowing God knew that he would not repent; he grants him death as mercy, that he might cease from committing future sins. But the death of the righteous is entirely a cause for rejoicing and gladness, a change from the sin-loving and vain-spirited life of this world; and he will keep the treasure of the rewards of virtue, which he bore with patience, in peace and vigilance. And if there is any deficiency or fault, let us help him with compassion for the poor, let us remember the awesome mystery, let us perform acts of mercy for him; and that is the reward of the beneficent God, who does good for the deceased as he himself knows.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Դարձ անձն իմ ի հանգիստ քո, զի Տէր բարի արար քեզա","severity":"info","text":"The phrase echoes Psalm 23:1 (LXX 22:1) or a similar Old Testament verse, though the exact wording is not a direct citation. The prophet is likely David or a prophetic figure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սրտագէտն","severity":"info","text":"The term 'srtagetn' (heart-knowing) is a compound of 'sirt' (heart) and 'gitem' (to know), used as an epithet for God, emphasizing divine omniscience of inner thoughts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"մահ արդարոյն","severity":"info","text":"The contrast between the death of the righteous (joyful) and the sinner (merciful cessation) reflects early Armenian Christian ascetic and penitential theology, common in homilies of this period.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այլ մահ արդարոյն","severity":"info","text":"This passage shifts from addressing the sinner's death to the righteous death, using 'ayl' (but) as a structural marker to contrast the two cases, typical of homiletic rhetoric.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"եւ ոչ ընկալան զբանն մարգարէին","severity":"caution","text":"The Armenian 'ew očʿ ənkalan' (and you do not accept) may be a textual corruption or variant; the expected form might be 'ew očʿ əndunays' (and you do not receive). The sense is clear but the verb form is unusual.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'prophet' (margarē) is not specified; it could be David or another Old Testament figure. The phrase 'Let my soul return to your rest' is not a direct biblical quote but a paraphrase."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":233,"ref":"p233","source":"Եւ թանձրամած յուսով ահեղ աւուրն յարութեան, եւ բոլորովին հանեալ զերծ ի քէն զաղճատանս սգոյ տխրութեան, զի քրիստոնեայ կոչեսցիս, եւ ամենայն բերկրանաւք սթափեցիր, ակն կալ փափագելի կենացն յաւիտենականաց. եւ այսիւ մխիթարեա, զի քում վախճանելոյն ոչ պատահեցին մահք սոսկալի պատուհասից։ Քանզի բազում են մահք չարաչարք, եւ յանկարծաւրէն յորոգայթից ինչ տարաժամ մեռանել. այլ դու այդիւ մխիթարեա եւ գոհացիր զԱստուծոյ, զի քոյդ խաղաղութեամբ ի մահիճս իւր վախճանեցաւ։ Եւ մահք չարաչարք այնոցիկ է, որք ի գետոց վախճանեցան, եւ քարածեծ պատառեցան. այլ դու այդիւ մխիթարեա եւ գոհացիր զԱստուծոյ, զի քոյդ ի գիրկս քո կատարեցաւ, եւ կտակ մխիթար կենդանեաց եթող։ Եւ մահ չարաչար այնոցիկ է որք ի թիւնից աւձից եւ ի չարաժանի գազանաց գէշ գէշ պատառեալ իցեն, եւ ոչ ոք զյետին բարբառն լսեաց, եւ ոչ զձեռս եւ զոտս ածեալ տեսանիցեն. այլ դու այդիւ մխիթարեա եւ գոհացիր զԱստուծոյ, զի զքոյդ ձեռովք քովք թաղեցեր, եւ զյետին բարբառն լուար։ Է մահ չար այնոցիկ՝ որք ի պատերազմունս մեռանիցին, եւ զսուրն շողացեալ տեսանիցեն, եւ կենդանւոյն խաւարն զաչաւքն պատիցի, եւ թշնամւոյն դիթաւալ կացուցեալ՝ գէշ գազանաց արկանիցեն. այլ դու այդիւ մխիթարեա եւ գոհացիր զԱստուծոյ, զի քոյդ ի վերայ անկողնից հիւանդացաւ, եւ պատուով Աստուծոյ նուիրեզաւ։","english":"And you are wrapped in hope of the awesome day of resurrection, and you have completely removed from yourself the defects of sorrowful mourning, so that you may be called a Christian, and with all joys you have awakened, keep your eye on the desirable eternal life. And be comforted by this, that for your departed one, the terrible deaths of punishment did not befall. For there are many evil deaths, and from sudden pitfalls or untimely dying. But you, be comforted by this and thank God, that yours ended in peace in his bed. And evil deaths are for those who ended in rivers, and were torn apart by stoning. But you, be comforted by this and thank God, that yours was completed in your arms, and left a comforting testament to the living. And an evil death is for those who are torn apart piece by piece by the fangs of snakes and the evil jaws of beasts, and no one heard their last words, nor saw them stretch out their hands and feet. But you, be comforted by this and thank God, that you buried yours with your own hands, and heard his last words. There is an evil death for those who die in wars, and see the sword flash, and the darkness of the living covers their eyes, and they are cast to the beasts, having been made a spectacle for the enemy. But you, be comforted by this and thank God, that yours fell ill on a bed, and was offered with honor to God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"թանձրամած յուսով ահեղ աւուրն յարութեան","severity":"info","text":"The phrase 'wrapped in hope of the awesome day of resurrection' contrasts the believer's eschatological hope with the preceding lament over death, reinforcing the homily's consolatory purpose.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"մահք չարաչարք","severity":"info","text":"The term 'evil deaths' (մահք չարաչարք) is a rhetorical category listing violent or dishonorable ends (drowning, stoning, animal attack, war) to contrast with a peaceful Christian death.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"այլ դու այդիւ մխիթարեա եւ գոհացիր զԱստուծոյ","severity":"info","text":"The repeated refrain 'be comforted by this and thank God' structures the passage as a series of contrasts between evil deaths and the peaceful death of the believer, creating a rhythmic consolatory pattern.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"մահք չարաչարք","severity":"info","text":"The catalogue of violent deaths (drowning, stoning, snakebite, war) reflects late antique anxieties about sudden or dishonorable death, common in Armenian Christian consolation literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զի քրիստոնեայ կոչեսցիս","severity":"info","text":"The call to be called a Christian echoes Acts 11:26, where believers were first named Christians at Antioch, linking proper mourning to Christian identity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), was widely used in Armenian funeral rites, shaping the tradition of consoling the bereaved through eschatological hope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian text uses 'քոյդ' (yours) ambiguously, referring either to the deceased or to the death itself; the translation takes it as the departed person."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":234,"ref":"p234","source":"Եւ մահ մատնեցան, եւ կենդանւոյն զմարմինսն յաւշեալ եւ պատառեալ անդամ ի փայտ բարժանեսցեն անգեղք եւ ագռաւք ամաւթալից ձաղանաւք. այլ դու այդիւ մխիթարեա եւ գոհացիր զԱստուծոյ, զի քոյդ գոհութեամբ հիւանդացաւ, եւ խոստովանութեամբ կատարեցաւ, եւ համբուրիւք ողջունից զգերեզման հարց ընկալաւ։ Է մահ չար այն՝ որք ի դիւաց լլկեցան, եւ անզգայեալ զմարմինս անդամոցն ուտիցեն, եւ անողորմ ձեռակապաւք արկեալ յարգել՝ սովամահ մեռանիցին. այլ դու մխիթարեա եւ գոհացիր զԱստուծոյ, զի քոյդ հանգստեամբ հիւանդացաւ, եւ աւրհնութեամբ վախճանեցաւ, պատանաւք պատեցաւ, եւ սաղմոսիւք յղարկեցաւ, եւ քահանայական աղաւթիւք եւ պատարագաւք յերկինս առաքեցաւ, եւ հանապազ աւրհնի եւ յիշի ի յիշատակացն կատարելոյ։ Եւ արդ ո՞վ իցէ որ այնչափ ապաշնորհ եւ անիմացական միտս ունիցի, եւ զայս զմտաւ ածելով մեծապէս ոչ մխիթարեսցի, եւ անդադար գոհասցի զԱստուծոյ թէ որպիսի փառաւք եւ պատուաւք վախճանեալն յերկինս կոչեցաւ, ուր են ամենայն ժողովք տիեզերաց, բանակք արդարոց եւ գունդք սրբոցն, երամք մարգարէիցն, դասք առաքելոցն եւ անթիւ հոյլք մարտիրոսաց, խորանք պայծառազարդք.","english":"And they were put to death, and the bodies of the living were burned and their limbs torn apart, to be hung on wood, disfigured, and with shameful mockeries by crows and vultures. But you, be comforted by this and give thanks to God, that yours fell ill with thanksgiving, and was perfected with confession, and received the tomb of the fathers with kisses of greeting. That death is evil, of those who were tormented by demons, and who, insensible, would eat the bodies of their limbs, and, cast into prison with merciless fetters, would die of starvation. But you, be comforted and give thanks to God, that yours fell ill with repose, and ended with blessing, was wrapped in shrouds, and was sent off with psalms, and was dispatched to the heavens with priestly prayers and liturgies, and is ever blessed and remembered in the completion of the memorials. And now, who is there that would have such an ungrateful and spiritless mind, and, bringing this to mind, would not be greatly comforted, and ceaselessly give thanks to God, that with such glory and honor the departed was summoned to the heavens, where are all the assemblies of the universe, the hosts of the righteous and the ranks of the saints, the choirs of the prophets, the orders of the apostles, and the countless multitudes of martyrs, the resplendently adorned tabernacles.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"Եւ մահ մատնեցան","severity":"info","text":"The passage contrasts two types of death: evil deaths (torment by demons, starvation in prison) and the blessed death of the Christian, which is accompanied by thanksgiving, confession, and liturgical rites.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սաղմոսիւք","severity":"info","text":"The term 'salmosiwkʿ' (with psalms) refers to the singing of psalms as part of the funeral rite, a key element in Armenian Christian burial practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"պատարագաւք","severity":"info","text":"The mention of 'pataragawkʿ' (with liturgies) indicates the celebration of the Divine Liturgy for the deceased, a practice rooted in early Armenian Christianity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ ո՞վ իցէ","severity":"info","text":"The rhetorical question 'And now, who is there...' serves as a structural pivot, moving from consolation to a vision of the heavenly reward awaiting the faithful departed.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"բանակք արդարոց եւ գունդք սրբոցն","severity":"info","text":"The description of heavenly assemblies echoes biblical imagery of the righteous and saints, as seen in Revelation and the Psalms, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), reflects the Armenian Church's emphasis on proper burial rites and the hope of resurrection, influencing later liturgical practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'yours' (քոյդ) is ambiguous: it could refer to the deceased relative of the listener or to a generic Christian. The reading taken is that it refers to the listener's departed loved one."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":235,"ref":"p235","source":"բնակութիւնք լուսեղէնք, եւ մշտնջենաւոր վայելչութիւնք, եւ փափագելի դրախտն, անանց բարութիւնք, անտրտում խնդութիւնք, անծերանալի մանկութիւն, անխախտելի առողջութիւն, սէր սուրբ, տեղի ցանկալի, կեանք փափագելիք, եւ անյագ ցանկութիւնք հոգեւոր կերակրոց, հրճուանք հրաշալիք, գգուանք գգուանաց, եւ սփոփումն փափկութեանց, եւ հանգիստ հոգեւորական ամենայն ընտրելոց. ընդ որս եւ քո վախճանեալն ուրախութեամբ հանգիցէ։ Եւ արդ քեզ պարտ է մխիթարել ամենայն խնդութեամբ, զի ի յերկինս թռեաւ, ի մարդկանէ ի հրեշտակս փոխեցաւ, ի մահուանէ ի կեանս ընկեցաւ, ի խաւարէ ի լոյս ձգեցաւ, յաղքատութենէ ի թագաւորութիւն կոչեցաւ, ի ծառայութենէ յազատութիւն, ի վաստակոց ի հանգիստ, ի հոգոց յանհոգութիւն, ի մեղաց յարդարութիւն, ի հողեղինացս ի հոգեղէնսն փոխեցաւ եւ ընդ հրեղէնսն դասակցեցաւ։ Արդ դու այդիւ մխիթարեա ամենայնիւ՝ եթէ ակն ունիս յարութեանն. այլ եւ ած զմտաւ՝ եթէ մահ է ճանապարհ ամենայն աշխարհի, եւ ամենեքեան երթամք ընդ այն ճանապարհ։ Ադամ, Աբէլ, Սէթ, Նոյ, եւ ամենայն արդարքն զմահ ընկալան, որով պարտ է եւ քեզ մխիթարել։ Արբահամ, Իսահակ եւ Յակոբ եւ Մովսէս եւ Դաւիթ տեսողքն Աստուծոյ, եւ ամենայն նահապետքն արդարքն եւ աստուածախաւսքն զմահ ընկալան. որով պարտ է քեզ մխիթարել։ Ահա ամենայն թագաւորք սուրբք եւ արդարք զմահ ընկալան, որով պարտ է եւ քեզ մխիթարել.","english":"Luminous dwellings, and eternal enjoyments, and the desirable paradise, imperishable goods, untroubled joys, ageless youth, unshakable health, holy love, a desirable place, a life of delights, and insatiable desires for spiritual foods, wondrous rejoicings, caresses of caresses, and comfort of softnesses, and spiritual rest of all the elect; with whom also your departed one may rest in joy. And now it is fitting for you to be comforted with all joy, for he flew to the heavens, was changed from man to angel, was cast from death into life, was drawn from darkness into light, was called from poverty to kingship, from servitude to freedom, from labors to rest, from sorrow to carefreeness, from sins to righteousness, was changed from the earthly to the spiritual, and was ranked with the fiery ones. Now be comforted by this in every way, if you have an eye on the resurrection. But also bring to mind that death is the path of the whole world, and we all go by that path. Adam, Abel, Seth, Noah, and all the righteous received death, by which it is fitting for you also to be comforted. Abraham, Isaac, and Jacob, and Moses, and David, the seers of God, and all the righteous patriarchs and the God-speaking ones received death, by which it is fitting for you to be comforted. Behold, all the holy and righteous kings received death, by which it is fitting for you also to be comforted.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"բնակութիւնք լուսեղէնք","severity":"info","text":"The phrase 'luminous dwellings' opens a catalogue of heavenly rewards, contrasting with the earthly torments described in the previous passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"հրեղէնսն","severity":"info","text":"The term 'fiery ones' (հրեղէնսն) likely refers to angelic beings, possibly the seraphim, consistent with Armenian angelological tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ադամ, Աբէլ, Սէթ, Նոյ","severity":"info","text":"The list of patriarchs from Adam to Noah echoes the genealogy in Genesis 5, used here as exemplars of righteous death.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Արբահամ, Իսահակ եւ Յակոբ եւ Մովսէս եւ Դաւիթ","severity":"info","text":"The sequence of Abraham, Isaac, Jacob, Moses, and David recalls key Old Testament figures, emphasizing their acceptance of death as a model for consolation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ահա ամենայն թագաւորք սուրբք եւ արդարք","severity":"info","text":"The passage builds a three-part argument: first, heavenly rewards; second, the deceased's transformation; third, the universality of death among biblical exemplars.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"մխիթարել","severity":"info","text":"The repeated imperative 'be comforted' reflects the homiletic genre of consolation (παραμυθητικός), common in early Christian funeral orations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the fiery ones' (հրեղէնսն) is ambiguous: it may denote seraphim or a class of angels, but the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":236,"ref":"p236","source":"ահա եւ մարգարէքն եւ առաքեալք եւ մարտիրոսքն եւ Սուրբ Կոյսն աստուածածինն զմահ ընկալաւ, որով պարտ է եւ քեզ մխիթարել. ահա եւ Քրիստոս Որդին Աստուծոյ վասն մերոյ փրկութեան զմահ ընկալաւ, զի զմեզ անմահացուսցէ ի կեանս անմահս։ Վասն որոյ պարտ է գոհանալ եւ մխիթարել նորոգութեամբ յուսոյն յարութեանն ամենայն արդարոց, ընդ որս եւ մեք յարիցեմք, եւ զվախճանեալսն մեր ընկալցուք խնդութեամբ։ Արդ լուարուք Պաւղոսի, որ մխիթարէ զմեզ ասելով՝ եթէ Վասն ննջեցելոցն մի՛ տրտմիք՝ որպէս եւ զայլ հեթանոսս որք ոչ գիտեն զԱստուած։ Լուր եւ մարգարէին որ ասէ. Ընդ երեկոյս հանգիցեն լալիք. առաւաւտուց եղիցի ուրախութիւն։ Արդ եթէ անուանեալ էք քրիստոնեայ, եւ հաւատացեալ էք յարութեանն, արիք մխիթարեցէք զձեզ մարգարէական եւ առաքելական մխիթարութեամբ. զի սուգ անյուսից է, եւ ոչ իմաստնոց եւ հաւատացելոց՝ որք ակն ունին նորոգման ամենայն ննջեցելոց. զի ոչ է ի կորուստ մահ քրիստոնէին, այլ ի նորոգութիւն կենացն յաւիտենից. վասն որոյ եւ զոգիս վախճանելոցն մերոց սաղմոսիւք եւ աւրհնութեամբք ի կեանս յղարկեմք, իբրեւ ընծայ ինչ Աստուծոյ նուիրեմք։ Յաղագս այնորիկ ոչ է պարտ քրիստոնէին ի վերայ մեռելոց սուգ ունել եւ լալ.","english":"Behold, the prophets, the apostles, the martyrs, and the Holy Virgin Mother of God received death, by which it is fitting for you also to be consoled. Behold, even Christ the Son of God received death for our salvation, that he might render us immortal in immortal life. For this reason, it is fitting to give thanks and to be consoled by the renewal of the hope of the resurrection of all the righteous, with whom we also shall rise, and we shall receive our departed ones with joy. Now, listen to Paul, who consoles us, saying: \"Do not grieve for those who have fallen asleep, as do the other pagans who do not know God.\" Hear also the prophet who says: \"In the evening the weeping ceases; in the morning there will be joy.\" Now, if you are called a Christian and have believed in the resurrection, be brave and console yourselves with prophetic and apostolic consolation. For mourning is for the hopeless, and not for the wise and the faithful, who have expectation of the renewal of all who have fallen asleep. For the death of a Christian is not a loss, but a renewal into eternal life. For this reason, we also send the souls of our departed ones into life with psalms and blessings, as if offering a gift to God. Concerning this, it is not fitting for a Christian to have mourning and weeping over the dead.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոսի","severity":"info","text":"The exhortation 'Do not grieve for those who have fallen asleep' echoes 1 Thessalonians 4:13-14, a common Pauline consolation in Armenian funeral homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"մարգարէին","severity":"info","text":"The prophet's saying 'In the evening the weeping ceases; in the morning there will be joy' is not a direct biblical citation but a proverbial adaptation of Psalm 30:5 (LXX) or similar wisdom.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"նորոգութիւն","severity":"info","text":"The term 'renewal' (նորոգութիւն) here denotes eschatological restoration, not mere consolation; it is a key concept in Mandakuni's theology of resurrection.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սուգ անյուսից է","severity":"info","text":"The claim that mourning is for the hopeless reflects a standard patristic polemic against pagan grief, aligning with Armenian Christian funeral practice that forbade excessive lamentation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ահա եւ ... ահա եւ","severity":"info","text":"The repeated 'Behold' (ահա եւ) structures the argument by listing exemplars (prophets, apostles, martyrs, Theotokos, Christ) to ground the consolation in authoritative precedent.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զոգիս ... յղարկեմք","severity":"info","text":"The description of sending souls with psalms and blessings as a gift to God reflects the Armenian funeral rite, which included psalmody and eucharistic offering.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the prophet' is unspecified; it may be a generic reference or a specific figure like David or Isaiah.","The phrase 'in the evening the weeping ceases' could be a loose paraphrase of a biblical verse or a liturgical saying."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":237,"ref":"p237","source":"այլ լայցեն Հրեայք եւ ողբասցեն հերետիկոսք, սուգ առնուցուն եւ կոծեսցին ամենայն թերահաւատք եւ հերձուածողք, զի նոքա լալոյ եւ ողբալոյ արժանի են, աշխարանաց եւ կոծոյ մեծի. այլ մեք նորոգութեամբ կենացն յաւիտենից մխիթարեսցուք։ Եւ արդ վասն այսր ամենայնի բարձէք զկոծս, խափանեցէք զողբս, ի բաց արարէք զտրտմութիւն, դադարեցուցէք զարտասուս, արգելէք զլալականս, լռեցուցէք զկառաչիւն լալեաց եւ վայից. արհամարհեցէք զեղանակամարս լալականաց, անարգեցէք զփետիւն վարսից եւ զխզել հերաց, հալածեցէք զարիւնահանսն եւ զմոխրացանսն, թշնամանեցէք զմերկանդամսն եւ զխայտառակեալսն։ Մեկնեսցուք յանաւրէն մոլորութենէն, հեռասցուք ի հեթանոսական ամբարշտութենէն, ամենեւին ի բաց փարատեսցուք զսուգ սատանայական եւ զանյոյս մթերս։ Զի կեցցուք քրիստոնէութեամբ, եւ վախճանեսցուք աստուածպաշտութեամբ, եւ հանգստեան եւ երկնից արքայութեանն արժանի լիցուք ի Տէր մեր. որում փառք իշխանութիւն եւ պատիւ այժմ եւ յաւիտեանս։","english":"Let the Jews weep and the heretics mourn, let all the unbelieving and schismatic make lamentation and beat their breasts, for they are worthy of weeping and wailing, of sorrow and great mourning. But let us be consoled by the renewal of eternal life. And now, for all this, lift up your lamentations, put an end to your wailing, banish your grief, stop your tears, restrain your weeping, silence the clamor of cries and woes; despise the mournful dirges, scorn the tearing of hair and the rending of locks, drive away those who draw blood and those who cover themselves with ashes, be hostile to those who bare their limbs and those who go about disheveled. Let us depart from lawless error, let us distance ourselves from pagan impiety, let us utterly disperse satanic mourning and useless darkness. For let us live as Christians, and end our lives in the worship of God, and be found worthy of rest and of the kingdom of heaven in our Lord, to whom be glory, power, and honor now and forever.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homilist contrasts the proper Christian response to death—consolation through hope in eternal life—with the mourning practices of Jews, heretics, and pagans, which are deemed unworthy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սուգ","severity":"info","text":"The Armenian word 'sug' (սուգ) means 'mourning' or 'lamentation' and is used here to characterize the inappropriate grief of non-Christians, in contrast to Christian consolation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"The passage reflects early Christian polemics against Jewish and pagan mourning customs, such as tearing hair, rending clothes, and self-laceration, which were condemned by church fathers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms the climax of a homiletic exhortation, moving from a series of imperatives rejecting mourning practices to a positive call for Christian living and hope in the kingdom of heaven.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The phrase 'kingdom of heaven' (երկնից արքայութիւն) echoes New Testament language, particularly in Matthew, where it denotes the eschatological reward for the righteous.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'those who draw blood' (արիւնահանսն) is ambiguous; it may refer to specific pagan or heretical groups known for self-mortification, but the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":238,"ref":"p238","source":"ՈՂԲՔՇ-երը\n\nԽոստովանողք փութացարուք Ջանալ ապրել յաւուրըս մեր. Զի աւր ահեղ կայ առաջի, Ահեղ ատեան եւ հուր անշէջ Աստէն լացցուք եւ ողբասցուք Եւ խընդրեսցուք ըզթողութիւն. Զի ապրեսցուք յանշէջ հըրոյն, Որ ըսպառնայ մեղաւորաց։ Միշտ հանապազ արտասուեսցուք Գորովագին պաղատանաւք, Աղերսալի հառաչանաւք Զքաւիչ մեղացն աղաչեսցուք։ Անկցուք առ նա խոստովանել Զոր արարաք աստ ի ծածուկ, Յայտնել ասել եւ ցուցանել Զգաղտնիս մեղացըն բազմութեան։ Զի անդ քըննին խորհուրդըք մեր Եւ ցուցանին յանցանքըն մեր. Յայտնին գաղտնիք սըրտից մերոց Յաշխարհատես հրապարակին։ Ես զարհուրեալ եմ եւ դողամ Յորժամ լսեմ ըզձայն փողոյն, Որ տագնապաւ կոչէ զազինս Ի մեծ ահեղ աւր ատենին։ Զի չարաչար մարտեաւ ընդ իս Ամենամեղըն սատանայ. Եւ կարեվէր զիս արարեալ Հանեալ ընկեաց յանմահ փառացն Դառնագին չար պատրաստեաց Ըզտարտարոսըս գեհենին, Եւ ըսպառնայ մեղաւորիս Այրել ի հնոցըս կայծականց։ Որ ոք ունիք սէր սըրբութեան, Զիս ողբալով արտասուեցէք. Ջերմագութ պաղատանաւք Ինձ խնդրեցէք ըզթողութիւն։ Քրիստոսասէրք իմ սիրելիք, Ինձ աւգնեցէք վիրաւորիս. Եւ գորովով մեծ ողորմիւ Աղաչեցէք ըզՏէր վասն իմ։ Հառաչանաւք զձեզ աղաչեմ Մեղուցելոյս ողբակցեցէք. Պաղատանաւք լացէք ընդ իս Ձայնակցելով իմ աղէտիս։ Կականաբարձ զիս ողբացէք Եւ ձայնս առէք ողորմելիս. Զի չարաչար ըմբըռնեցայ Ի չար նետից սատանայի։","english":"Confessors, be diligent, strive to live in our days. For a terrible day is before us, a terrible tribunal and an unquenchable fire. Let us weep and lament, and beseech forgiveness, that we may live from the unquenchable fire which threatens sinners. Always and continually let us weep with compassionate supplications, with mournful sighs; let us implore the forgiving one of sins. Let us fall before him to confess what we have done here in secret, to reveal, tell, and show the hidden multitude of our sins. For there our thoughts are examined and our faults are shown; the secrets of our hearts are revealed in the world-visible public square. I am terrified and tremble when I hear the sound of the trumpet, which urgently calls the troops to the great terrible day of judgment. For the all-sinful Satan fought fiercely against me, and having wounded me, cast me out and threw me from the immortal glory, prepared the bitter evil of the Tartarus of Gehenna, and threatens to burn me, a sinner, in the furnace of sparks. Whoever has love of holiness, weep for me with tears; with warm supplications beseech forgiveness for me. My beloved Christ-lovers, help me, the wounded one; and with great compassionate mercy implore the Lord on my behalf. With sighs I beseech you, be fellow-mourners with me, the one who has sinned; with supplications weep with me, joining your voices to my calamity. Lament me with weeping, and raise your voices in pity; for I have been fiercely struck by the evil arrows of Satan.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"Խոստովանողք","severity":"info","text":"The Armenian term 'Խոստովանողք' (xostovanołkʿ) means 'confessors', referring to those who have confessed their faith, often under persecution, and is a technical term in early Christian ascetic and liturgical contexts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ձայն փողոյն","severity":"info","text":"The 'sound of the trumpet' (ձայն փողոյն) echoes New Testament apocalyptic imagery, particularly 1 Corinthians 15:52 and Revelation, where the trumpet signals judgment or resurrection.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Տարտարոսըս գեհենին","severity":"info","text":"The phrase 'Tartarus of Gehenna' (Տարտարոսըս գեհենին) combines Greek mythological Tartarus with the Jewish-Christian Gehenna, reflecting a common Armenian synthesis of hell imagery in patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՈՂԲՔՇ-երը","severity":"info","text":"The passage begins with a heading 'ՈՂԲՔՇ-երը' (ołbkʿš-erə), likely a scribal abbreviation for 'ողբք շարական' (lamentations hymn), indicating a liturgical or poetic structure within the homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Զի աւր ահեղ կայ առաջի","severity":"info","text":"The theme of a 'terrible day' (աւր ահեղ) before judgment parallels the apocalyptic tone in earlier Armenian homilies, such as those of Eznik of Kołb, emphasizing eschatological urgency.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ՈՂԲՔՇ-երը","severity":"caution","text":"The heading 'ՈՂԲՔՇ-երը' is ambiguous; it may be a scribal error or abbreviation for 'ողբք շարական' (lamentations hymn) or 'ողբք քարոզ' (lamentation homily), and its exact reading is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The heading 'ՈՂԲՔՇ-երը' is unclear; it may be a scribal abbreviation or corruption, possibly for 'ողբք շարական' (lamentations hymn) or 'ողբք քարոզ' (lamentation homily). The reading taken is as a liturgical heading.","The phrase 'Յաշխարհատես հրապարակին' (world-visible public square) could be metaphorical for divine judgment or a literal public confession; the context suggests the former."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":239,"ref":"p239","source":"Միգապատեաց զիս թըշնամին Խաւարային ցանկիւքն իւրովք. Եւ սուր հանեալ վիրաւորեաց, Զոր աղաչեմ զձեզ բըժըշկել։ Սուրբ հաւատոյ մանկունք, ո՞ւր էք, Ողորմեցէք ինձ նեղելոյս, Եւ գրթագին պաղատանաւք Զքաւիչ մեղացն աղաչեցէք։ Յաղաւթըս ձեր ապաւինիմ, Եւ ինձ հայցեմ ըզթողութիւն. Զի զանազան եմ մեղուցեալ, Եւ ոչ բաւեմ ապաշխարել։ Ես զարհուրեալ եմ եւ դողամ Յորժամ յիշեմ զիս մեծամեղս, Թէ յայն երկիր կայ անցանել, Եւ զՏէր փառաց կայ տեսանել։ Քրիստոս գրթած եւ ողորմած, Գըթա եւ յիս ամենամեղս, Զի ես գրտից ողորմութիւն Ի գումարել մեծ ատենիդ։ Զի աւր ահեղ կայ առաջի Եւ սոսկալի մեղաւորիս. Որ ըզգաղտնիս սըրտիս քըննէ Եւ ըզծածկեալ խորհուրդս յայտնէ։ Արդ աղաչեմ, Տէր մարդասէր, Զիս յայնմ աւուր մի՛ պահանջեր. Չար տանջանացըն մի՛ մատներ, Եւ կայծականց անշէջ հըրոյն։ Զի քեզ տացից փառս աւրհնութեան Հաւր եւ Որդւոյ եւ Սուրբ Հոգւոյդ, Որ միշտ աւրհնեալ ես յաւիտեանս, Փառաւորեալ յաւիտենից։","english":"The enemy has clouded me with the snares of darkness, and drawing a sword, has wounded me, whom I beseech you to heal. Holy children of the faith, where are you? Have mercy on me in my distress, and with tearful supplications entreat the forgiver of sins. I rely on your prayers, and I seek forgiveness for myself. For I have sinned in various ways, and I do not suffice for penance. I am terrified and tremble when I remember that I am greatly sinful, that I must pass to that land and see the Lord of glory. Christ, compassionate and merciful, have pity also on me, the all-sinful, for I seek mercy from your great tribunal. For a terrible day is before me, the sinner, which will examine the secrets of my heart and reveal my hidden thoughts. Now I beseech you, O philanthropic Lord, do not call me to account on that day; do not deliver me to evil torments and to the unquenchable fire of the furnace. For I shall give you praises of blessing to the Father and the Son and your Holy Spirit, who are ever blessed in eternity, glorified from eternity.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"Միգապատեաց զիս թըշնամին Խաւարային ցանկիւքն իւրովք","severity":"info","text":"The opening metaphor of the enemy clouding the speaker with snares of darkness is a vivid image of spiritual assault, common in Armenian penitential homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"Խաւարային","severity":"info","text":"Խաւարային (xawarrayin) means 'of darkness' and is often a title for Satan in Armenian patristic literature, reinforcing the dualistic struggle.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զՏէր փառաց կայ տեսանել","severity":"info","text":"The phrase 'Lord of glory' echoes 1 Corinthians 2:8 and Ephesians 1:12, common in Armenian liturgy for Christ the judge.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Յաղաւթըս ձեր ապաւինիմ","severity":"info","text":"The appeal to 'holy children of the faith' for intercessory prayer reflects the early Armenian practice of seeking prayers from ascetics or the faithful community.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի աւր ահեղ կայ առաջի","severity":"info","text":"This passage continues the eschatological theme from the previous section, with the 'terrible day' serving as a structural link to the earlier warning of a tribunal and fire.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Զի քեզ տացից փառս աւրհնութեան","severity":"caution","text":"The final promise of praise to the Trinity may be a later scribal addition or a liturgical formula; the shift from plea to doxology is abrupt.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'enemy' (թըշնամին) is not explicitly Satan; it could be a generic spiritual adversary.","The phrase 'holy children of the faith' (Սուրբ հաւատոյ մանկունք) may refer to monastic novices or the congregation; the Armenian is ambiguous."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":240,"ref":"p240","source":"ԱՂԱՒԹՔ ՆՈՐԻՆ\n\nՈվ որ անեղդ ես եւ անստեղծ եւ արարիչ ամենայն արարածոց, զոր ոչ երկիրս ստանալ հանդուրժէ, եւ ոչ երկինք բաւանդակեն. այլ ի վեր ես քան զերկինս, եւ անդր քան զծագս. եւ ամենայն երեւելիքս եւ աներեւոյթքս ընդ քեւ եմք բովանդակեալ։ Դու տիրես ամենայնի, եւ քո հրամանդ կառավարէ զամենայն արարածս. դու աղքատացուցանես, եւ դու մեծացուցանես, հարկանես, եւ դու բժշկես. դու ես սփոփիչ վտանգելոյս ի սատանայէ, եւ առողջացուցիչ հիւանդացելոյս մեղաց. դու ես ընդունիչ աղաւթից եւ կատարիչ խնդրուածաց։ Խոնարհեցո, Տէր, զունկն քո, եւ լուր քոյոյ ծառայիս†ա. տես, Տէր, զտառապանս իմ, եւ ընկալ զիս գթութեամբ. Մի՛ բարկութեամբ քով խրատեր զիս, եւ մի՛ սրտմտութեամբդ քով յանդիմաներ. զի Աստուած ես գթութեանց գթա եւ յիս ի մեղաւորս, որ բազում հեծեծանաւք եւ պաղատանաւք մաղթեմ եւ աղաչեմս զքեզ։ Զի կարեվէր եմ մեղաւք, եւ ցաւագնեալ անաւրէնութեամբ. չարաչար ախտիւք եմ ի յանցանս, եւ պիղծ խորհրդովք յամբարշտութիւնս. ժահահոգւովս եմ աղտեղեալ, եւ մեղսաթաթաւ մարմնովս զազրացեալ. ամաւթով երեսաւք կամ առաջի քո, եւ ամաւթով առաջի տեսողաց։ Եւ արդ դու Տէր քաղցր եւ ներող, երկայնամիտ վասն մեղաւորաց կոչեցար. որ ասացեր՝ թէ Ի դառնալ անաւրինին ոչ յիշեցից զամենայն անաւրէնութիւնս նորա զոր արար։","english":"Prayer of the New\n\nO you who are uncreated and unbegotten and creator of all creatures, whom the earth cannot contain, and the heavens cannot encompass; but you are above the heavens, and beyond the limits; and all that is visible and invisible is contained within you. You rule over all, and your command governs all creatures. You impoverish, and you enrich; you strike, and you heal. You are the comforter of me endangered by Satan, and the healer of me sickened by sins. You are the receiver of prayers and the fulfiller of petitions. Incline your ear, Lord, and hear your servant. See, Lord, my afflictions, and receive me with mercy. Do not rebuke me in your wrath, and do not reprove me in your indignation. For you are the God of mercies, have mercy also on me the sinner, who with many groans and supplications entreat and beseech you. For I am wounded by sins, and pained by lawlessness. I am afflicted with evil passions in my offenses, and with foul thoughts in my iniquities. I am polluted with a putrid soul, and defiled with a sin-stained body. With shamefaced countenance I stand before you, and with shame before those who see me. And now you, Lord, sweet and forgiving, are called long-suffering for the sake of sinners. You who said: If the lawless one turns back, I will not remember all his lawlessness which he committed.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ԱՂԱՒԹՔ ՆՈՐԻՆ","severity":"info","text":"The heading 'Prayer of the New' likely introduces a new section or a prayer for the New Year or a new beginning, though the exact liturgical context is not specified in the source edition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"անեղդ","severity":"info","text":"The term 'aneght' (uncreated) is a key theological descriptor in Armenian Christianity, emphasizing God's pre-existence and transcendence, distinct from created beings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ի դառնալ անաւրինին ոչ յիշեցից զամենայն անաւրէնութիւնս","severity":"info","text":"This echoes a biblical sentiment of divine forgiveness, possibly alluding to Jeremiah 3:12 or similar passages, though not a direct quotation; the phrasing reflects a common homiletic trope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Յովհաննէս Մանդակունի","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of the Armenian Church, known for his homilies that blend biblical exegesis with pastoral care, often addressing sin and repentance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Դու աղքատացուցանես, եւ դու մեծացուցանես, հարկանես, եւ դու բժշկես","severity":"info","text":"This antithetical parallelism (impoverish/enrich, strike/heal) is a rhetorical device common in Armenian liturgical poetry, emphasizing God's dual role as judge and healer.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ծառայիս†ա","severity":"caution","text":"The text includes a critical mark (†) after 'servant,' indicating a possible textual corruption or variant in the manuscript; the reading is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The heading 'Prayer of the New' is ambiguous; it may refer to a New Year liturgy or a new section within the homily. The critical mark after 'servant' suggests a textual issue, but the intended reading is unclear."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":241,"ref":"p241","source":"Եւ արդ ահա եկեալ անկեալ եմ առաջի քո ծառայս մեղուցեալ, եւ ժտեալ խնդրեմ ի քէն ողորմութիւն. մի՛ յիշեր զմեղս իմ բազում, եւ մի՛ զանաւրէնութիւնս իմ յանդիմաներ՝ եթէ կամաւ եւ եթէ ակամայ ինչ մեղայ, եթէ բանիւք եւ եթէ գործովք եւ եթէ անդէպ մտածութեամբք պղծեցայ, եթէ յանգիտութենէ եւ եթէ ի ծուլութենէ եւ ի մոռացութենէ գործեցի. զի դու Տէր, սովոր ես գթալ եւ ողորմել, եւ թողուլ զմեղս բազումս, եւ քաւել զամենայն հոյլս անաւրէնութեան. որ զպոռնիկս սրբեցեր, զաւազակն ազատեցեր, զմաքսաւորն արդարացուցեր, եւ զծանրաբեռնեալսն մեղաւք թեթեւացուցեր։ Վասն զի Աստուած ես ողորմած, եւ գթաս ի մեղուցեալսն որք հաւատով կարդան առ քեզ. գթա, Տէր, եւ յիս ի բազմամեղս, եւ ապրեցո ի թիւնից թշնամոյն։ Փարատեցո, Տէր, զխաւար յածող հայեցուածոցս իմոց, եւ բաց զականջս իմ խլացեալս յանդէպ լսելոյ. բժշկեա զվիրաւորեալ լեզուս ի բամբասանազ, եւ սրբեա զսիրտս իմ ի չար խորհրդոց։ Քեզ ցանկամ, Տէր բարերար, եւ փափագեմ գթածի Հաւր իմոյ. գթա ի վերայ իմ մեղաւորիս, եւ ընկալ իբրեւ զանառակ որդին։ Յագեցո ի քաղց իմ ի սիրոյդ քումմէ, եւ լցո զծարաւիս լառատաբուղխ շնորհէդ. զի ցանկ առ քեզ խնդրեմ մերձենալ, եւ բաղձամ ի քեզ հայել ի յարաժամ. միշտ շնորհաց քոց փափագեմ, եւ հանապազ ողորմութեան քում կարաւտիմ։ Մի՛ ընդ պատժեալսն պարտաւորեալ, եւ մի՛ ընդ ատելիսն դատապարտեր.","english":"And now, behold, I have come and fallen before you, your servant who has sinned, and trembling I beg mercy from you. Do not remember my many sins, and do not reproach my iniquities—whether I sinned willingly or unwillingly, whether by words or by deeds, or whether I was defiled by untimely thoughts, whether from ignorance or from sloth and forgetfulness I acted. For you, Lord, are accustomed to pity and have mercy, and to forgive many sins, and to atone for all the hosts of iniquity. You who purified the harlot, freed the thief, justified the publican, and lightened those weighed down with sins. For you are a merciful God, and you pity the sinners who call upon you with faith. Have pity, Lord, also on me, who am full of sins, and save me from the snares of the enemy. Disperse, Lord, the darkness from the sight of my eyes, and open my deaf ears to hear aright. Heal my wounded tongue from slander, and cleanse my heart from evil thoughts. I desire you, Lord benefactor, and long for the mercy of my Father. Have pity on me, a sinner, and receive me like the prodigal son. Satiate my hunger with your love, and fill my need with the abundant flow of your grace. For I, desiring you, beg to draw near, and I yearn to look upon you at all times. I always long for your graces, and I am ever in need of your mercy. Do not bind me with the punished, and do not condemn me with the hated.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զպոռնիկս սրբեցեր, զաւազակն ազատեցեր, զմաքսաւորն արդարացուցեր","severity":"info","text":"The homily lists three biblical figures: the harlot (likely Rahab or Mary Magdalene), the thief (the penitent thief on the cross), and the publican (Matthew the tax collector). These exemplify divine mercy toward sinners.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զանառակ որդին","severity":"info","text":"The phrase 'the prodigal son' directly echoes the parable in Luke 15:11–32, a key scriptural model for repentance and paternal forgiveness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a Catholicos of the Armenian Church. His homilies, collected in Čaṙkʿ, are foundational for Armenian liturgical and penitential theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Եւ արդ ահա եկեալ անկեալ եմ","severity":"info","text":"This passage is a prayer of confession and supplication, structured as a series of petitions: 'do not remember', 'disperse', 'heal', 'cleanse', 'satiate', 'fill'. It follows a pattern of acknowledging sin, invoking biblical precedents, and requesting mercy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ժտեալ","severity":"info","text":"The Armenian word 'žteal' (trembling) conveys physical and emotional agitation, intensifying the penitent's humility. It is a rare term in classical Armenian, emphasizing the speaker's abject state.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զանաւրէնութիւնս","severity":"caution","text":"The term 'anawrenut‘iwn' (iniquity) is ambiguous: it can mean lawlessness or wickedness. The context suggests a general sense of sin, but the word's legal overtones may reflect a penitential framework influenced by canon law.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'harlot' (p‘ornik) is unspecified; it could refer to Rahab (Joshua 2) or Mary Magdalene, both traditional figures of repentance. The text does not clarify.","The phrase 'untimely thoughts' (andēp mtacut‘eambk‘) is vague; it may refer to sinful thoughts occurring at inappropriate times, but the exact nuance is open."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":242,"ref":"p242","source":"այլ ընդ կամարարս կամաց քոց ընկալ, եւ ընդ պահողս պատուիրանաց քոզ պահեա։ Զի եթէ առանց ներելոյ զյանցանս իմ քննեսցես, ընդունայն են ինձ յարութեան խոստմունք. զի ի հուր գեհենին է ժառանգութիւն իմ։ Զի եթէ զդատապարտութիւն եւ զանդէպ մտածութիւնս իմ դատիցիս, ապա երանեմ ես չեղելոյն յորովայնէ. այլ նայեա ի մաղթանս իմ եւ ի պաղատանս, եւ մի՛ մերժեր ի յողորմութենէդ քումմէ՝ որ ողորմութեան քում բաղձամ, եւ քոյոյ գթութեանդ կարաւտիմ։ Զի միշտ զմարմինս իմ պղծեցի, եւ հանապազ զոգիս աղտեղացուցի, ոչ չարաչար վարիւք միայն, այլ եւ զազիր խորհրդովք։ Եւ արդ լուա ի մեղաց, եւ մաքրեա ի գեռաթաթախ տղմոյս։ Զքեզ խնդրեցի, եւ զքեզ աղաչեմ, լից զկարաւտութիւնս իմոյ փափագմանս. խառնեա զիս ի դասս սրբոց եւ ի ժողովս արդարոց, որք ի բաղձալի տեսութենէդ քումմէ վայելեն յարաժամ։ Ես ոչ համարձակերես իբրեւ զբարեգործ ոք հայցեմ, այլ աղերսիւ ժտիմ իբրեւ զպարտապան եւ զբազմամեղ։ Ոչ [...] ունելով համարձակիմ իբրեւ զմաքուր, այլ ի մաքրութենէդ քումմէ զժահահոտութիւնս իմ մաքրել աղաչեմ, զի անթիւ ունիմ զմեղաց իմոց զբազմութիւնս, եւ հոյլք անաւրէնութեանս իմոյ հեղձուցանեն զիս հանապազ. միշտ զսիրտս իմ ճմլեցուցանեն, եւ զմարմին եւ զոսկերս իմ հալեն եւ մաշեն. եւ վասն այսորիկ ժտիմ հանապազ պաղատել, աղաչել եւ մաղթել, զի դու ես Հայր իմ եւ Տէր, արարիչ իմ եւ ստեղծիչ.","english":"but receive me under the shelter of your will, and keep me among the keepers of your commandments. For if you examine my faults without forgiving, the promises of resurrection are vain for me, for my inheritance is the fire of Gehenna. For if you judge my condemnation and my wayward thoughts, then I would curse the day I was born from the womb. But look upon my supplications and my entreaties, and do not reject me from your mercy, for I long for your mercy and am in need of your compassion. For I have always defiled my body, and continually polluted my soul, not only with evil deeds, but also with foul thoughts. And now wash me from my sins, and cleanse me from the filth-befouled mire. I have besought you, and I implore you, fulfill the needs of my desire. Join me to the ranks of the saints and to the assembly of the righteous, who at all times enjoy your desirable vision. I do not dare to ask as a benefactor, but I prostrate myself with entreaty as a debtor and a great sinner. I do not [...] having boldness as one pure, but I beseech you to cleanse my stench from your purity, for I have an innumerable multitude of sins, and the hosts of my lawlessness continually overwhelm me; they constantly torment my heart, and consume and waste my body and my limbs. And for this reason I continually prostrate myself in entreaty, imploring and supplicating, for you are my Father and Lord, my maker and creator.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the Greek-derived term for hell, used in Armenian Christian literature to denote the place of eternal punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"յարութեան խոստմունք","severity":"info","text":"The phrase 'promises of resurrection' echoes New Testament themes of resurrection hope, e.g., 1 Corinthians 15, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) was a patriarch of the Armenian Church, known for his homilies emphasizing repentance and divine mercy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative","severity":"info","text":"This passage is a first-person prayer of confession, shifting from direct address to God to a plea for cleansing and inclusion among the righteous.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Ոչ [...] ունելով","severity":"caution","text":"The Armenian text has a lacuna marked by ellipsis, indicating a missing word or phrase; the English draft reflects this with 'I do not [...] having boldness'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact referent of 'ranks of the saints' and 'assembly of the righteous' is unspecified; it may denote the church or the heavenly host."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":243,"ref":"p243","source":"առ ո՞ երթայց, եւ կամ յումմէ՞ խնդրեցից աւգնութիւն։ Քեզ մեղայ, եւ առ քեզ խոստովանիմ, եւ զքեզ աղաչեմ, մի՛ ի քումմէ ողորմութենէդ զիս մերժեր, եւ մի՛ յերեսաց քոց ընկենուր։ Մաղթեմ քեզ Տեառն բարերարիդ եւ բազմագութ իմոյ արարչիդ. մի՛ յաւիտենական ամաւթովն ամաչեցուցաներ զիս, եւ մի՛ ի մեծի աւուրդ դատապարտեր. մի՛ ի տիեզերական հրապարակիդ զիս յանդիմաներ. մի՛ անողորմ տանջանաւքդ տանջեր, եւ մի՛ սոսկալի գեհենիւդ պատուհասեր։ Այլ ապրեցո ի հրացան հնոցացն, եւ ի հրահոսան գետոցն հրեղինաց, յորդանցն չարաժանեաց եւ յաննշոյլ խաւարէն եւ դառն դատաստանացն եւ յաններելի տանջանացն, յանլոյծ կապանացն եւ ի հանապազորդ նեղութեանցն, ի միշտ ողբոցն եւ ի կրճելոյն ատամանցն։ Այլ գթա ի վիրաւորեալս մեղաւք, եւ բժշկեա զհիւանդացեալս անաւրէնութեամբ։ Ընկալ իբրեւ զհայհոյողն եւ զհալածիչն, եւ փարատեա զմեղաց իմոց զբազմութիւն. սրբեա ի պղծութենէս իբրեւ զպոռնիկն, եւ արդարացո իբրեւ զմաքսաւորն։ Ողորմեա ինձ իբրեւ քանանացւոյն, եւ շնորհեա զյանցանս իմ իբրեւ զաւազակին։ Բնակեցո զիս ի դասս սրբոց եւ ի խորանս արդարոց կամարարաց յանանց կենացն վայելչութիւնս, եւ ի յանբաւ բարութեանցն ուրախութիւնսն ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք յաւիտեան։","english":"Where shall I go, or from whom shall I seek help? I have sinned against you, and before you I confess, and I beseech you: do not cast me out from your mercy, and do not throw me from your presence. I entreat you, Lord, my benefactor and my greatly merciful creator: do not put me to shame with eternal shame, and do not condemn me on the great day of judgment; do not expose me before your universal assembly; do not torment me with your pitiless torments, and do not punish me with your terrible Gehenna. But let me live among the fiery furnaces, and among the fiery rivers of flame, among the evil-tormented and the unillumined darkness and the bitter judgments and the unrelievable torments, the unbreakable bonds and the perpetual afflictions, the everlasting lamentations and the gnashing teeth. But have mercy on me, wounded by sins, and heal me, sickened by lawlessness. Receive me as the blasphemer and the persecutor, and disperse the multitude of my sins. Cleanse me from my impurity as the fornicator, and justify me as the publican. Have mercy on me as on the Canaanite woman, and grant me my transgressions as to the thief. Settle me among the ranks of the saints and in the dwellings of the righteous stewards, the enjoyments of the eternal life, and the joys of the infinite blessings in Christ Jesus our Lord, to whom is glory eternal.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"գեհենիւդ","severity":"info","text":"The term 'Gehenna' (գեհեն) is used in Armenian Christian literature to denote hell, derived from the Hebrew Gehinnom. It appears here as a place of punishment from which the speaker seeks mercy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"իբրեւ զքանանացւոյն","severity":"info","text":"The reference to the Canaanite woman (Քանանացւոյն) echoes Matthew 15:21–28, where Jesus heals a Canaanite woman's daughter, illustrating mercy. The speaker asks for similar compassion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"իբրեւ զաւազակին","severity":"info","text":"The mention of 'the thief' (աւազակ) likely alludes to the penitent thief in Luke 23:39–43, who was promised paradise by Christ. This reinforces the plea for forgiveness despite grave sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"յի տիեզերական հրապարակիդ","severity":"info","text":"The 'universal assembly' (տիեզերական հրապարակ) likely refers to the Last Judgment, a common theme in early Christian eschatology. The speaker fears public condemnation before all creation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այլ ապրեցո ... Այլ գթա","severity":"info","text":"The passage shifts from a series of negative petitions ('do not...') to positive pleas ('but let me live...', 'but have mercy...'), creating a rhetorical contrast that emphasizes the speaker's desperation and hope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"իբրեւ զպոռնիկն ... իբրեւ զմաքսաւորն","severity":"info","text":"The pairing of 'fornicator' and 'publican' recalls New Testament figures like the sinful woman in Luke 7:37–50 and the tax collector in Matthew 9:9–13, both examples of sinners who received mercy. This underscores the theme of redemption.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'Canaanite woman' could also refer to the Syrophoenician woman in Mark 7:24–30, but the Armenian term aligns with the Matthean account.","The 'thief' may be the Good Thief (Dismas) or an unspecified biblical thief; the context favors the penitent thief of Luke."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":244,"ref":"p244","source":"ՅԱՂԱԳՍ ՊԷՍՊԷՍ ԱՌԱՔԻՆՈՒԹԵԱՆ\n\nԽՐԱՏՈՒ\n\nՅառաջ քան զամենայն առաքինութիւնս է խոնարհութիւն, եւ նախ քան զամենայն ախտս է փառասիրութիւն։ Գլուխ առաքինութեանցն սէր է. իսկ գլուխ ախտիցն է արդարացուցանել զինքն։ Իսկ երկիւղն Աստուծոյ հալածէ զամենայն մեղսն. իսկ դանդաղումն հալածէ զերկիւղն Աստուծոյ. նոյնպէս եւ գերութիւնն հալածէ զառաքինութինն յանձնէ։ Չորք են առաքինութիւնք, լռութիւն, եւ խոնարհութիւն, եւ պահել զպատուիրանս Աստուծոյ, եւ նեղութիւն։ Չորք են առաքինութիւնք որ պահեն զանձն, ողորմութիւն լամենեսեան առնել, եւ մի՛ բարկանալ, եւ երկայնմտութիւն, եւ զգուշանալ ինքեան ի մոռացմանէ մտաց։ Պէտք են առաքինութիւնքս այս յարաժամ, եւ անսպառ անկանել առաջի Աստուծոյ ի սրտի իւրում, եւ ունել զինքն առ մեղաւորս, եւ մի՛ դատել զոք. եւ յայնժամ դադարեն խորհուրդք։ Չորք են այս առաքինութիւնք որ աւգնեն մանկան աբեղայի, խոկումն գրոց յամենալն ժամ, եւ տքնութիւն եւ գործաձեռն, եւ հնազանդ եւ հպատակ լինել հաւըն, եւ մի՛ թուել զինքն յիրս ինչ ուրեք ամենեւին։ Վասն չորիցս այս իրաց հոգիք պղծին, մի՝ շրջել ի քաղաքի եւ չդնել պահապան աչաց, եւ մի՝ ունել ծանաւթութիւն ընդ կանայս, եւ մի՛՝ ունել սէր ընդ փառաւորս երկրի, եւ սիրել զմարմնական խաւսս եւ զդատարկաբանութիւնս։","english":"On the Acquisition of Virtue\n\nAdmonition\n\nBefore all virtues is humility, and before all vices is vainglory. The head of the virtues is love; but the head of the vices is self-justification. The fear of God drives away all sin; but sloth drives away the fear of God; likewise, captivity drives away virtue from the self. There are four virtues: silence, humility, keeping the commandments of God, and endurance. There are four virtues that preserve the self: showing mercy to the poor, not becoming angry, forbearance, and guarding oneself from forgetfulness of mind. These virtues are necessary at all times, and to fall prostrate before God in one's heart, and to hold oneself as a sinner, and not to judge others; and then thoughts cease. These are the four virtues that help a young monk: constant study of the scriptures, diligence and manual labor, being obedient and submissive to the elder, and never considering oneself as anything anywhere. Because of these four things souls are defiled: one, wandering in the city and not setting a guard over the eyes; two, having familiarity with women; three, having love for the powerful of the land; and four, loving worldly speech and idle talk.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՅԱՂԱԳՍ ՊԷՍՊԷՍ ԱՌԱՔԻՆՈՒԹԵԱՆ","severity":"info","text":"The passage is structured as a catechetical list of virtues and vices, with a clear numerical pattern (four virtues, four dangers) typical of monastic instruction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"խոնարհութիւն","severity":"info","text":"The term 'humility' (խոնարհութիւն) is placed as the foremost virtue, a standard ascetic theme in Armenian monastic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"փառասիրութիւն","severity":"info","text":"'Vainglory' (փառասիրութիւն) is named as the chief vice, reflecting the Evagrian tradition of pride as the root of all sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"աբեղայ","severity":"info","text":"The term 'young monk' (աբեղայ) indicates the intended audience is a monastic community, likely in a coenobitic setting.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"երկիւղն Աստուծոյ","severity":"info","text":"The sequence 'fear of God drives away sin; sloth drives away fear of God' parallels a common monastic proverb found in the Sayings of the Desert Fathers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"գերութիւն","severity":"caution","text":"The term 'captivity' (գերութիւն) is ambiguous: it may refer to spiritual bondage or to the historical context of captivity under Persian or Arab rule, but the text does not specify.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The term 'captivity' (գերութիւն) could be metaphorical (spiritual bondage) or literal (historical captivity); the reading taken is metaphorical, as the context is moral instruction."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":245,"ref":"p245","source":"Յաղագս չորից իրաց լինի պոռնկութիւն, յուտելոյ եւ յըմպելոյ յագ, եւ յագմանէ քնոյ եւ ի դատարկ կալոյ, եւ ի դատարկաբանելոյ խաղալ եւ ծիծաղել, եւ ի զարդարմանէ հանդերձից։ Վասն չորից իրաց խաւարին միտք, մի՛՝ յուզելոյ զընկերն, եւ անգոսնելոյ զընկերն, եւ արհամարհել եւ նախատել ընդ ընկերին, եւ ի չարախաւսելն զընկերն։ Յաղագս չորից իրաց հոգիք խոպանանան եւ լինին անպտուղ, մի՛ յոչ դադարել ի տեղւոջ եւ ի տան, եւ մի՛ գործել ինչ ոչ, եւ մի՝ զի սիրեսցէ զբաղմունս մարդկապէս, եւ մի՝ յորժամ սիրեսցէ զնիւթս երկրի եւ զագահութիւն։ Յաղագս չորից իրաց բարկութիւն գայ, մի՝ ի տալոյն, եւ յամելոյն զիւր կամսն, եւ հակառակելն եւ սիրելն վարդապետ լինել բազմաց, եւ մի կարծել զինքն լինել քան զայլ մարդ իմաստուն։ Չորք են այս առաքինութիւնք զոր դժուարաւ ստանայ մարդ, եւ այսոքիկ պահեն զամենայն առաքինութիւնս, սգալ յարաժամ, եւ հայել միշտ եւեթ յիւր մեղսն միայն եւ մի՛ դատել զոք, եւ ունել զինքն առ մեղաւորս, եւ ունել առաջի աչաց իւրոց զմահ իւր հանապազ։ Արդ որ ոք կամի պահել զառաքինութիւնս զայսոսիկ, կարէ ապրել. զաւրաւոր է Աստուած պահել զմեզ յամենայն չարէ եւ ի փորձութենէ եւ ի հանդերձեալ ժամանակին՝ որ գալոցն են ի վերայ ամենայն տիեզերաց. զի գտցուք ողորմութիւն ի Քրիստոսէ ի ձեռն Սուրբ Հոգւոյն։","english":"On the Four Causes of Fornication: from eating and drinking to satiety, and from satiety to sleep and idleness, and from idle talk, play and laughter, and from the adornment of garments. On the Four Causes of the Darkening of the Mind: first, grieving one's companion, and despising one's companion, and scorning and reviling one's companion, and slandering one's companion. On the Four Causes by which Souls become barren and fruitless: first, not remaining in one's place and home; second, doing nothing; third, loving worldly occupations; and fourth, loving the goods of the earth and greed. On the Four Causes of Anger: first, from giving and from insisting on one's own will; second, from contradicting; third, from loving to be master over many; and fourth, from considering oneself wiser than other men. These are the virtues which a man acquires with difficulty, and these few preserve all virtues: to mourn at the proper time, and always to look only at one's own sins and not to judge others, and to consider oneself among sinners, and to keep one's own death always before one's eyes. Now, whoever wishes to preserve these virtues can live. It is possible for God to preserve us from all evil and from temptation and from the coming time, which is about to come upon the whole world, so that we may find mercy from Christ through the Holy Spirit.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage is structured as a series of fourfold causes (fornication, darkening of mind, barrenness, anger), each introduced by 'Yałags čʿoricʿ iracʿ' (On the four causes), followed by a concluding list of virtues.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"Yałags čʿoricʿ iracʿ","severity":"info","text":"The phrase 'Yałags čʿoricʿ iracʿ' (On the four causes) is a formulaic structuring device in Armenian homiletics, organizing moral teaching into tetrads.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The fourfold causes of fornication (eating/drinking to satiety, sleep/idleness, idle talk/play/laughter, adornment) reflect ascetic concerns common in early Christian monastic literature, paralleling Evagrian lists of temptations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The exhortation to 'keep one's own death always before one's eyes' echoes the monastic practice of memento mori, rooted in Ecclesiastes and the Desert Fathers, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The concluding prayer for preservation 'from the coming time' may reflect eschatological anxieties in late antique Armenia, possibly linked to Persian or Arab incursions, though the text does not specify.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft translates 'Yałags čʿoricʿ iracʿ' as 'On the Four Causes', but the Armenian 'iracʿ' can also mean 'things' or 'matters', leaving ambiguity between causes and topics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Armenian 'iracʿ' (genitive plural of 'ir') can mean 'causes' or 'things'; the translation opts for 'causes', but the homiletic context allows 'matters' or 'topics'.","The final clause 'zawrawor ē Astuac pahel zmez' is ambiguous: 'zawrawor' can mean 'possible' or 'powerful', so the sense may be 'God is able to preserve us' or 'it is possible for God to preserve us'."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":246,"ref":"p246","source":"ՅԱՂԱԳՍ ՊԷՍՊԷՍ ԱԽՏԻՑ\n\nԱրար Աստուած զմարդն, եւ եդ զնա ի դրախտին փափկութեան, զամենայն զգայութիւնս ողջ ունելով ի բնութեան իւրում։ Արդ իբրեւ լուաւ այնմ՝ որ խաբեացն զնա, յայնժամ էառ զախտս ամենայն, եւ իսկոյն ընկեցեալ եղեւ արտաքս ի մեծ եւ ի չքնաղ փառաց իւրոց. զի ծանիցէ մարդ՝ թէ գոն ախտք որ մերժեն զնա յԱստուծոյ, եւ զի աղաչէ զբարերարն Աստուած, որպէս զի աւգնեսցէ նմա, եւ ապա կարասցէ կտրել յինքենէ ի բաց զախտս ամենայն։ Այս ամենայն վէրք են՝ որ կրին յանձին մարդոյն, եւ քակեն որոշեն զնա յԱստուծոյ։ Երանի որք սրբեն զինքեանս յամենայն ախտից եւ յամենայն պղծութեանց հոգւոց եւ մարմնոց. զի է ոչխար բանաւոր ընդունելի պատարագ Աստուծոյ, եւ լսէ զձայնն որ ասէ. Բարի ծառայ եւ հաւատարիմ. ի սակաւուդ եղեր հաւատարիմ, ի վերայ բազմաց կացուցից զքեզ, եկ մուտ յուրախութիւն տեառն քումն։ Իսկ որք կամին կատարել զկամս իւրեանց որ ըստ մարմնոյ, եւ ոչ կամին բժշկել զինքեանս ի բժշկութենէ սուրբ առաքինութեանց, գտանին մերկ ի սուրբ պատուիրանէն ի ժամ հարկաւորութեանն. անկանին ի խաւարն արտաքին ուր կայ սատանայ եւ կապեալքն։ Եւ պատմուճանք պղծութեանցն են այսոքիկ, պոռնկութիւն, արծաթսիրութիւն, չարակնութիւն, բանսարկութիւն, նախանձ, փառասիրութիւն, հպարտութիւն. այսոքիկ եւ որք սոցին նման են։ Զի՞նչ է պոռնկութիւն.","english":"On the Various Passions\n\nGod created man and placed him in the garden of delight, with all his senses sound in his nature. Now when he listened to the one who deceived him, at that moment he took on all the passions, and immediately was cast out from the great and splendid glory that was his. For man should know that passions are what separate him from God, and that he should entreat the benevolent God to help him, so that he may then be able to cut away from himself all the passions. All these are wounds that men bear upon themselves, and they break and separate him from God. Blessed are those who cleanse themselves from all passions and from all defilements of soul and body. For the rational sheep is an acceptable sacrifice to God, and hears the voice that says: \"Good and faithful servant, you have been faithful in little; I will set you over many; come, enter into the joy of your Lord.\" But those who wish to fulfill their desires according to the flesh, and do not wish to heal themselves through the healing of the holy virtues, are found naked before the holy commandment at the time of necessity; they fall into the outer darkness where Satan and the bound ones are. And the garments of defilement are these: fornication, love of money, malice, slander, envy, ambition, pride; these and those like them. What is fornication?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ախտ","severity":"info","text":"The Armenian term 'ախտ' (axt) is rendered as 'passion' in the English draft, but it also carries the sense of 'vice' or 'affliction' in ascetic literature. This polysemy is crucial for understanding the homily's moral framework.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Բարի ծառայ եւ հաւատարիմ","severity":"info","text":"The phrase 'Good and faithful servant' echoes a biblical motif, possibly alluding to Matthew 25:21 or similar parables of reward. The exact source is not cited in the text, but the language aligns with Armenian liturgical usage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"դրախտին փափկութեան","severity":"info","text":"The 'garden of delight' (դրախտին փափկութեան) is a standard Armenian rendering of the Garden of Eden, reflecting the Septuagint's παράδεισος and the notion of primordial bliss. This sets the stage for the fall narrative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Զի՞նչ է պոռնկութիւն","severity":"info","text":"The passage ends with a rhetorical question, 'What is fornication?', which signals a transition to a new subsection. This catechetical device is typical of Mandakuni's homiletic style, structuring the discourse into question-and-answer units.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"Yovhannēs Mandakuni","severity":"info","text":"Yovhannēs Mandakuni (5th century) is traditionally considered a patriarch and homilist, though some scholars question the attribution of this corpus. The homilies were widely copied in medieval Armenia, influencing monastic asceticism.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the one who deceived him' is not explicitly named as Satan, though context implies it. The phrase 'outer darkness' may allude to a specific eschatological tradition, but the source is not given."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":247,"ref":"p247","source":"պոռնկութիւն՝ ցանկութիւն, որկորստութիւն, յագել քնոյ, դատարկութիւն, դատարկաբանութիւն, պաճուճանք մարմնոյ, եւ զեղումն եւ ընդ վայր ծաղը, անամաւթութիւն, թուլութիւն, դանդաղումն։ Զինչ է արծաթսիրութիւն. արծաթսիրութիւն, անհաւատութիւն, անյուսութիւն, անգթութիւն, անողորմութիւն, ագահութիւն, արհամարհութիւն, անբարի ստութիւն, անձնահաճութիւն, եւ ոչ հայել ի պատուիրանն Աստուծոյ։ Զի՞նչ է չարակնութիւն. չարակնութիւն է չարախաւսութիւն, նախանձ, մարդահաճութիւն, անձնասիրութիւն, անգիտութիւն, ստութիւն, եւ սուտ վկայութիւն։ Զի՞նչ է բարկութիւն. բարկութիւն է հարստահարել զիւր կամսն, հակառակութիւն, վիճութիւն, նենգութիւն, սուտ գիտութիւն, կարճմտութիւն, նեղկութիւն, ձանձրութիւն, ոչ բառնալ զթշնամանս մտաւք, տալ եւ առնուլ։ Զի՞նչ է նախանձ. նախանձ՝ ատելութիւն, ոչ բառնալով զփառս ընկերին, եւ արկանել գայթագղութիւն ընկերին։ Զի՞նչ փառաւորութիւն. փառաւորութիւն է անզգամութիւն, սիրել զաշխարհս եւ որ ինչ յաշխարհի է, եւ լինել անուանի ի մէջ մարդկան, եւ կատարել զկամս յանդգնութեանն։ Զի՞նչ է հպարտութիւն.","english":"fornication: lust, gluttony, satiety of sleep, emptiness, vain speech, adornment of the body, and overflow and downward flow, shamelessness, weakness, slowness. What is avarice? Avarice, faithlessness, hopelessness, cruelty, mercilessness, greed, contempt, evil falsehood, self-indulgence, and not looking to the commandment of God. What is malice? Malice is slander, envy, flattery, selfishness, ignorance, falsehood, and false witness. What is anger? Anger is to oppress one's own will, opposition, contention, deceit, false knowledge, shortsightedness, narrowness, bitterness, not bearing enmity in thought, to give and to take. What is envy? Envy is hatred, not bearing the glory of a companion, and casting stumbling blocks for a companion. What is vainglory? Vainglory is shamelessness, to love this world and whatever is in the world, and to be renowned among men, and to fulfill the will of audacity. What is pride?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage enumerates vices in a catechetical question-and-answer format, each introduced by 'Զի՞նչ է' ('What is'), typical of moral instruction in Armenian homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պոռնկութիւն","severity":"info","text":"The Armenian term 'պոռնկութիւն' (fornication) heads a list of related vices, including 'ցանկութիւն' (lust) and 'անամաւթութիւն' (shamelessness), reflecting a systematic vice catalog.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"արծաթսիրութիւն","severity":"info","text":"'Արծաթսիրութիւն' (avarice) is defined as a cluster including 'անհաւատութիւն' (faithlessness) and 'ագահութիւն' (greed), linking material greed to spiritual failings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The vice lists echo Eastern Christian ascetic traditions, such as Evagrius Ponticus' eight evil thoughts, adapted into Armenian monastic teaching.","cites":[],"named_sources":["Evagrius Ponticus"],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft translates 'զեղումն եւ ընդ վայր ծաղը' as 'overflow and downward flow,' but the Armenian may imply moral dissipation; the precise sense is ambiguous.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage breaks off mid-sentence with 'Զի՞նչ է հպարտութիւն' ('What is pride?'), suggesting the homily continues with further vices in the source manuscript.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զեղումն եւ ընդ վայր ծաղը' may be a textual corruption or idiomatic expression; the reading taken follows the English draft's literal rendering."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":248,"ref":"p248","source":"հպարտութիւն է խստասրտութիւն, անհնազանդ լինել ամենեցուն, եւ քաջալերել յիւր զաւրութիւնն, եւ համարելով զինքն իմաստուն, եւ առնել յար եւեթ զիւր կամսն, եւ արհամարհել զընկերն, եւ կարծել զինքեան իմաստուն գոլ, եւ ունելով զինքն իբրեւ ոչ իմիք կարաւտ գոլ։ Այս ամենայն գործին յանձին մարդոյն, մինչեւ որոշեն զնա յԱստուծոլ։ Այս է զոր եբարձն Ադամ՝ յորժամ եկերն ի պտղոյ ծառոյն, եւ անկաւ ընդ ոտիւք մահուն։\n\nԹՈՒՂԹ ՎԱՍՆ ՀՄԱՅԻՑ ԴԻՒԹԱԿԱՆԱՑ ԵՒ ԱՆԱՒՐԷՆ ՅՈՒՌԹՈՂԱՑ\n\nԱռնոյր առնէր ոք զգլուխ իմ շտեմարանս ջուրց բազմաց, եւ զաչս իմ յորդ աղբիւրս արտասուաց, եւ լայի դառնապէս ի տուէ եւ գիշերի զհանապազ մեղս մեր. զի կորեաւ երկիւղած յերկրէ, եւ ոչ գոյ ուղիղ առաջի մարդկան. եւ լցաւ աշխարհ մեր հմայիւք իբրեւ զառաջինն. եւ խոնարհեցաք մտաք ի հնազանդութիւն սատանայի մերոյին իսկ մտաւք. զի լեզուաւք խոստանամք ճանաչել զԱստուած, եւ գործովք ուրանամք ի նմանէ։ Ասաց Աստուած՝ եթէ Սիրեսցես զՏէր Աստուած քո յամենայն սրտէ եւ յանձնէ եւ ի զաւրութենէ քումմէտ։ Յանձնէ է այս ինքն եթէ զնա միայն պաշտեսցես, եւ կոչեսցես անձին քում Տէր եւ արարիչ. ի զաւրութենէ՝ այս ինքն եթէ զզաւրութիւն անձին քում նախ հանիցես յաղաւթս եւ ի վաստակս հոգեւորս.","english":"Pride is hardness of heart, being disobedient to all, and encouraging one’s own power, and considering oneself wise, and always following one’s own will, and despising one’s companion, and thinking oneself to be wise, and holding oneself as if lacking nothing. All this is done in the person himself, until it separates him from God. This is what Adam took up when he came to the fruit of the tree, and fell under the feet of death.\n\nLETTER CONCERNING THE HUMILITY OF THE DEVOUT AND THE SHAMELESSNESS OF THE WICKED\n\nWould that someone might take my head as a storehouse of many tears, and my eyes as a fountain of tears, and I might weep bitterly day and night over our constant sins. For fear has perished from the earth, and there is no uprightness before men. And our world has been filled with the humble as in the beginning. And we have bowed our minds into submission to our own Satan with our thoughts. For with our tongues we promise to know God, and with our deeds we deny him. God said: “If you will love the Lord your God with all your heart and soul and strength.” From the soul is this: that you worship him alone, and call him Lord and creator of your soul. From strength is this: that you first put forth the strength of your soul in prayers and spiritual labors.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"հպարտութիւն","severity":"info","text":"The homily defines pride (հպարտութիւն) as hardness of heart and disobedience, linking it to Adam's fall. This moral-psychological catalogue continues the previous passage's enumeration of vices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ադամ","severity":"info","text":"The reference to Adam and the fruit of the tree alludes to Genesis 3, the Fall of Man. This is a standard typological link in Armenian homiletics, connecting pride to original sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ԹՈՒՂԹ ՎԱՏՆ ՀՄԱՅԻՑ","severity":"info","text":"The passage shifts abruptly from a vice list to a new section titled 'Letter Concerning the Humility of the Devout and the Shamelessness of the Wicked.' This suggests a composite structure or a scribal insertion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սատանայ","severity":"info","text":"The phrase 'our own Satan' reflects a dualistic anthropology common in Armenian ascetic literature, where internal spiritual struggle is personified as demonic influence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Սիրեսցես զՏէր Աստուած քո","severity":"info","text":"The quotation 'If you will love the Lord your God with all your heart and soul and strength' echoes Deuteronomy 6:5 or a similar biblical command, though not verbatim. It is adapted to the homily's tripartite schema.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"լցաւ աշխարհ մեր հմայիւք իբրեւ զառաջինն","severity":"caution","text":"The phrase 'filled with the humble as in the beginning' is ambiguous: it may refer to a primordial state of humility or to a contemporary resurgence of false humility. The English draft's rendering is interpretive.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The transition from the vice list to the 'Letter' section is abrupt; the relationship between the two parts is unclear.","The phrase 'filled with the humble as in the beginning' could be read as ironic or literal; the intended sense is uncertain."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":249,"ref":"p249","source":"յամենայն ի սրտէն այս ինքն թէ մի՛ ի տունս հեթանոսաց եւ ի ժողովս մարտիրոսաց, մի՛ ի մեհեանս եւ յեկեղեցիս, մի՛ ի բախտս եւ ի շնորհս, մի՛ ի խաչն եւ ի ճակատագիր, մի՛ առ դիւթս եւ առ քահանայս, մի՛ առ աղաւթս եւ առ պահարանս. մի՛ լեզուով խոստովանել, եւ ի սրտէ ոչ հաւատալ. եւ մի՛ սրտիւ հաւատալ, եւ լեզուիւ ուրանալ. մի՛ բանիւք պատուել զԱստուած, եւ արդեամբք բարկացուցանել. մի՛ հաւատովք մեծարել, եւ գործովք տրտմեցուցանել. այլ յամենայն սրտէ եւ յանձնէ եւ ի զաւրութենէ եւ ի մտաց սրտէ սիրել զԱստուած, եւ քրիստոնեայ անուանակից Քրիստոսի։ Իսկ եթէ լեզուաւ կոչես զԱստուած արարիչ, տուիչ եւ փրկիչ եւ կեցուցիչ, իշխան մահու եւ կենաց, եւ սրտիւդ եւ անձամբդ առ դիւթս եւ առ թովիչս եւ առ հարցուկս եւ առ ուռութս եւ առ խտիրս եւ առ հմայս գերեսցիս, ոչ եւս պարտ է կոչել զանձն քրիստոնեայ՝ զի հեռացեալ ես ի Քրիստոսէ, եւ հնազանդեալ ընդ լծով սատանայի. զի թողեր լքեր զարարիչն եւ զկեցուցիչն, եւ առ սատանայ ապաւինեցար։ Զի եթէ ճշմարտիւ հաւատայիր թէ Սստուած է արարիչ ամենայնի, ապա պարտ էր թէ արարիչն միայն էր իշխան կեցուցանել եւ մեռուցանել, հարկանել եւ բժշկել։ Զի ո՞ ոք իշխէր մերձենալ առ հարցուկս՝ որ եւ անձին ոչ կարէ առողջութիւն եւ անմահութիւն շնորհել։ Աղէ ցոյց զոք ի կախարդաց՝ որ անցաւ եւ անմահ եղեւ։","english":"From the whole heart, do not [resort] to the houses of pagans or to the assemblies of martyrs, not to temples or to churches, not to lots or to graces, not to the cross or to fate, not to soothsayers or to priests, not to incantations or to fasts. Do not confess with the tongue while not believing in the heart, and do not believe in the heart while denying with the tongue. Do not honor God with words while provoking him with deeds, do not magnify him with faith while saddening him with works. But from the whole heart, from the self, from the strength, and from the thoughts of the heart, love God, and be a Christian, a namesake of Christ. But if with your tongue you call God creator, giver, savior, and sustainer, lord of death and life, yet with your heart and soul you submit to soothsayers, to enchanters, to diviners, to augurs, to sorcerers, to magicians, and to charmers, it is no longer fitting to call yourself a Christian, for you have departed from Christ and have submitted under the yoke of Satan. For you have abandoned and forsaken the creator and sustainer, and have relied on Satan. For if you truly believed that God is the creator of all, then it would be necessary that the creator alone be lord to sustain and to kill, to afflict and to heal. For who could approach diviners, who cannot even grant health and immortality to themselves? Show me one among the sorcerers who has passed away and become immortal.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"մեհեանս","severity":"info","text":"The Armenian term 'մեհեանս' (meheans) refers to pagan temples or shrines, often associated with pre-Christian Armenian worship. Its pairing with 'եկեղեցիս' (churches) contrasts pagan and Christian sacred spaces.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"բախտս","severity":"info","text":"'Բախտս' (bakhts) means 'lots' or 'fortune,' likely referring to divinatory practices. The parallel with 'շնորհս' (graces) suggests a contrast between pagan divination and Christian grace.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homily condemns a range of non-Christian practices (soothsaying, enchantment, divination) common in late antique Armenia, reflecting the church's struggle against syncretism. The list echoes similar warnings in early Christian literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage uses a series of negated imperatives ('մի՛') to forbid syncretic practices, then shifts to positive exhortation ('այլ յամենայն սրտէ'), followed by a conditional warning ('Իսկ եթէ'). This three-part structure is typical of Mandakuni's homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This homily, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th century), was widely copied in Armenian manuscripts. Its anti-pagan polemic influenced later Armenian ecclesiastical literature, reinforcing orthodox Christian identity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The English draft translates 'ի բախտս եւ ի շնորհս' as 'to lots or to graces,' but 'շնորհս' could also mean 'favors' or 'blessings,' possibly referring to pagan offerings. The reading here follows the contrast with Christian grace.","The phrase 'ի խաչն եւ ի ճակատագիր' is rendered 'to the cross or to fate,' but 'ճակատագիր' (fate) may also imply astrological determinism, a common target in early Christian polemics."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":250,"ref":"p250","source":"Իսկ եթէ ասես՝ եթէ ոչ երթամ առ հարցուկս, այլ բժիշկ է եւ առ բժիշկս երթամ, գործ բժշկի այս է, խարել, կտրել եւ արիւն թափել եւ դարմանս ըստ ցաւոցն նմա մատուցանել. այլ ոչ եթէ յուռութս յուռթել, եւ զսատանայական բարբանջս բարբանջել. կամ աղ եւ ածուղ, կամ ասղենի առնուլ կարմիր, եւ երկաթ, եւ ջուր, եւ ուլունս ուռթել, եւ կամ գիր պահարան ընդ անձն արկանել, եւ կամ զոսկերս ձկանց եւ սողնոց, զծրարս բժժանաց ի ձեռին եւ ի յակին եւ ի պարանոցի կապել։ Արդ եղկելի եւ թշուառական, զի՞ թողեր զԱստուած արարիչ եւ զբժիշկ եւ զխաչն պահապան, եւ ապաւինեցար առ կախարդս յիմարս եւ ապականեալս դիւաւք։ Աղէ տես զի՞նչ գործէ չարադիւթն. ի մէջ գետինն անցեալ յուռթելն, եւ ընդ ուռթելն մերձենան ի նա դեւքն. եւ ընդ մտանելն յարանչտի, ի ձախ դիւթէ եւ ի յաջ թքթքէ, զխաչն անարգէ եւ զՔրիստոս թշնամանէ, եւ ոչ իմանայ։ Իսկ եթէ զուռութս եւս ցուցանէր, ծաղը եւ կատականս եւ խաղ մանկտւոյ լինէր։ Արդ եթէ էր պարապ զմասանց մարմնոյ զուռութս մի ըստ միոջէ պատմել, ծաղը կացուցանէի զյիմարեալ միտս դիւթին առաջի ամենեցուն։ Զի ամենայն ուռութք եւ պարտանք դիւթի եւ թովչի եւ հարցկի սուտ են եւ եղկելի, եւ առիթ գեհենի եւ հրոյն յաւիտենից. եւ որ մերձենայ ի նոսա, ի հուր գեհենին դատապարտի, եւ մասն ընդ անաւրէնս ունի.","english":"If you say, \"I will not go to soothsayers, but he is a physician, and I will go to physicians,\" this is the work of a physician: to cauterize, to cut, to let blood, and to apply remedies according to the nature of the pains; but not to perform incantations, to chant satanic songs, or to take salt and charcoal, or red arsenic, iron, water, and to blow on pearls, or to place a written charm on the body, or to tie the bones of fish and reptiles, the nails of bugs, on the hand, on the eye, and on the neck. Wretched and miserable one, why did you abandon God the Creator and Physician and the Cross the Protector, and rely on foolish sorcerers and demons corrupted by devils? See what the evil sorcerer does: passing through the earth, the incantation, and through the blowing, the demons approach him; and through entering into the incantation, he divines on the left and spits on the right, he dishonors the Cross and becomes an enemy of Christ, and does not know it. If he were to show the incantations, it would be mockery, derision, and a child's game. If it were necessary to recount the incantations of the parts of the body one by one, I would make the foolish mind of the sorcerer a mockery before everyone. For all the incantations and spells of the sorcerer, the magician, and the soothsayer are false and wretched, and a cause of Gehenna and eternal fire; and whoever approaches them is condemned to the fire of Gehenna, and has a share with the lawless.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"բժիշկ","severity":"info","text":"The homilist contrasts legitimate medical practice (cauterizing, cutting, bloodletting) with magical incantations, reflecting a common patristic concern to distinguish Christian healing from pagan or demonic practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ուռութս","severity":"info","text":"The term 'ուռութս' (incantations) refers to spoken magical formulas, here explicitly linked to satanic songs and demonic invocation, reinforcing the homilist's condemnation of all non-Christian ritual healing.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"խաչն","severity":"info","text":"The cross is called 'pahapan' (protector), echoing New Testament themes of Christ's victory over demonic powers (cf. Col 2:15) and the cross as a safeguard against evil, a common motif in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the New Testament term for hell (cf. Mt 5:22, 10:28), used here to threaten eternal punishment for those who resort to sorcery, aligning with contemporary Christian warnings against magic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage follows a rhetorical pattern: a hypothetical objection ('if you say...'), a refutation listing prohibited practices, a direct address ('wretched and miserable one'), and a concluding warning of damnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ասղենի","severity":"caution","text":"The term 'ասղենի' (red arsenic) is a hapax legomenon in classical Armenian; its exact meaning is uncertain, though context suggests a magical substance used in incantations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The precise identity of 'ասղենի' (red arsenic) is uncertain; it may refer to a mineral or plant used in folk magic.","The phrase 'զոսկերս ձկանց եւ սողնոց' (bones of fish and reptiles) could be a generic list of magical ingredients or specific to local Armenian practices."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":251,"ref":"p251","source":"զի զշնորհս բժշկութեանն արհամարհիցեն, որով մարթ էր արուեստիւք բժշկութեան խարելով եւ կտրելով եւ դարմանս ցաւոցն առնելով՝ բժշկել։ Զի եւս առաւել զշնորհս պարգեւացն արհամարհիցեն. զի որ ասէն՝ եթէ Հիւանդանայցէ ոք ի ձէնջ, կոչեսցէ զերիցունս եկեղեցւոյն. աղաւթս արասցեն ի վերայ նորա, եւ աւծցեն իւղով ի յանուն Տեառն, եւ աղաւթքն հաւատով փրկեսցեն զաշխատեալն. եւ զոր դեւն լլկէ, նորին իսկ հրամայեաց՝ պահաւք եւ աղաւթիւք հալածեն ի ձեռն նշանի ամենայաղթ խաչին։ Եւ որ անարգէ զխաչն փրկական, եւ արհամարհէ զշնորհսն Քրիստոսի, եւ գնայ առ դիւթս յուռթել, եւ պահարան եւ ուռութսն եւ զգիր պահարան ընդ անձն արկանեն, զնոցանէ ասէ Քրիստոս եթէ Երթայք, անիծեալք, ի հուրն յաւիտենից, ոչ գիտեմ զձեզ. վասն զի զայն արարին զոր նայն ոչ հրամայեաց։ Արդ եթէ ասես՝ եթէ եւ նոքա քրիստոնեայք են եւ Քրիստոսի անուամբն ուռթեն, այլ եւ զգիրն եւս սպասաւորք եկեղեցւոյ եւ աբեղայք գրեն, արդ միտ դիր աւետարանչին. Բազում մարգարէք, ասէ, ասեն յաւուր յայնմիկ՝ եթէ Տէր, յանուն քո մարգարէացաք, եւ յանուն քո զդեւս հանաք, եւ զաւրութիւնս բազումս արարաք, բաց եւ մեզ. եւ Տէրն ասէ. ոչ գիտեմ զձեզգ. վասն զի զայն արարին՝ զոր նայն ոչ հրամայեաց։ Եւ զի՞նչ ասացից զմարգարէիցն.","english":"because they despise the gifts of the healing art, by which it was possible to heal by the skill of medicine, by cauterizing and cutting and applying remedies to the pains. For they despise even more the gifts of the graces. For if someone should fall ill among you, they would summon the presbyters of the church; they would perform prayers over him, and anoint him with oil in the name of the Lord, and the prayers with faith would save the afflicted one. And as for the one whom the demon torments, they command by his own authority to drive it out by fasts and prayers through the sign of the all-victorious cross. And whoever dishonors the saving cross and despises the graces of Christ, and goes to soothsayers to be bewitched, and they place a phylactery and incantations and the written phylactery upon the person, concerning such Christ says: \"Go, accursed ones, into the eternal fire; I do not know you.\" Because they did that which he did not command. Now if you say, \"But they are Christians and they bewitch by the name of Christ, and even the servants of the church and monks write the phylactery,\" then consider the evangelist: \"Many prophets,\" he says, \"say on that day: 'Lord, in your name we prophesied, and in your name we expelled the demons, and we performed many mighty works, but you are closed to us.' And the Lord says: 'I do not know you.'\" Because they did that which he did not command. And what shall I say concerning the prophets?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գիր պահարան","severity":"info","text":"The phrase 'գիր պահարան' (gir paharan) refers to a written phylactery or amulet, a practice condemned here as superstitious and contrary to Christian healing.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Երթայք, անիծեալք, ի հուրն յաւիտենից, ոչ գիտեմ զձեզ","severity":"info","text":"This passage echoes Christ's condemnation of false prophets, likely alluding to Matthew 7:15 or similar synoptic warnings, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homily reflects late antique Armenian Christian concerns about syncretism, where church leaders like presbyters and monks were sometimes involved in magical practices, prompting this rebuke.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage uses a rhetorical pattern: a hypothetical objection ('if you say...') is followed by a scriptural counterexample (the prophets' claim and Christ's rejection), reinforcing the homily's argument against unauthorized rituals.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The condemnation of written phylacteries and incantations by Christians shows the ongoing tension in Armenian Christianity between orthodox practice and folk magic, a theme in Mandakuni's homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'evangelist' quoted (likely a non-canonical or apocryphal source) is unclear; the text may be referencing a lost tradition or a misattribution."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":252,"ref":"p252","source":"այլ եւ աշակերտն եւս Յուդաս՝ որ ի վեր քան զմարգարէսն նշանս եւ բժշկութիւնս առնէր, ոչ թուեցաւ ընդ առաքեալսն, այլ եղեւ ի ներքոյ գեհենին։ Եւ զի՞նչ ասացից զաշակերտն. որ եւ հրեշտակն ոչ պահեաց զբնակութիւնն ուր կարգեցաւն. այլ անիծեալ անկաւ եւ եղեւ սատանայ, եւ զխոտան անուն ժառանգեաց։ Արդ որ ի յայդ ապաստանիսդ՝ թէ եւ նոքա քրիստոնեայք են եւ սպասաւորք եկեղեցւոյ, եւ անուամբ Քրիստոսի գրեն զերդմունս պահարանացն, ով անմիտ, զի՞նչ են երդմունք դիւացն, ո՞չ ապաքէն պահք եւ աղաւթք հաւատովք ի ձեռն յաղթողի նշանին խաչի, յորմէ դողան ամենայն բնութիւնք դիւաց։ Այլ գիր պահարան հակառակ է շնորհաց եւ պատուիրանացն Աստուծոյ. որպէս զսուտ մարգարէքն՝ որ թիւրէին զժողովուրդն առ ուղղեալսն մարգարէիցն, եւ զբանն ճշմարտութեանն դադարեցուցանէին, եւ զմոլորութիւնն դադարեցուցանէին։","english":"but also the disciple Judas, who performed signs and healings greater than those of the magicians, was not counted among the apostles, but fell into the depths of Gehenna. And what shall I say of the disciple? Even the angel did not preserve the abode where he was appointed, but fell accursed and became a demon, and inherited the name of the evil one. Therefore, in these refuges, even if they are Christians and servants of the church, and write in the name of Christ the oaths of the repositories, O foolish one, what are the oaths of demons? Are they not rather fasts and prayers with faith in the hand of the victorious sign of the cross, before which all the natures of demons tremble? But a written repository is contrary to the graces and commandments of God, just as the false prophets who deceived the people against the true prophets, and caused the word of truth to cease, and caused error to cease.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"Յուդաս","severity":"info","text":"Judas here refers to Judas Iscariot, not the apostle Judas Thaddaeus; the homily contrasts his miraculous signs with his ultimate damnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"գեհեն","severity":"info","text":"Gehenna (գեհեն) is the New Testament term for hell, derived from the Valley of Hinnom; cf. Matthew 5:22, Mark 9:43.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"երդմունք պահարանաց","severity":"info","text":"The 'oaths of the repositories' likely refer to magical or protective amulets and charms, condemned as demonic by the homilist.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"սուտ մարգարէք","severity":"info","text":"The false prophets (սուտ մարգարէք) echo Old Testament warnings against false prophecy, e.g., Deuteronomy 18:20-22, and early Christian polemics against magicians.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a rhetorical climax: examples of Judas and the fallen angel lead to a direct rebuke of the audience's practices, then a contrast with true Christian means (fasts, prayers, cross).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The English draft's 'caused error to cease' may misrepresent the Armenian; the text says 'caused error to cease' (զմոլորութիւնն դադարեցուցանէին), but the context suggests the false prophets made error persist, not cease.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the angel' who fell is not specified; it may allude to Satan or a generic fallen angel.","The phrase 'oaths of the repositories' (երդմունք պահարանաց) is ambiguous: it could refer to written charms or to binding oaths taken in sanctuaries."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":253,"ref":"p253","source":"Արդ եթէ մարգարէիցն որ սուտ ուսուցանէին՝ ոչ լուաւ յաւուր յայնմիկ, եւ զաշակերտն Յուդայ եհան ի գնդէն, եւ ի հրեշտակս յանցուցեալս ոչ խնայեաց, այլ խաւարային կապանաւքն, արկեալ ի տարտարոսնդ†, ոչ պահեալ յաւըն դատաստանի՝ յաւրինակ այժմու մեղուցելոցս, ապա պարտ է իմանալ՝ եթէ եւ ի սոսա ոչ խնայեաց՝ որք ոչ հաւատովք, բայց լոկ անուամբ զանձինս Աստուծոյ նուիրեն, եւ ի տան Աստուծոյ կերակրին, եւ վասն Աստուծոյ պատիւ ընդունին, եւ եկեղեցւոյ գլուխ համարին, եւ զաւրէնս Աստուծոյ ընթեռնուն, եւ տգիտաց վարդապետ անուանին, եւ մոլորելոց առաջնորդ. եւ ինքեանք մոլորեալք են, թողեալ զշնորհսն Աստուծոյ, զաղաւթսն եւ զիւղն աւծման՝ զոր պատուիրանք հրամայեցին հիւանդին, եւ զպահս եւ զաղաւթս ցաւածին, եւ ինքեանք յուռութս եւ ի գիր զառածին։ Այլ եւ առաջնորդացն եւս միս ի մարմին խզեսցին եւ կամ ցաւ ինչ արագ անկանի, դիւթս ի տունս ածեն առ ի յուռթել. եւ ոչ մի արտաքին դիւթիւքն վարին, այլ եւ անձանց եւս ուռութս ուսանին, եւ գրել պահարանս, եւ ի փողս ցաւածիցն արկանեն, եւ ժաժմուկս մտացածին բանից. եւ զանուան որ ոչ լսի ի պատուիրանս գրածս առնեն, եւ զանուն Քրիստոսի ընդ նոսինն արկանեն՝ զի գրածն աստուածական համարեսցի։ Եւ այնչափ յանդգնեցոյց սատանայ, մինչեւ զսուրբ անուն Աստուծոյ ի պահարանս դիւթաց գրել, եւ ի յուռութս արկանել.","english":"Now if the prophets who taught falsely were not heeded in that day, and the disciple Judas was expelled from the company, and the fallen angels were not spared, but were cast into the bonds of darkness and into Tartarus, not being kept for the day of judgment like the sins of the present time, then it is necessary to know that He did not spare even those who, not with faith but only in name, dedicate themselves to God, and are nourished in the house of God, and receive honor for God’s sake, and are considered heads of the church, and read the laws of God, and are called teachers of the ignorant, and leaders of the erring—yet they themselves are erring, having abandoned the gifts of God, the prayers and the oil of anointing which the commandments prescribed for the sick, and the fasts and prayers for the afflicted, and they themselves have turned to incantations and to written charms. Moreover, if even the leaders suffer a wound in the flesh or some sudden illness, they bring sorcerers into their houses to perform incantations; and they not only conduct themselves with external sorcery, but also learn incantations for themselves, and write amulets, and place them in the streets of the afflicted, and whisper charms into the ears of the sick. And they make names that are not heard in the written commandments, and they place the name of Christ among those names so that the writing may be considered divine. And Satan has dared so far as to write the holy name of God in the amulets of sorcerers and to place it in incantations.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Յուդայ","severity":"info","text":"Judas is here identified as a disciple who performed signs and healings, a reference to the apocryphal tradition of Judas Thomas, distinct from the betrayer Judas Iscariot.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"տարտարոս","severity":"info","text":"Tartarus (տարտարոս) is a term from Greek mythology adopted in early Christian literature (e.g., 2 Peter 3:4) to denote a place of punishment for fallen angels.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"պահարանս","severity":"info","text":"The term պահարանս (amulets) refers to written charms or phylacteries used in folk magic, condemned here as a deviation from proper Christian practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"իւղն աւծման","severity":"info","text":"The 'oil of anointing' (իւղն աւծման) likely refers to the sacrament of anointing the sick, a practice in early Armenian Christianity, contrasted with sorcery.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a rhetorical climax in the homily, moving from biblical examples (false prophets, Judas, fallen angels) to contemporary abuses among church leaders.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"տարտարոսնդ","severity":"caution","text":"The Armenian text has a critical apparatus mark (†) after տարտարոս, indicating a textual variant or corruption in the manuscript tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'Judas' is ambiguous: it may refer to Judas Thomas (apostle of India) or another figure, not the betrayer.","The phrase 'not being kept for the day of judgment' is ambiguous in Armenian; it could mean the fallen angels were not reserved for judgment as present sins are, or that they were punished immediately."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":254,"ref":"p254","source":"զի այն ոչ ի պատիւ Աստուծոյ է, այլ յարհամարհանս։ Եւ եւս առաւել պարտաւորին՝ զի զԱստուած յուռութս եւ ի պահարանս ընդ դիւաւքն արկանեն, եւ ոչ իմանան զաներեւոյթ նետս սատանայի. զի ուռութք եւ գիր պահարան՝ դիւաց հրամանք են, եւ ոչ Աստուծոյ. եւ վասն այնորիկ չտալ սատանայ զգալ զչար նետս իւր, զի եւ զսուրբ անուն Աստուծոյ ետ չարաչար հարկանել ի հրամանս իւր, զի վասն անուամբն Աստուծոյ մի՛ ոք կարասցէ իմանալ զխաւարային խորհուրդս նորա։ Զի յիմարեալ մտաւք անուամբ քրիստոնեայք անուանին, եւ գործովք յիմարեալ խոնարհին յիմաստութենէ իւրեանց։ Արդ մի՛թէ որ զդեւսն պաշտիցէ, յաչս եւ ի բերանս զդե՞ւսն համբուրեսցէ. ոչ, այլ զհրամանս դիւացն կատարել է կատարեալ դիւապաշտութիւն։","english":"for that is not to the honor of God, but to contempt. And what is more, they are bound to cast God into nets and snares along with the demons, and they do not perceive the invisible arrows of Satan. For nets and the book of snares are commands of demons, and not of God; and for that reason Satan does not allow his evil arrows to be felt, because he has caused even the holy name of God to be cruelly subjected to his commands, so that by the name of God no one may be able to perceive his dark designs. For with foolish minds they are called by the name of Christians, and with foolish deeds they fall away from their own wisdom. Now, is it that one who worships demons should kiss the demons in the eyes and on the mouth? No, but to fulfill the commands of the demons is perfect demon-worship.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զի այն ոչ ի պատիւ Աստուծոյ է, այլ յարհամարհանս","severity":"info","text":"The author contrasts honor to God with contempt, framing the use of nets and snares as demonic rather than divine.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ուռութս եւ պահարանս","severity":"info","text":"The terms 'nets' and 'snares' (ուռութս եւ պահարանս) are used metaphorically for demonic traps, possibly alluding to magical practices or binding spells.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զսուրբ անուն Աստուծոյ","severity":"info","text":"The phrase 'holy name of God' echoes biblical prohibitions against misuse of the divine name, e.g., Exodus 20:7 or Leviticus 24:16, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"դիւապաշտութիւն","severity":"info","text":"The term 'demon-worship' (դիւապաշտութիւն) reflects early Christian polemics against pagan or heretical practices, common in Armenian homiletic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ մի՛թէ...","severity":"info","text":"The rhetorical question 'Now, is it that...' marks a shift from exposition to a direct challenge, reinforcing the homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զի վասն անուամբն Աստուծոյ մի՛ ոք կարասցէ իմանալ զխաւարային խորհուրդս նորա","severity":"caution","text":"The syntax is ambiguous: it may mean that Satan uses God's name to hide his designs, or that the faithful cannot perceive them because of the name's misuse.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'by the name of God' could be instrumental (using the name) or causal (because of the name), affecting the interpretation of Satan's deception."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":255,"ref":"p255","source":"Արդ յորժամ ի խտիրս եւ ի հմայս երեւի կեւոս, եւ ի դիւթութիւնս եւ ի թովչութիւնս եւ ի հատահարցութիւնս եւ ի հաւահմայութիւնս եւ ի մաղաբախութիւնս եւ ի քուահարցութիւնս եւ ի հեղահարութիւնս եւ ի հմալութիւնս եւ ի միջագիտութիւնս եւ ի գրարարութիւնս, յաստեղագիտութիւնս, ի դիւահարցութիւնս, յաւրահմայս, ի լուսնախտիրս, եւ ի շեղջախտիրս, յոզոտնահմայս, ի գեղահմայս, ի սննիկոնս, յուռութս, ի բախտս, ի ճակատագիրս, եւ ի գիր պահարանի, եւ յամենայն ի շարժմակս բժժանաց, հմայից, դիւթաց, յորս կոչեն զդեւսն յաղ, յերկաթ, ի ջուր, ի նարաւտս, յիւղս, ի գարի, ի յուլունս, ի մոմ, եւ ի հեր գլխոյ եւ յամենայն պղծութիւնս՝ որով պղծենն եւ կորուսանեն զոգիս հնազանդելոցն։ Եւ արդ այս ամենայն սգոյ եւ արտասուաց եւ մեծի բարկութեան չիցէ՞ արժանի, զի յետ զորդին իւր առաքելոյ յայնպիսի իրս մտաբերել իշխիցեմք։ Եւ արդ որ այսմ հնազանդիցի, պա՞րտ իցէ արդեաւք զանձն քրիստոնեայ կոչել՝ որ հեռացեալն է ի Քրիստոսէ, եւ հնազանդեալ կամաց դիւաց, եւ ի ծառայութիւն կայ սատանայի, եւ զհրամանս նորա կատարէ հանապազ հմայիւք եւ յուռթիւք եւ պահարանաւք գրոյ զորս գրեն մանկունք անիծից, եւ համարին կալ ի սպասու սրբոյ սեղանոյն Աստուծոյ։ Ով անմիտք եւ անհանճարք, ո՞չ լսես՝ զի մեղաւորին ասէ Աստուած. Դու ընդէ՞ր բնաւ պատմես զարդարութիւն իմ, կամ առնուս զուխտ իմ ի բերանս քոպ.","english":"Now when the sign of the cross appears in incantations and spells, and in sorceries and enchantments and divinations by barley and auguries by birds and divinations by salt and divinations by hair and divinations by water and divinations by herbs and divinations by the middle and divinations by books, in astrology, in necromancy, in auguries by fire, in lunar incantations, and in incantations of the threshold, in divinations by the shoulder-blade, in divinations by the palm, in the snnikon, in lots, in fortunes, in horoscopes, and in the book of the sanctuary, and in all the movements of the healers, enchanters, sorcerers, by which they summon the demons into air, into iron, into water, into vessels, into oil, into barley, into jewels, into wax, and into the hair of the head, and into all pollutions by which they defile and destroy the souls of those who obey them—and now, is not all this worthy of mourning and tears and great wrath, that after the Lord sent his Son, we should dare to devise such things? And now, whoever obeys this, is it indeed fitting to call himself a Christian, who is separated from Christ, and obedient to the will of demons, and stands in the service of Satan, and fulfills his commands continually with enchantments and with lots and with books of the sanctuary which the children of the curse write, and thinks to stand in the service of the holy altar of God? O senseless and foolish ones, do you not hear that God says to the sinner: \"Why do you recount my righteousness at all, or put my law in your mouth?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"խտիրս","severity":"info","text":"The Armenian term 'խտիրս' (xtir) refers to incantations or spells, often associated with magical practices condemned by the church.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"հմայս","severity":"info","text":"'Հմայս' (hmays) denotes enchantments or magical arts, frequently linked to demonic influence in early Christian writings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"դիւթութիւնս","severity":"info","text":"'Դիւթութիւնս' (diwtut‘iwns) means sorceries or divinations, a category of forbidden practices in Armenian Christian tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Դու ընդէ՞ր բնաւ պատմես զարդարութիւն իմ, կամ առնուս զուխտ իմ ի բերանս քոպ","severity":"info","text":"This quotation echoes Psalm 50:21 (LXX) or a similar Old Testament passage, where God rebukes the sinner for hypocrisy in using divine law.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"սննիկոն","severity":"info","text":"'Սննիկոն' (snikon) is a rare term possibly referring to a type of divination or magical object, unattested in standard lexica, indicating a specific local practice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative","severity":"info","text":"This passage is a rhetorical condemnation structured as a series of parallel clauses listing magical practices, culminating in a scriptural rebuke, typical of homiletic exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The precise referent of 'սննիկոն' (snikon) is unclear; it may be a loanword or a scribal error.","The scriptural quotation is not verbatim from known Armenian Bible versions; its exact source is uncertain."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":256,"ref":"p256","source":"եւ դարձեալ ասէ. Զմեղս թէ տեսանէի ի սրտի իմում, մի՛թէ լսէ՞ր ինձ Տէր†բ. եւ դարձեալ ասէ. Ի բաց կացէք յինէն ամենեքեան՝ որ գործէք զանաւրէնութիւնգ։ Արդ ի սնոտի աղաւթս քո հրաժարէ զքեզ մարգարէն, եւ ոչ իմանաս։ Յորժամ ասես, եթէ ի բաց կացէք յինէն ամենեքեան որ գործէք զանաւրէնութիւն, ո՞չ ապաքէն անձինդ ասես հեռանալ ի բաց, պիղծդ եւ անաւրէնդ. յորժամ դու իսկ ասես ի խնդրուածս քո, մեղաւորին ասէ Աստուած՝ Դու ընդէ՞ր բնաւ պատմես զարդարութիւն իմդ†, ո՞չ ապաքէն քեզ ասես. ընդէ՞ր իշխես բանալ զամենապիղծ բերանդ քո, եւ պատմել զարդարութիւնն Աստուծոյ, ո՞չ ապաքէն հակառակ քեզ բարբառիս, եւ ոչ իմանաս։ Եւ յորժամ լսես ի քումմէ բերանոյդ իսկ՝ Զմեղս թէ տեսանէի ի սրտի իմում, մի՛թէ լսէ՞ր ինձ Տէր, արդ ահա դու իսկ գիտեա՝ թէ ունիս մեղս ի սրտի, Տէրն ոչ լսէ քեզ. զի դու ասես զայդ բերանով քով հանապազ։ Եւ արդ յորժամ զբարբառ բերանոյդ ոչ լսես, զիա՞րդ հնարս սատանայի գիտել մարթասցես. եւ կարեվէր արարեալ զքեզ՝ եւ ոչ իմանաս. որ զգիրս ընթեռնուս, եւ զգրեալսն ոչ իմանաս։ Զի՞նչ հրամայեն մեզ պատուիրանք Աստուծոյ. ո՞չ ապաքէն ամենայն գործոց մերոց զխաչն հրամայէ պահապան եւ յաւրինիչ, հիւանդաց աղաւթս եւ աւծումն իւղոյ, եւ լլկելոցն ի սատանայէ պահս եւ աղաւթս.","english":"And again he says: “If I saw sins in my heart, would the Lord hear me?” And again he says: “Depart from me, all of you who work iniquity.” Now, in your vain prayers, the prophet rejects you, and you do not understand. When you say, “Depart from me, all of you who work iniquity,” do you not indeed say that your own self should withdraw, you foul and iniquitous one? When you yourself say in your petitions, God says to the sinner: “Why do you at all recount my righteousness?” Do you not say to yourself: “Why do I presume to open my utterly foul mouth and recount the righteousness of God?” Do you not speak against yourself, and not understand? And when you hear from your own mouth: “If I saw sins in my heart, would the Lord hear me?” then you yourself know that you have sins in your heart, and the Lord does not hear you, for you say this with your mouth continually. And now, when you do not hear the speech of your own mouth, how can you claim to know the devices of Satan? And you have made yourself a laughingstock, and do not know it; you read the writings, and do not understand what is written. What do the commandments of God command us? Do they not indeed command that the cross be guardian and ordainer of all our works: for the sick, prayers and anointing with oil, and for those afflicted by Satan, protections and prayers?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage shifts from quoting the sinner's self-condemning words to a direct address by the preacher, using rhetorical questions to expose the sinner's hypocrisy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Զմեղս թէ տեսանէի ի սրտի իմում, մի՛թէ լսէ՞ր ինձ Տէր","severity":"info","text":"This echoes a penitential motif found in Psalm 51 (50 LXX), where the psalmist confesses sin and seeks divine hearing, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ի բաց կացէք յինէն ամենեքեան՝ որ գործէք զանաւրէնութիւն","severity":"info","text":"This phrase recalls Psalm 6:8 (LXX: 'Depart from me, all you who work iniquity'), a call for separation from evildoers, here turned against the speaker.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խաչ","severity":"info","text":"The cross (խաչ) is presented as a guardian and ordainer of all works, reflecting its central role in Armenian Christian practice as a protective and sanctifying symbol.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"աւծումն իւղոյ","severity":"info","text":"Anointing with oil (աւծումն իւղոյ) for the sick was a common ritual in early Armenian Christianity, often associated with healing and exorcism, as seen in liturgical manuals.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft renders 'զգիրս' as 'the writings' but the Armenian could also mean 'the letters' or 'the scriptures'; the ambiguity affects interpretation of the sinner's literacy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զգիրս' may mean 'the writings' (scriptures) or 'the letters' (alphabet), leaving unclear whether the sinner is literate in a general sense or specifically reading sacred texts.","The identity of the 'prophet' (մարգարէն) in the line 'the prophet rejects you' is ambiguous; it could refer to a biblical prophet like David or to the preacher himself speaking prophetically."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":257,"ref":"p257","source":"եւ որ զայս խոտիցէ, գրովք եւ յուռթովք վարիցէ, եւ կանայս ձեռնածուս ի տունս մուծանիցէ, արտաքոյ է պատուիրանաց եւ քրիստոնէութեան, եւ ընդ նզովիւք առաքելոցն։ Զի ի նոցանէ այդ ոչ քարոզեցաւ. այլ եւ նզովս եւս դնէ ի վերայ եւ ասէ. Եթէ ոք աւելի քան զայս ուսուցանիցէ, նզովեալ լիցի, եւ դարձեալ ասէ. Մի՛ ինչ աւելի քան զգրեալսն իմանալբ. եւ դարձեալ ասէ. Անիծեալ ամենայն մարդ՝ որ ոչ կացցէ ի գրեալսն ի գիրս†գ. եւ Քրիստոս ասէ. Եթէ ոք լուծցէ մի ինչ ի պատուիրանաց, փոքր կոչեսցիդ։ Արդ ահա զշնորհսն Աստուծոյ եւ զզաւրութիւն սուրբ խաչին լուծանես, եւ զպահս եւ զաղաւթս զոր պատուիրանք հրամայեն, եւ մուծանես զգիր պահապան, եւ զուռութս դիւթացն՝ որ ոչ է ի պատուիրանաց Աստուծոյ, այլ զգազանի նետս սատանայի ի ձեռն դիւթացն, որ իբրեւ զմէգ տարածեալ ունի զամենայն աշխարհս, եւ ոչ իմանան։ Այլ եւ ասես եւս. զոր դիւթքն գործեն եւ ասեն, այսպէս լինի։ Եւ եթէ երբէք պատահէ՝ մի՛ խաբիր, ով մարդ. ոչ եթէ ի դիւթէն եղեւ, այլ եւ թէ չերթայիր առ դիւթն՝ քեզ ի ժամուն այն այնպէս պատահէր. բայց դու զԱստուծոյ ողորմութիւնն դիւթին զաւրութեանն կարծեցուցանես։ Բայց ի ձեռն դիւթաց բազում անգամ չլինի, եւ երբեմն լինի. ոչ եթէ զաւրութեամբ դիւթին լինի, այլ իբրեւ կուրաց ընդ խարխափս ընդ ոտս ինչ անկեալ գտանիցին.","english":"And whoever does this, using writings and incantations, and brings in sorceresses into the houses, is outside the commandments and Christianity, and under the anathemas of the apostles. For this was not preached by them; rather, they even place a curse upon it and say: If anyone teaches more than this, let him be accursed; and again it says: Do not know anything more than what is written; and again it says: Cursed is every man who does not abide by what is written in the Scriptures; and Christ says: If anyone dissolves any of the commandments, even a small one, let him be called so. Now, then, you dissolve the graces of God and the power of the holy cross, and the fasts and prayers which the commandments ordain, and you bring in the guardian book, and the incantations of sorcerers—which are not in the commandments of God, but are the arrows of the beast of Satan through the hands of sorcerers, which, like a mist, have spread over the whole world, and they do not know. Moreover, you also say: what the sorcerers do and say, so it shall be. And if it ever happens, do not be deceived, O man; it was not because of the sorcerer, but even if you had not gone to the sorcerer, at that time it would have happened to you in that way. But you make the mercy of God appear as the power of the sorcerer. But through the hands of sorcerers, many times it does not happen, and sometimes it does happen; not that it happens by the power of the sorcerer, but as if the blind, stumbling over some obstacle, were to find something under their feet.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"դիւթք","severity":"info","text":"The Armenian term 'դիւթք' (diwtʿkʿ) is rendered as 'sorcerers' in the English draft. In this homiletic context, it denotes practitioners of illicit magical arts, distinct from legitimate Christian practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եթէ ոք աւելի քան զայս ուսուցանիցէ, նզովեալ լիցի","severity":"info","text":"The passage cites an apostolic anathema against teaching beyond established doctrine, echoing early Christian prohibitions found in works like the Apostolic Canons. The exact source is not identified in the allowed keys.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եթէ ոք լուծցէ մի ինչ ի պատուիրանաց, փոքր կոչեսցիդ","severity":"info","text":"The reference to Christ's teaching on dissolving commandments, even small ones, likely alludes to Matthew 5:19 or similar synoptic passages, though the wording is paraphrastic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"զգիր պահապան","severity":"info","text":"The 'guardian book' (գիր պահապան) refers to a type of amulet or protective text used in folk magic, condemned here as outside Christian commandments. This reflects late antique Armenian concerns with syncretistic practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage follows a pattern of condemnation, citation of authority (apostles, Christ), and then a rhetorical address ('O man'), typical of Mandakuni's homiletic style in this work.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ի գիրս†գ","severity":"caution","text":"The Armenian text includes a textual crux: 'ի գիրս†գ' likely indicates a scribal or editorial mark. The English draft reads 'in the Scriptures,' but the exact reading is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ի գիրս†գ' is ambiguous; it may be a scribal corruption or a marginal note. The English draft interprets it as 'in the Scriptures,' but the Armenian may originally have read 'ի գիրս' (in the writings) with a later gloss.","The identity of the 'apostles' cited is not specified; it may refer to the Apostolic Canons or a local Armenian tradition."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":258,"ref":"p258","source":"ահա ընդ խարխափս գտանես, եւ ոչ եթէ աչաւք ինչ յառաջագոյն տեսանիցես. նոյնպէս եւ զդիւթացն տեսանիցես։ Բայց մարդիկ յիմար ի չպատահեալն չհային, բայց եթէ զմինն պատահել տեսանիցեն՝ զայն առեալ վերացուցանեն, եւ ի լսելիս ամենեցուն արկանեն։ Այլ դիւթի եւ ուռթոյ զաւրութիւն ոչ լինի. եւ եթէ եղեալ տեսանես ի յանկարծ, որպէս ասացին, ոչ եթէ յուռթէն եւ ի դիւթէն եղեւ, բայց զի դու այնպէս հաւատացեր՝ թոյլ ետ Աստուած այնպէս լինել ըստ քում այնպէս հաւատալոյն, զի մեծապէս դատապարտեսցիս, զի փոխանակ Աստուծոյ առ դիւթսն ընթացար։ Զի յորժամ թողուս զպատուիրանն, եւ ի դիւթս եւ ի յուռութս ապաւինիս, մտեր կամաւք ընդ հնազանդութեամբ սատանայի, եւ տէր եղեւ կամաց քոց. որպէս որդի թագաւորի յորժամ կամաւք թողու զթագաւորն, եւ երթայ ի լերինս առ աւազակապետ մի, եւ տայ զինքն ի ծառայութիւն նմա, ապաքէն տէր եւ իշխան է աւազակապետն կենաց եւ մահու նորա։ Արդ մեծ մասն աշխարհիս ընդ յուռթիւք եւ ընդ հմայիւք եմուտ ի հնազանդութիւն սատանայի, եւ չէ ոք որ իմանայ զչարաչար ամբարշտութիւնս մեր. որ թողեալ զԱստուած արարիչ, եւ առ դիւթս եւ առ ուռութս եւ առ թովիչս եւ առ պահարանս եւ առ հմայս ընթանան, եւ հանապազ բարկացուցանեն զարարիչն։ Եւ արդ առ այս ամենայն զի՞նչ պարտ էր առնել, բայց միայն սգալ եւ լալ, զի փոքր մասն աշխարհիս հազիւ թէ ապրեսցի.","english":"You will find them in the midst of terrors, and not as though you had seen something beforehand with your eyes; likewise you will see the works of sorcerers. But foolish people do not look upon what has not happened; rather, if they see that one thing has occurred, they take that and magnify it, and cast it into the hearing of all. Yet there is no power in a sorcerer or a diviner; and if you see something happen suddenly, as they said, it is not that it came from a diviner or a sorcerer, but because you believed thus, God permitted it to be so according to that belief of yours, so that you might be greatly condemned, for you ran to sorcerers instead of to God. For when you abandon the commandment and rely on sorcerers and diviners, you enter willingly into obedience to Satan, and he becomes lord of your will; just as a king’s son, when he willingly abandons the king and goes to the mountains to a certain bandit chief and gives himself into his service, then the bandit chief is indeed lord and master of his life and death. Now a great part of the world, with diviners and magicians, has entered into obedience to Satan, and there is no one who knows our utterly evil wickedness: that we have abandoned God the Creator and go to sorcerers, diviners, enchanters, amulet-keepers, and magicians, and continually provoke the Creator to wrath. And now, what was fitting to do about all this but only to mourn and weep, for only a small part of the world might barely be saved.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"դիւթի եւ ուռթոյ","severity":"info","text":"The homilist distinguishes between 'sorcerer' (դիւթ) and 'diviner' (ուռթ), a common pairing in Armenian Christian polemic against pagan practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ուռթ","severity":"info","text":"The term 'ուռթ' (diviner) is a technical term in Armenian for a practitioner of divination, often associated with pagan or folk rituals condemned by the Church.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զպատուիրանն","severity":"info","text":"The phrase 'abandon the commandment' echoes the biblical prohibition against sorcery and divination, e.g., Leviticus 19:31 and Deuteronomy 18:10-12, though not directly quoted.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"աւազակապետ","severity":"info","text":"The analogy of a king's son submitting to a bandit chief reflects the social and political instability of late antique Armenia, where banditry was a real threat and a metaphor for moral disorder.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ մեծ մասն աշխարհիս","severity":"info","text":"This passage shifts from individual examples to a sweeping condemnation of society, using 'Now a great part of the world' to generalize the sin of sorcery and divination.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"սգալ եւ լալ","severity":"info","text":"The call to 'mourn and weep' over the state of the world is a rhetorical trope in Armenian homiletics, emphasizing the preacher's role as a lamenter of moral decay.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'you will find them in the midst of terrors' is ambiguous: it may refer to the sorcerers themselves or to those who consult them. The reading taken is that it refers to the practitioners.","The identity of 'they' in 'as they said' is unclear; it may refer to the sorcerers or to the foolish people mentioned earlier. The reading taken is that it refers to the sorcerers."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":259,"ref":"p259","source":"զի առեալ զպատիւ որ Աստուծոյն վայել էր՝ մահկանացու մարդոյ մատուցեալ էաք զգիտութիւնն. զայն գիտութիւնն՝ որ առաջնոցն երեւէր, որպէս Սաւուղայ վասն իշոյն կորուսելոյ յայտնեաց. վասն զի տղայք էին, եւ չէր կատարելութիւն գիտութեան առ նոսա։ Բայզ առ մեզ կատարելութեամբք են ճշմարիտ ոգւոց գիտութիւնք. զի ինքն Քրիստոս եկն աւետարանեաց, զկապանս աւրինացն ելոյծ, զշնորհս եմոյծ, զմահ խափանեաց, զյարութիւն խոստացաւ, եւ զարքայութիւն եւ զկեանսն յաւիտենից։ Այս է կատարեալ գիտութիւն, եւ ոչ գիւտ իշոյ կորուսելոյ. զանգիտութիւնն եբարձ, եւ զայս եմոյծ, զոր ոչ կամի վասն մեր եթէ զմարմնաւորս ինչ խնդրեսցուք. այլ մեք զհոգեւորսն հոգասցուք, եւ զմարմնաւորսն ի նա ընկեսցուք. վասն այսր ծածկեաց ի մէնջ զայն գիտութիւն։ Արդ մի՛ հաւատայք եթէ ոք զաւշաքաղութեամբ յԱստուծոյ եւ ի սրբոց զաւրութենէ գիտել ինչ կարծեցուցանիցէ զքեզ. արգելեալ է ի մէնջ զայն, զի չէր ինչ մեծ այն քան զշնորհսն զոր ետ մեզ։ Արդ եթէ ոք հաւատովք առ Աստուած անկանի, աղաչանաւք ապաւինի ի նշխարս մարտիրոսաց, ընդունի բժշկութիւն ցաւոց, զհալածումն ախտի, եւ զելումն դիւաց, եւ զթողութիւն մեղաց։ Այլ եւ ծածկեալ մարգարէութիւնն ի յայժմու ժամանակիս մարդոյ ոչ է. զի ոչ նշխարք մարտիրոսաց զմեղս ուրուք յանդիմանեն, եւ ակամայ ապաշխարութիւն ի վերայ ածեն առանց կամաց առնելոյն.","english":"because we took the honor that was due to God and offered it to a mortal man, we gave knowledge—that knowledge which appeared among the earlier ones, as Saul revealed concerning the loss of the donkey, because they were children and there was no perfection of knowledge among them. But with us there are true spiritual knowledges in perfection, for Christ himself came and evangelized, loosed the bonds of the Law, poured forth graces, abolished death, promised resurrection, and the kingdom and eternal life. This is perfect knowledge, and not the finding of a lost donkey. He removed that ignorance and bestowed this, for which he does not wish that we should seek anything corporeal, but that we should seek the spiritual and cast the corporeal into it. For this reason he concealed that knowledge from us. Now do not believe that anyone by means of necromancy might make you think that he knows something from the power of God and the saints; that is forbidden among us, because it was not as great as the graces that he gave us. Now if someone falls with faith before God, and with prayers takes refuge in the relics of the martyrs, he receives healing of pains, the expulsion of disease, the driving out of demons, and the remission of sins. But also the hidden prophecy is not in a man of this present time, for the relics of the martyrs do not reproach anyone’s sins, nor do they impose involuntary penance upon them without the will of the doer.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"գիտութիւն","severity":"info","text":"The Armenian term 'gituṭʿiwn' (knowledge) is contrasted between imperfect human knowledge (e.g., Saul finding a donkey) and the perfect spiritual knowledge given by Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Saul concerning the loss of the donkey","severity":"info","text":"This likely refers to 1 Samuel 9–10, where Saul seeks his father's lost donkeys and encounters Samuel, though the exact biblical reference is ambiguous.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"necromancy","severity":"info","text":"The Armenian 'ašxałutʿeamb' (necromancy) reflects early Christian polemics against pagan divination, a common theme in patristic homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"contrast between false and true knowledge","severity":"info","text":"The passage contrasts imperfect, earthly knowledge (Saul's donkey) with perfect, spiritual knowledge (Christ's revelation), forming a rhetorical antithesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"relics of the martyrs","severity":"info","text":"The mention of relics and their healing power reflects the Armenian veneration of martyrs' relics, a practice affirmed in early Armenian Christianity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"hidden prophecy","severity":"caution","text":"The phrase 'hidden prophecy' is ambiguous; it may refer to cessation of prophecy or to esoteric knowledge, but the text does not clarify.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'Saul' (Sawłay) is unclear: possibly King Saul or the apostle Paul; the donkey story is not directly biblical.","The phrase 'hidden prophecy' (cackeal margarēutʿiwn) is ambiguous—whether it means prophecy is now hidden or has ceased is not specified."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":260,"ref":"p260","source":"զի Աստուած ոչ երբէք բռնադատէ զմարդ, այլ ի կամսն ապաստան առնէ, զի վարձս ընկալցի գործելին։ Եւ ոչ եկեղեցիս եւ մատռունս չինեն, զի ոչ երբէք Աստուած սովոր է այդպիսի ինչ գործել, զի մի՛ բարիքս մեր ի հարկէ լինիցին. այլ ի կամսն ապաստան արարին, զի վարձս տացէ առնելեացն։ Բայց այսպիսի շփմունք ի դիւաց կեղծեաց լինին զի անվարձ աշխատ եւ ծաղը արասցեն զմարդիկ։ Այլ զյառաջիկայ ինչ գիտութիւն դեւք ոչ երբէք գիտեն, զի մինն միայն է, սրտագէտ արարիչն ամենայնի. իսկ դեւքն եւ դիւթքն արարածք են, եւ ոչ արարիչ. եւ կեանս եւ մահ եւ առողջութիւն եւ հիւանդութիւն եւ բժշկութիւն եւ մեծութիւն եւ աղքատութիւն իւրոց արարածոց տալ արարչին միայն վայել է, եւ ոչ դիւաց եւ ոչ դիւթաց. որ եւ անձանց նոցա Աստուած է իշխան եւ արարիչ։ Արդ զիա՛րդ իշխեն այլոց արարածոց հրամայել՝ որում չեն արարիչ. զի արարածք արարչին միայն կան ի հնազանդութիւն, որ եղծանել եւ նորոգել կարէ, եւ ոչ դիւաց եւ դիւթաց, որ եւ ինքեանց չունին իշխանութիւն։ Արդ գիտացեալ եթէ Աստուած միայն է արարիչ, ընդէ՞ր ընդ կապանաւք խտրոց եւ հմայից արկանել զանձն, եւ յաւրահմայս ամբարշտել. եւ համարիս ի նմանէն ինչ եղծանել եւ կամ նորոգել խոտոյ, որթոյ, եւ նիւթոց կալոյ, հնծանի, եւ սերմանց, եւ ամենայն գործոյ որ անցանէ ընդ ձեռս ձեր։ Ընդէ՞ր յաւրահմայս եւ ի խտիրս անկանիս, աղէ տուր ինձ պատասխանի։","english":"For God never compels man by force, but takes refuge in the will, so that he may receive the reward of what is done. And neither churches nor tables are made, for God is never accustomed to doing such a thing, lest our goods be by compulsion; rather, they take refuge in the will, so that reward may be given to those who act. But such deceptions occur from the falsehoods of demons, so that they may make men labor without reward and mock them. For demons never know anything of the future, for that alone belongs to the one creator who knows all hearts; but demons and diviners are creatures, not the creator. And life and death, health and sickness, healing and greatness and poverty—to give these to their own creatures belongs only to the creator, and not to demons nor to diviners, who are themselves ruled by God as their creator. How then can they command other creatures, whose creator they are not? For creatures are subject only to their creator, who can destroy and renew them, and not to demons or diviners, who have no power even over themselves. Now, knowing that God alone is the creator, why do you cast yourself into bonds of sorcery and incantations, and defile yourself with auguries? And why do you think that by such means you can destroy or renew something of grass, vine, or materials of wood, linen, seeds, or any work that passes through your hands? Why do you fall into auguries and sorceries? Give me an answer.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զի Աստուած ոչ երբէք բռնադատէ զմարդ","severity":"info","text":"The homilist asserts that God never compels humans by force, emphasizing free will as necessary for meritorious action.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"դիւք","severity":"info","text":"The term 'dēwkʿ' (demons) is used here to denote malevolent spiritual beings, distinct from the creator God, who deceive humans into false practices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"արարիչն ամենայնի","severity":"info","text":"The phrase 'creator of all' echoes biblical affirmations of God as sole creator, e.g., Genesis 1:1, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"յաւրահմայս","severity":"info","text":"Auguries (yawrahmays) refer to pagan divination practices condemned in early Christian literature, such as the canons of the Council of Laodicea.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ գիտացեալ եթէ Աստուած միայն է արարիչ","severity":"info","text":"This rhetorical question marks a structural shift from theological argument to direct exhortation, challenging the audience to abandon sorcery.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"եկեղեցիս եւ մատռունս","severity":"caution","text":"The phrase 'churches and tables' is obscure; it may refer to ecclesiastical institutions or ritual objects, but the exact meaning is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'եկեղեցիս եւ մատռունս' (churches and tables) is ambiguous; it may denote physical structures or metaphorical institutions, but the homilist's intent is unclear.","The reference to 'Saul' in the previous passage is not explained here, leaving the connection to the current argument implicit."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":261,"ref":"p261","source":"Ի՞ւ վնասակար է շաբաթն եւ չորեքշաբաթն, զի սոքա անուամբ Քրիստոսի միայն են քրիստոնեայք. եւ անուն ինչ նորոգել եւ եղծանել ոչ կարէ առանց լուսոյ եւ տաւթոլ. եւ լոյսն եւ տաւթն յարեգակնէ է. եւ արեգակնն ոչ եթէ յաւուրս չորեքշաբաթին եւ ի շաբաթուն այլ ինչ ծագումն է, եւ ի յայլս այլ. այլ այս մի ծագումն է, եւ նոյն հանապազ։ Արդ եթէ մի ծագումն է արեգական՝ չորեքշաբաթին եւ ուրբաթին, շաբաթուն եւ կիւրակէին, ընդէ՞ր ի մի ծագմանէն սոքա վնասեն եւ նոքա ոչ, տուր ինձ պատասխանի, ով յիմարդ խտրողադիւթ եւ ծառայդ հմայից եւ հեռացեալ ի շնորհացն Աստուծոյ. ո՛չ ապաքէն ամենայն աւուրքն Տեառն են, եւ ի յաւուրս ամենայն զոր բարի գործեմք՝ մերով յաւժարութեամբ եւ կամաւն Աստուծոյ, եւ զոր չարն գործեմք՝ մերով չարութեամբ եւ ներելով Աստուծոյ. եւ բարւոյն Աստուած է կատարիչ, եւ չարին մեք եմք իշխան։ Արդ անուն շաբաթու եւ չորեքշաբաթու զիա՞րդ կարէ նորոգել ինչ կամ եղծանել, քանզի եւ մարթին իսկ ոչ. զի անուն անձն եւ միտս ոչ ունի, եւ որ ինչ անձն եւ միտս ոչ ունի՝ զիա՞րդ մարթի առնել արարչութիւն։ Բայց միայն սատանայ ապշեցոյց զքեզ իմանալ զայս. զի զԱստուծոյ արարչութեանն պատիւ առեալ, եւ անշունչ անուան շաբաթին եւ չորեքշաբաթի նուիրես, եւ ընդ կռապաշտսն դատապարտիս։","english":"Is the Sabbath and Wednesday harmful? For these are Christians only in the name of Christ. And a name cannot renew or destroy anything without light and sun. And light and sun are from the sun. And the sun does not have one rising on Wednesday and another on Saturday, and another on other days. Rather, this is one rising, and it is always the same. Now if the sun's rising is one on Wednesday and Friday, on Saturday and Sunday, why do these days harm from that one rising, and those do not? Give me an answer, O foolish and stubborn one, servant of sorcerers and estranged from the grace of God. Are not all days indeed the Lord's? And whatever good we do on all days is by our willingness and the will of God, and whatever evil we do is by our wickedness and God's permission. And God is the accomplisher of good, and we are the masters of evil. Now how can the name of Saturday and Wednesday renew or destroy anything, since even the name of the day cannot? For a name has no person or mind, and how can something that has no person or mind accomplish anything? But only Satan has made you foolish to understand this: for you have taken the honor of God's creation and dedicated it to the lifeless name of Saturday and Wednesday, and you condemn yourself along with the idolaters.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"շաբաթն եւ չորեքշաբաթն","severity":"info","text":"The homilist polemicizes against the observance of Saturday (Sabbath) and Wednesday as special days, likely a practice of some Armenian Christians influenced by Judaizing or astrological beliefs. This reflects a broader concern in early Armenian Christianity about distinguishing orthodox practice from superstition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"անուն","severity":"info","text":"The term 'anun' (name) is used here to denote the mere label of 'Christian' without true faith, and later to argue that a name lacks agency to affect reality. This reflects a theological emphasis on substance over nominal identity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage employs a rhetorical question-and-answer format, addressing an imaginary opponent ('foolish and stubborn one'), which is characteristic of Mandakuni's homiletic style to refute heretical views.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զի զԱստուծոյ արարչութեանն պատիւ առեալ","severity":"info","text":"The phrase echoes the biblical theme of honoring God as creator (cf. Genesis 1), contrasting divine creation with lifeless names. No direct citation is given, but the concept is rooted in Old Testament creation theology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"եւ մարթին իսկ ոչ","severity":"caution","text":"The Armenian phrase 'ew martʿin isk očʿ' is ambiguous: it could mean 'even the day itself cannot' or 'even the name of the day cannot.' The English draft interprets it as the latter, but the text may be corrupt or elliptical.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'եւ մարթին իսկ ոչ' is ambiguous: it may refer to the day itself or the name of the day. The reading taken follows the English draft, interpreting it as the name of the day.","The identity of the opponent ('servant of sorcerers') is not specified; it may refer to a specific group or be a general polemical trope."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":262,"ref":"p262","source":"Արդ թողեալ զյիմարութիւնդ քո որ ի ձեռն խտրանաց աւուրդ է, զի ոչ ինչ կարես տալ պատասխանի, բայց միայն անաւրէն մոլորութիւնդ քո քարշէ զքեզ գործել զայդ. բայց աղէ ցոյց, ընդէ՞ր ամբարշտես եւ ի լուսինդ, եւ առնես եղծիչ եւ նորոգիչ զլուսինդ. եթէ յարեգակն ամբարշտէիր, թերեւս տայիր ինձ պատասխանի՝ թէ յարեգակն տաւթութիւն է, եւ կարող է հասուցանել եւ լիացուցանել, ցամաքեցուցանել եւ սնացուցանել ըստ հրամանի արարչին. զի հիւթք չորք են որ դարմանեն զարարածս Աստուծոյ՝ հրամանաւն Աստուծոյ, հուր եւ ջուր եւ հող եւ աւդ. եւ ի դոցանէ թէ որ պակաս գտանի ի խառնուածսն, երկիր պտուղ ոչ բերէ. եւ յայսմ նիւթոյ առ լուսնոյ ոչ գտանի։ Ընդէ՞ը ունիս զլուսինդ պատճառս եղծանելոյ եւ նորոգելոյ. հողն յերկրէ է, հուրն յարեգակնէ, ջուրն յանձրեւաց, աւդն մըրկածին. այս են որ դարմանեն զարարածս հրամանաւն Աստուծոյ։ Լուսնոյ զի՞նչ իշխանութիւն է եղծանել կամ նորոգել. զի լուսնոյ ոչ տաւթ է եւ ոչ աւդ, ոչ հող է եւ ոչ ջուր. բայց միայն մեզ ի լուսաւորութիւն գիշերոյ ստեղծաւ. եւ պատի թաղի բերելով զաւրինակ կենարարին, եւ ինքն զինքն ոչ գիտէ՝ եթէ է ինչ եւ կամ չէ, զի շունչ եւ կենդանութիւն ոչ գոյ ի նմա. բայց շարժի եւ գնայ իբրեւ զհուր եւ զջուր, եւ կայ մեզ ի հարկի եւ ի ծառայութիւն հրամանաւ արարչին. եւ խոտոյ եւ սերմանց նա ոչ իշխէ, զի ամենեւին անշունչ է։","english":"Now leave aside your foolishness, which came to you through the deceits of the days, for you can give no answer, but only your lawless error drags you to do this. But show me, why do you also blaspheme the moon, and make the moon a destroyer and a renewer? If you had blasphemed the sun, perhaps you would give me an answer, saying that the sun is heat, and is able to bring forth and fill, to dry up and nourish according to the command of the Creator. For the elements are four which tend to the creatures of God by the command of God: fire, water, earth, and air. And if any of these is found lacking in the mixture, the earth bears no fruit. And in this substance the moon has no part. Why do you hold the moon as the cause of destroying and renewing? Earth is from the earth, fire from the sun, water from the rains, air from the clouds. These are what tend to the creatures by the command of God. What power has the moon to destroy or renew? For the moon has no heat, no air, no earth, no water. But it was created only for us as light for the night, and it is fitting, bringing the likeness of the Giver of Life, and it does not know itself whether it is something or not, for there is no breath or life in it. But it moves and goes like fire and water, and stands for us in need and in service by the command of the Creator. And over plants and seeds it has no power, for it is utterly without breath.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"լուսինդ (moon)","severity":"info","text":"The homilist refutes a folk belief that the moon governs the destruction and renewal of crops, a view possibly linked to Zoroastrian or local Armenian astral practices. The argument aligns with patristic cosmology, denying the moon any elemental power.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"խտրանաց աւուրդ (deceits of the days)","severity":"info","text":"This phrase refers to superstitious observances of specific days (e.g., Wednesday, Sabbath) as auspicious or harmful, which the homilist condemns as lawless error. It echoes earlier passages in the work.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage follows a rhetorical pattern: a challenge to the opponent, a hypothetical concession about the sun, a systematic denial of the moon's elemental role, and a conclusion affirming the moon's limited function as night light.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զարարածս Աստուծոյ (the creatures of God)","severity":"info","text":"The four elements (fire, water, earth, air) as God's instruments for creation echo Genesis 1 and patristic exegesis, though no direct quotation is given. The homilist adapts this to argue against lunar influence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This homily reflects early Armenian Christian efforts to suppress astral and day-based superstitions, a concern also seen in other works attributed to Mandakuni. The argument from elemental causation is typical of late antique anti-astrological polemic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the opponent (possibly a sectarian Christian or pagan) is not specified. The phrase 'blaspheme the moon' may refer to a specific practice, but the text does not name it."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":263,"ref":"p263","source":"Արդ ո՞րչափ տանջանաց եւ գեհենի արժանի համարիցիս զայն, որ զանշունչն շնչաւոր կարծեցուցանէ, եւ զպատիւ եւ զիշխանութիւն արարչին առնուցու եւ տացէ սատանայի եւ աւուրց հմայից, եւ պաշտէ զարարածս եւ ոչ զարարիչն։ Յորժամ զիշխանութիւն եղծանելոյ դնիցես աւուրց նշան, եւ տէր եւ արարիչ զնոսա կարծեցուցեր, եւ եղեր գործովքն քովք պաշտաւնեայ եւ երկրպագու լուսնոյն եւ աւուրց հմայից, եւ անլուծանելի ածեր ի վերայ քո զանէծսն որ ասէ եթէ Անիծեալ լիցի որ պաշտաւն տանիցի եւ երկիր պագանիցէ արեգական եւ լուսնի եւ զաւրութեանց երկնիցա։ Եւ ընդէ՞ր վիրաւորիս, ով թշուառական, աներեւոյթ նետիւ սատանայի, արկանելով ի վերայ գործոց քոց հմայս աւուրց եւ խտիրս. յորմէ ոչ ինչ աւգտիս, բայց միայն տուգանս ոգւոյ եւ առիթ գեհենին։ Իսկ եթէ ասես, եթէ ընդէ՞ր ոչ հաւատացից հմայիցն՝ յորժամ տեսանեմք զամենայն ինչ եղծեալ ի յաւուրս խտրոցն, մի՛ խաբիր, ով մարդ, զի չիք ինչ յարարածս Աստուծոյ առանց ախտից եւ ապականութեանց եւ փոխելոյ. զի անեղծ եւ անփոփոխելի արարիչն միայն է։ Բայց արարածս որ ընդ ձեռամբ մեր անցանէ՝ ախտ եւ ապականութիւն եւ եղծումն եւ յարդարումն։ Եւ եղծումն եւ լարդարումն ի խամբայութենէ անձրեւաց լինին, եւ ի տաւթոյ արեգական, եւ ոչ կռուելոյ աւդոյ. այլ ոչ եթէ ի լուսնոյ, զի ոչ եթէ ի լուսնի անձրեւ է.","english":"Now how many torments and how much hell do you consider worthy that which makes the inanimate be thought animate, and takes the honor and authority of the creator and gives it to Satan and to the incantations of the days, and worships the creatures and not the creator? When you set the power of destroying the sign of the days, and make them be thought lord and creator, and you become by your own deeds a servant and worshiper of the moon and of the incantations of the days, and you bring upon yourself the irrevocable curse which says: \"Cursed shall be he who serves and worships the sun and the moon and the powers of the heavens.\" And why do you wound yourself, O wretched one, with the invisible arrow of Satan, casting upon your deeds the incantations of the days and the omens? From which you gain nothing, but only penalties of the soul and an occasion for hell. But if you say: \"Why should I not believe in the incantations, when I see everything destroyed on the days of the omens?\" Do not be deceived, O man, for there is nothing in the creation of God without defects and corruptions and change; for the creator alone is incorruptible and immutable. But the creation which passes through our hands has defect and corruption and destruction and repair. And destruction and repair come from the moderation of rains, and from the heat of the sun, and not from the turning of the air; but not from the moon, for rain is not from the moon.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Անիծեալ լիցի որ պաշտաւն տանիցի եւ երկիր պագանիցէ արեգական եւ լուսնի եւ զաւրութեանց երկնիցա","severity":"info","text":"The curse formula echoes Deut 4:19 (LXX) and early Christian anathemas against astral worship, adapted to Armenian polemic against pagan day-omens.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"հմայից","severity":"info","text":"The term hmayicʿ (incantations) refers to pagan divinatory practices tied to specific days, a key target of Mandakuni’s anti-astrological polemic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"խտիրս","severity":"info","text":"The word xtirkʿ (omens) denotes auspicious or inauspicious day-signs, a common folk practice in late antique Armenia that Mandakuni condemns as satanic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage shifts from rhetorical condemnation to a hypothetical objection (if you say…), then to a theological rebuttal distinguishing the immutable creator from mutable creation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The argument that rain and decay come from sun and air, not the moon, parallels contemporary Greek patristic natural philosophy (e.g., Basil, Hexaemeron).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"անլուծանելի","severity":"caution","text":"The Armenian anlucʿaneli (irrevocable) may be a scribal variant; the expected form is anlucʿanel (indeclinable). The sense is clear but the morphology is irregular.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'sign of the days' (nšan awurcʿ) could refer to a specific astrological symbol or a generic omen; the reading taken is 'omen' based on context.","The clause 'rain is not from the moon' may reflect a scientific claim or a theological denial of lunar influence; the reading taken is the latter."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":264,"ref":"p264","source":"եւ ոչ եթէ ի տաւթութիւն, եւ ոչ աւդ՝ եթէ վնասէր խոտոյ եւ սերմանց եւ ամենայն գործոյ զոր խտրես գործել ի յաւուրս նորա. բայց միայն լուսատու է արարածոց։ Եւ քեզ ի լուսնոյն վնաս երբէք ոչ լինի, բայց միայն ի տաւթոյ արեգական, եւ ի խոնաւութենէ լուսնի։ Զի որպէս ի չոր եւ ի ցամաք հոտ ինչ վնասակար ոչ հարկանի. եւ յորժամ զգիջութիւն հովոյն արեգակն ջեռուցանէ, հոտ եւ որդունս ծնանի. զի զոր աւրինակ եւ ի հանդերձս մարմնոյ յորժամ գիջութիւն եւ ջերմութիւն եւ փոշի ոչ է զեռունք ոչ ծնանին, եւ յորժամ ջերմութիւն մարմնոյն եւ թացութիւն քրտան եւ փոշին ընդ միմեանս մտանեն՝ զեռունք հանդերձից յոլով ծնանին, նոյնպէս եւ փոշի ի խոտոյ եւ ի գիջութենէ եւ տաւթոյ աւուրն լինի եւ ի կշռելոյ առ միմեանս հիւթիցն։ Զի շաբաթն եւ չորեքշաբաթն հիւթս ինչ ոչ ունին, եւ արարածոց Աստուծոյ ոչ իշխեն, ոչ նորոգել եւ ոչ եղծանել։ Արդ ով մարդ յիմար եւ անհանճար, եթէ կամիս ընտրել վասն գործոյ ձեռաց քոց, զխառնուածս հիւթիցն ընտրեա, զտաւթութեան եւ զցրտութեան, զխոնաւութեան եւ զցամաքութեան, եւ զաւուրսն գարնանային եւ աշնանային. եւ ոչ ի շաբաթս ամբարշտել, եւ ի նմանէն համարել զեղծումնն եւ զաջողումն գործոյն։ Իսկ եթէ ասես դարձեալ, է զի եւ ի խտրանացն աւուրց վնասին որթն եւ գինի եւ ամենայն ինչ զոր յաւուրսն գործեմք, արդ համարեաց եւ լինիցի այդպէս.","english":"and not because of dampness, nor because of wind, if it harmed the grass and the seeds and all the work that you intend to do on its days. But it is only a light for the creatures. And from the moon no harm ever comes to you, but only from the heat of the sun and from the moisture of the moon. For just as in dry and arid places no harmful thing is produced, but when the moisture of the air is heated by the sun, it generates rot and worms. For the same example occurs in the garments of the body: when there is no moisture, heat, and dust, vermin are not generated; but when the heat of the body and the moisture of sweat and dust come together, many vermin of the garments are generated. Likewise, dust arises from grass and from moisture and from the heat of the day, and from the mixing of the elements with each other. For Saturday and Wednesday have no elements, and they do not rule over the creatures of God, neither to renew nor to destroy. Therefore, O foolish and senseless man, if you wish to choose for the work of your hands, choose the mixtures of the elements—of heat and cold, of moisture and dryness—and the spring and autumn days, and do not profane the Sabbaths, nor from them reckon the destruction or success of the work. But if you say again, \"It is that even on the appointed days the vine and wine and everything that we do on those days are harmed,\" then consider and let it be so.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"շաբաթն եւ չորեքշաբաթն","severity":"info","text":"The Armenian terms for Saturday and Wednesday are singled out as days without elemental influence, reflecting a folk belief in auspicious and inauspicious days that Mandakuni opposes.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"տաւթութիւն","severity":"info","text":"The Armenian word 'tawtʿutʿiwn' means 'dampness' or 'moisture', a key element in the homily's natural-philosophical explanation of decay and generation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from a negative argument (days have no inherent power) to a positive one (choose mixtures of elements), then anticipates an objection, forming a rhetorical pattern common in Mandakuni's homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The analogy of vermin generated from heat, moisture, and dust in garments mirrors ancient natural-historical explanations found in Greco-Roman sources, adapted here to Armenian Christian polemic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ի խտրանացն աւուրց","severity":"caution","text":"The phrase 'i xtranacʿn awurcʿ' is ambiguous: it may mean 'on the appointed days' (as in the English draft) or 'on the days of the decrees', possibly referring to pagan calendrical observances.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ի խտրանացն աւուրց' could be read as 'on the appointed days' or 'on the days of the decrees', with implications for the target of Mandakuni's polemic.","The exact referent of 'շաբաթն եւ չորեքշաբաթն' (Saturday and Wednesday) as days without elements is unclear; it may reflect a specific Armenian folk tradition not fully documented."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":265,"ref":"p265","source":"բայց ի միտ առ, մի՛ աւուրց համարիր՝ եթէ նոքա իշխեն. զի զաւուրցն Աստուած լոյս միայն եցոյց մեզ, եւ զբարի գործել ի նմա եւ չար մեր իշխանութիւն է։ Եւ եթէ ի սատանայէ համարիս զապականութիւն գործոց քոց, սատանայ առանց քոյոյ կամաց եւ Աստուծոյ թողացուցանելոյ՝ արարածոց Աստուծոյ ոչ իշխէ։ Դու իսկ գիտեա եթէ ի խոզիցն երամակ ոչ իշխեաց մտանել, բայց եթէ հրամայեաց. եւ զինչս նոցա ոչ իշխեաց կորուսանել, բայց եթէ ի Տեառնէ առ հրաման։ Եւ եթէ առանց մերոյին կամաց իշխէր սատանայ մտաց մերոց, հաճոյ Աստուծոյ եւ ոչ միում ումեք տայր լինել, այլ զամենեսեան ընդ մեղաւք արկեալ կորուսանէր։ Ապա եթէ այդպէս է, ոչ մարգարէքն մարգարէ լինէին, եւ ոչ առաքեալքն առաքեալք, եւ ոչ արդարքն ամենայն արդարք. զի նմա այնպէս կամ էր։ Բայց ոչ այդպէս. այլ որ նմայն հնազանդի, նմա միայն իշխէ։ Զի զայդ դու իսկ գիտա, զի սատանայ մարդատեաց է եւ ոչ մարդասէր. եւ թէ ունէր իշխանութիւն գործոց ձեռաց մերոց խանգարել եւ կեցուցանել, վաղուց իսկ կորուսեալ էր՝ ոչ միայն զգործս մեր, այլ եւ զմեզ իսկ գլխովին, զի կամք նորա այն իսկ են. այլ ոչ իշխէ։ Բայց եթէ լինի ապականութիւն գործոյ քո, այսպէս գիտա. արար զքեզ Աստուած ի պատկեր իւր, եւ իշխան ամենայն արարածոց իւրոց, եւ զամենայն ինչ հրամայեաց քեզ գործել հաւատովք եւ շնորհաւք, եւ պահպանութեամբ նշանաւ սուրբ խաչին.","english":"But consider this: do not think that the days themselves have power. For God showed us the light of the days only, and it is our own power to do good or evil in them. And if you attribute the ruin of your works to Satan, know that without your own will and God's permission, Satan has no power over God's creatures. You yourself know that a herd of swine could not enter unless commanded, and could not destroy anything unless by the Lord's command. And if Satan had power over our minds without our own will, pleasing to God, he would not allow even one person to exist, but would cast everyone into sin and destroy them. Then if that were so, the prophets would not be prophets, nor the apostles apostles, nor all the righteous righteous, for such would be his will. But it is not so; rather, he has power only over those who obey him. For you yourself know this, that Satan is a hater of man and not a lover of man; and if he had the power to hinder and stop the works of our hands, he would have long ago destroyed not only our works but also us entirely, for that is indeed his will. But he has no such power. But if there is ruin of your work, know this: God made you in his own image, and lord over all his creatures, and he commanded you to do everything with faith and grace, and with the protection of the sign of the holy cross.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զաւուրցն Աստուած լոյս միայն եցոյց մեզ","severity":"info","text":"The homilist insists that days have no inherent power; God provides only light, and human will determines good or evil. This counters astrological or fatalistic views of time.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"սատանայ","severity":"info","text":"Satan is described as 'մարդատեաց' (hating man) and powerless without human will and divine permission. This reflects a theological emphasis on free will and God's sovereignty over evil.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"արար զքեզ Աստուած ի պատկեր իւր","severity":"info","text":"The phrase 'God made you in his own image' echoes Genesis 1:26-27, a foundational text for Armenian patristic anthropology, emphasizing human dominion over creation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"նշանաւ սուրբ խաչին","severity":"info","text":"The 'sign of the holy cross' as a protective gesture was a common practice in Armenian Christianity, rooted in early Christian apotropaic traditions and liturgical use.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Բայց եթէ լինի ապականութիւն գործոյ քո","severity":"info","text":"This passage shifts from refuting astrological and demonic causation to affirming human responsibility and divine protection, forming a rhetorical climax in the homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"խոզիցն երամակ","severity":"info","text":"The analogy of a herd of swine requiring a command to enter is obscure; it may reference a specific biblical or folkloric example, but the source is not identified in the text.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'herd of swine' analogy is unclear; it may allude to a lost parable or local tradition.","The phrase 'pleasing to God' (հաճոյ Աստուծոյ) in the conditional clause about Satan's power is syntactically ambiguous, possibly meaning 'if it were pleasing to God' or 'if Satan were pleasing to God'."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":266,"ref":"p266","source":"եւ դու թողեր զճշմարիտն Աստուած, զհաւատս եւ զխաչն պահապան, եւ արարեր իշխան գործոց քոց զշաբաթն զաւուրսն հմայիցն։ Ապա թոյլ տայ եւ Աստուած ապականել գործոց քոց ըստ հմայիցն քոց, զի ստութեանն հաւատասցես եւ մեծապէս դատապարտիցիս, փոխանակ զի զճշմարտութիւնն ոչ ընկալար։ Զի Պաւղոս ասէ վասն Նեռինն եւ այսպիսի անիրաւութեանց. Փոխանակ, ասէ, զի ճշմարտութեանն ոչ հաւատացին, այլ հաճեցան ընդ անիրաւութեանն, վասն այնորիկ առաքեսցէ նոցա Աստուած ազդեցութիւն մոլորութեան՝ հաւատալ նոցա մոլորութեանն, զի դատապարտեսցին որք ոչ հաւատացին ճշմարտութեանն, այլ հաճեցան ընդ անիրաւութիւննա†։ Արդ ո՞չ զարհուրիս, ով մարդ, որոյ թողեալ զԱստուած արարիչդ, եւ սովորեալ մտաւք արարածոց պաշտաւնս մատուցանես հմայիւքդ։ Ո՞չ լսես գրոյն որ ասէ՝ եթէ Հմայք աշխատութիւն եւ ցաւս ածեն ի վերայ. եւ դարձեալ մարգարէն ասէ՝ թէ Լցաւ իբրեւ զառաջինն աշխարհս մեր հմայիւք նման այլազգեաց. եւ Առաքեալ ասէ. Զաւուրս խտրէք եւ զամիսս եւ զժամանակս, երկնչիմ ի ձէնջ։ Արդ պարտ է եւ մեզ երկնչել ի պատուիրանաց, եւ հաւանել ճշմարտութեանն. եւ պիղծ համարել զնոսա՝ որք խտրանաւք եւ դիւթաւքն վարին, եւ սուտ երազաւք պատրեալ բանդագուշին։","english":"and you abandoned the true God, the faith, and the cross as guardian, and made the Sabbath and the days of the sorcerers the master of your works. Then God also permits the ruin of your works according to your sorceries, because you believed in falsehood and are greatly condemned, instead of having received the truth. For Paul says concerning the Antichrist and such iniquities: Instead, he says, because they did not believe the truth, but consented to iniquity, for that reason God will send them a delusion of error, to believe in their error, so that those who did not believe the truth, but consented to iniquity, may be condemned. Now do you not tremble, O man, who, having abandoned God the creator, and having accustomed your mind to creatures, offer worship to your sorcerers? Do you not hear the Scripture which says that sorcerers bring toil and pains upon themselves? And again the prophet says: Our world is filled with sorcerers like the first ones, like the foreigners. And the Apostle says: You confound days and months and times; I fear for you. Now it is fitting for us also to fear the commandments, and to consent to the truth, and to consider as impure those who live by confusions and incantations, and by false dreams prepared by soothsaying.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"զշաբաթն զաւուրսն հմայիցն","severity":"info","text":"The phrase 'the Sabbath and the days of the sorcerers' links Jewish and pagan observances as objects of condemnation, a common trope in Armenian anti-heretical homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոս ասէ վասն Նեռինն","severity":"info","text":"The reference to Paul on the Antichrist is not a direct quotation but a paraphrase; the closest parallel is 2 Thessalonians 2:9–12, where Paul warns of those who reject truth and are led into error.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"մարգարէն ասէ","severity":"info","text":"The prophet's saying 'Our world is filled with sorcerers' echoes Jeremiah 27:3 (LXX) or similar prophetic warnings against pagan practices, though not verbatim.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Առաքեալ ասէ. Զաւուրս խտրէք","severity":"info","text":"The Apostle's warning 'You confound days and months and times' is likely a paraphrase of Galatians 4:10 or Colossians 2:16, where Paul condemns astrological or calendrical superstitions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"հմայք","severity":"info","text":"The term 'hmaykʿ' (sorcerers) refers to practitioners of magic or divination, often associated with Zoroastrian or local folk traditions in late antique Armenia, condemned by the Church.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ պարտ է եւ մեզ","severity":"info","text":"This concluding exhortation ('Now it is fitting for us also') marks a homiletic turn from rebuke to moral instruction, typical of Mandakuni's rhetorical structure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զշաբաթն զաւուրսն հմայիցն' could be read as two separate items ('the Sabbath and the days of the sorcerers') or as a hendiadys ('the Sabbath-days of the sorcerers'); the translation takes the former, more common reading.","The source of the Pauline reference is not explicitly identified; it may conflate several passages."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":267,"ref":"p267","source":"Եւ ոչ իմանան՝ եթէ յորժամ թողեալ ուրուք զճշմարիտ ճանապարհն աստուածպաշտութեան, եւ այնպիսեացն լսել հաւանի, բազում անգամ զստութիւնն որպէս ճշմարտութիւն ցուցանէ ի միտս նորա, զի չարաչար դատապարտեսցի. փոխանակ զի ճշմարտութեանն ոչ հաւատաց, այլ հաճեզաւ ընդ անիրաւութեանն, որպէս եւ գրեալ է յերրորդ Թագաւորութեանն. յորժամ մեղաւ Աքաաբ՝ ետես Միքիա մարգարէ զՏէր, եւ զաւրութիւնք երկնից կային յաջմէ եւ յահեկէ. եւ ասէ Տէր. ո՞վ ելցէ եւ պատրեսցէ զԱքաաբ, եւ ելցէ ի Հռամաթ Գաղաադու եւ մեռցի. եւ սկսան ասել ոմն այսպէս, եւ ոմն այնպէս։ Եւ ել ոգի եւ եկաց առաջի Տեառն եւ ասէ. ես երթայց եւ պատրեցից զնա, եւ մեռցի։ Եւ ասէ Տէր. ի՞ւ։ Եւ ասէ. եղէց ոգի սուտ ի մարգարէս նորաբ, եւ ելցէ ի Հռամաթ Գաղաադու՝ եւ մեռցի։ Արդ Տէր ոչ է այն պատրանացն պարտապան. բայց թոյլ ետ պատրանացն լինել, փոխանակ պատրանացն լինել հաւատալոյ նոցա սուրբ մարգարէիցն։ Արդ որ հաւատալ սովորի պատրանաց դիւացն, թոյլ տայ Աստուած պատրել զնա՝ զի դատապարտեսցի, փոխանակ հաւատալոյ նոզա ստութեանն։","english":"And they do not understand that when one abandons the true path of divine worship and listens to such as these, many times falsehood appears as truth in their mind, so that they may be justly condemned. Instead of believing the truth, they consent to iniquity, as is written in the third book of Kings. When Ahab sinned, the prophet Micah saw the Lord, and the powers of heaven stood on the right and on the left. And the Lord said: \"Who will go and deceive Ahab, and go to Ramoth Gilead and die?\" And some began to say one thing, and others another. And a spirit came and stood before the Lord and said: \"I will go and deceive him, and he will die.\" And the Lord said: \"Why?\" And he said: \"I will be a lying spirit in the mouth of his prophets, and he will go to Ramoth Gilead and die.\" Now the Lord is not responsible for that deception, but he permitted the deception to occur, instead of their believing the holy prophets. Therefore, whoever becomes accustomed to believing the deceptions of demons, God permits him to be deceived, so that he may be condemned, instead of his believing their falsehood.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"երրորդ Թագաւորութեանն","severity":"info","text":"The reference to the third book of Kings (երրորդ Թագաւորութեանն) corresponds to 1 Kings 22 in the Hebrew Bible, where the prophet Micah sees a vision of the heavenly court deciding Ahab's fate.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Աքաաբ","severity":"info","text":"Ahab (Աքաաբ) was a king of Israel whose story in 1 Kings 22 involves a deceptive spirit sent to mislead him, a narrative used here to illustrate divine permission of deception as punishment for idolatry.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ոգի սուտ","severity":"info","text":"The phrase 'ոգի սուտ' (lying spirit) refers to a deceptive spirit sent by God to mislead Ahab, a key concept in the homily's argument that God permits deception as a form of judgment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage functions as an exemplum, using the biblical narrative of Ahab to reinforce the homily's warning against abandoning true worship for falsehood, linking divine permission to condemnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homily's argument that God permits deception to condemn the unfaithful parallels themes in early Christian literature, such as the Shepherd of Hermas, where deception tests faith.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft translates 'ոգի' as 'spirit,' but in the Armenian context, it may also imply a demonic or deceptive force, a nuance not fully captured in the translation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'lying spirit' is ambiguous: it could be a demon or a divine agent; the homily treats it as a permitted deception by God."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":268,"ref":"p268","source":"Արդ փախիցուք ի պատրանաց սուտ մարդոց, եւ ի տեսլենէ երազոց, եւ ի դիւացոյց գիտից սուտ նշխարաց, եւ ի հրամանաց խաբող մոլորեալ երազախաւս սպասաւորաց նորա, որք աշխատեն զանձինս բազմաց սուտ մարգարէութեամբն իւրեանց, եւ զպատիւն Աստուծոյ առեալ՝ զոր պարտ էր ի տանն Աստուծոյ առաջի սրբոյ խաչին եւ սուրբ վկայիցն մատուցանել, զգոլոշի անուշահոտ խնկոցն եւ զպայծառութիւն լուսոյն առեալ առաջի ստութեանն մատուզանեն։ Ով յիմար ընթերցող յամենայն մոլորութեանց, չեղե՞ն քեզ բաւական նշխարք մարտիրոսաց՝ որ եկեալ եւ դադարեալ են առ քեզ, եւ հանապազ խնդրեն վասն քո. եւ կամ նշան սրբոյ խաչին՝ որ առ քեզ եւ ի տան քում հանապազ։ Ընդէ՞ր ոչ խնդրես ի նոցանէ զխնդիրն քո. զի՞ ընթանաս ի խնդիր պատիր բանից. մի՞ եթէ Աստուած վասն զի ոչ չոգար առ նոսա բարկանայ քեզ. ո՞չ ապաքէն ինքնին ասէ. Եթէ ոք ասիցէ, ասէ, ձեզ աստ է Քրիստոս կամ անդ, մի՛ հաւատայցէք. զի բազում սուտ քրիստոսք եւ սուտ մարգարէք ելին ի յաշխարհ. եւ մոլորեցուցանեն, ասէ, եթէ հնար ինչ իցէ եւ զընտրեալսնգ։ Ահա եղեւ իսկ եւ տեսաք լետ մարգարէիցն սուտ մարգարէք, յետ առաքելոցն սուտ առաքեալք, եւ յետ մարտիրոսացն ահա այժմ իսկ տեսանեմք սուտ մարտիրոսս խաբել զմարդիկ։ Եւ վասն տգիտաց որք ոչ գիտեն զհոգի զաւրութեանն եւ ճշմարտութեան, առաք զհրամանս զայս ի Տեառնէ որ ասէ.","english":"Now flee from the deceits of false men, and from the visions of dreams, and from the demonic knowledge of false relics, and from the commands of his deluded, wandering, dream-speaking servants, who labor for the souls of the many with their false prophecy, and having taken the honor due to God—which ought to be offered in the house of God before the holy cross and the holy witnesses—they take the sweet-smelling incense and the brightness of the light and offer them before falsehood. O foolish reader of all delusions, are not the relics of the martyrs sufficient for you, which have come and abide with you, and constantly intercede on your behalf? Or the sign of the holy cross, which is with you and in your house always? Why do you not seek your request from them? Why do you go in pursuit of the words of deceit? Is it that God is angry with you because you do not go to them? Does He not Himself say: “If anyone should say to you, ‘Christ is here’ or ‘there,’ do not believe him, for many false Christs and false prophets have arisen in the world, and they lead astray,” He says, “if there is any possibility, even the elect.” Behold, it has indeed happened, and we have seen false prophets after the prophets, false apostles after the apostles, and after the martyrs, behold now we see false martyrs deceiving people. And on account of the ignorant, who do not know the spirit of power and truth, they take these commands from the Lord, who says:","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"փախիցուք ի պատրանաց սուտ մարդոց","severity":"info","text":"The homilist exhorts the audience to flee from false men and their deceptive practices, contrasting true worship centered on relics and the cross with false prophecy and demonic knowledge.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"նշխարք","severity":"info","text":"The term 'nšxarkʿ' (relics) refers to the physical remains of martyrs, venerated in Armenian Christianity as intercessors. The homilist contrasts these true relics with 'sut nšxaracʿ' (false relics) used by deceivers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Եթէ ոք ասիցէ, ասէ, ձեզ աստ է Քրիստոս կամ անդ, մի՛ հաւատայցէք","severity":"info","text":"This passage echoes a warning against false messiahs, possibly alluding to Matthew 24:4-5 or similar New Testament cautions about false prophets and Christs, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"սուտ մարտիրոսս","severity":"info","text":"The homilist condemns 'false martyrs' (sut martiros), likely referring to individuals claiming martyrdom for prestige or profit, a concern in late antique Christianity as relic cults grew.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ահա եղեւ իսկ եւ տեսաք","severity":"info","text":"The phrase 'Behold, it has indeed happened' marks a rhetorical climax, listing successive false figures (prophets, apostles, martyrs) to emphasize the ongoing threat of deception.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զընտրեալսնգ","severity":"caution","text":"The Armenian text at 'zəntreal-sng' is unclear; the English draft reads 'even the elect,' but the manuscript may be corrupt or ambiguous here, possibly a scribal error or lacuna.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'zəntreal-sng' (even the elect) is uncertain; the Armenian may be corrupt or incomplete, and the exact referent of 'elect' is ambiguous."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":269,"ref":"p269","source":"Եթէ ասեն ձեզ՝ եթէ ահա յանապատի է, մի՛ ելանիցէք. եւ եթէ ասիցեն՝ եթէ յշտեմարանս է, մի՛ ելանիցէքդ. Արդ պարտ է պահել զպատուէրն Քրիստոսի, եւ մի՛ խաբել մեզ ի պատրանաց դիւաց, թէպէտ եւ սուտ ինչ տանջանաւք չարչարիցեն զմեզ. զի լաւ է աւրինաւք Քրիստոսի չարչարել, քան հրամանաց դիւաց հնազանդել, թէպէտ եւ նշանա եւ սքանչելիս առնիցեն. զի սովոր է սատանայ սուտ նշանաւք որպէս ճշմարիտ ցասմամբք պատրել զմարդիկ՝ որք ոչ ինչ տեղեակ են աներեւոյթ նետից նորա, զոր եւ յառաջն եցոյց առ Երեմիա մարգարէին, առ Մովսէսիւ Յանէս, առ Պետրոսիւ Սիմոն, եւ այլք բազումք որք զարբանեկութիւն սատանայի հարկանէին, եւ սուտ նշանս ցուցանէին, եւ իշխանք եւ ժողովուրդք հաւատային՝ մինչեւ զսուրբ առաքեալսն հալածել, եւ զճշմարիտ քարոզութիւնն Քրիստոսի մոլորութիւն համարել, եւ բազում նեղութիւն հաւատացելոցն հասուցանել։ Արդ սուտ մարգարէիցն եւ սուտ առաքելոցն եւ սուտ մարտիրոսացն վասն սուտ նշանի մի՛ հաւատար, զի սովոր է սատանայ զայդ առնել. որ ի յայնժամ զմովսէսեանսն եւ զպաւղոսեանսն զհոգելիցսն եւ զամենիմաստսն աշխատէր, ո՛րչափ եւս առաւել զյիմարսս եւ զտխմարսս։ Արդ այս ամենայն աներեւոյթ հնարս սատանայի զի՞նչ ունիցիմք առնել, այլ զգուշանալ պատուիրանացն Աստուծոյ, եւ սիրել զնա յամենայն սրտէ եւ յանձնէ եւ ի զաւրութենէ. եւ անդադար աղաւթել ի տուէ եւ ի գիշերի։","english":"If they say to you, \"Behold, he is in the desert,\" do not go out; and if they say, \"He is in the reliquaries,\" do not go out. Now it is necessary to keep the commandment of Christ, and not to deceive ourselves by the snares of demons, even if they torment us with some false torments. For it is better to be tormented by the laws of Christ than to obey the commands of demons, even if they perform signs and wonders. For Satan is accustomed to deceive men with false signs, as if with true wrath, men who are in no way aware of his invisible arrows, which he also previously showed to the prophet Jeremiah, to Moses through Jannes, to Peter through Simon, and many others who practiced the sorcery of Satan and displayed false signs, and princes and peoples believed them, even to the point of persecuting the holy apostles and considering the true preaching of Christ to be error, and bringing much affliction upon the faithful. Now do not believe the false prophets, false apostles, and false martyrs because of false signs, for Satan is accustomed to do this. For at that time he troubled the Mosaic and Pauline, the spiritual and the all-wise, how much more will he trouble the foolish and the ignorant. Now what can we do about all these invisible devices of Satan, but be vigilant concerning the commandments of God, and love him with all our heart, soul, and strength, and pray unceasingly day and night.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"Եթէ ասեն ձեզ՝ եթէ ահա յանապատի է, մի՛ ելանիցէք. եւ եթէ ասիցեն՝ եթէ յշտեմարանս է, մի՛ ելանիցէքդ.","severity":"info","text":"The homilist warns against following false claims of a holy figure's presence in the desert or reliquaries, urging steadfastness in Christian obedience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Յանէս","severity":"info","text":"Jannes is a traditional figure from Jewish and Christian lore, associated with the magicians who opposed Moses in Egypt, as referenced in 2 Timothy 3:8.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Սիմոն","severity":"info","text":"Simon Magus is a figure from Acts 8:9-24, known for his sorcery and confrontation with Peter, often cited in early Christian polemics against false miracles.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"սուտ մարգարէիցն","severity":"info","text":"The term 'false prophets' (սուտ մարգարէիցն) echoes biblical warnings (e.g., Deuteronomy 18:20-22) and is used here to discredit rival charismatic leaders.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ այս ամենայն աներեւոյթ հնարս սատանայի","severity":"info","text":"This passage concludes a series of warnings with a rhetorical question, shifting to exhortation for vigilance and prayer, typical of homiletic structure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"զմովսէսեանսն եւ զպաւղոսեանսն","severity":"caution","text":"The terms 'Mosaic' and 'Pauline' may refer to followers of Moses and Paul, but the exact referent is ambiguous; possibly denoting groups or teachings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the Mosaic and Pauline' (զմովսէսեանսն եւ զպաւղոսեանսն) is unclear; it may denote specific groups or allegorical types of believers.","The phrase 'invisible arrows' (աներեւոյթ նետից) is metaphorical, but its precise referent (demonic temptations or false teachings) is left open."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":270,"ref":"p270","source":"Զի աղաւթք զհնոցն շիջուցին, զառիւծսն սանձեցին, զգազանական ձուկնն դադարեցուցին, զծովն հերձին եւ զժողովուրդն ապրեցուցին։ Եւ պահաւք ամրացուցանել զքեզ, զի պահք զէն են առաքինութեան. ի ձեռն պահոցն շքեղացան դէմքն Մովսէսի. ի ձեռն պահոցն Նինուէ ապրեցաւ, մարգարէն յերկինս վերացաւ։ Եւ մի՛ վասն քո դանդաղ եւ յիմար մտացդ փոքր համարիը զմեծդ անաւրէնութիւնս։ Յիշեա վասն զի փոքր կարծեցուցանելոյ Ադամայ զպատուիրանն Աստուծոյ՝ ել ի դրախտէն. վասն փոքր կարծելոյ Քամայ զամաւթ հաւրն յայտնեալ՝ անկաւ ընդ անիծիւք եւ ընդ ծառայութեամբ. վասն փոքր կարծելոյն Եսաւայ զանդրանկութիւնն ընկենուլ՝ տեղի ապաշխարութեան ոչ եգիտ. վասն փոքր կարծելոյ Կայէնի զԱստուած անգէտ համարել սպանմամբ Աբէլի՝ երերումն եւ տատանումն ընկալաւ. վասն փոքր կարծելոյն Կորխայ եւ Դադանայ եւ Աբիրոնի ի պատիւ քահանայութեանն մերձենալ՝ կենդանւոյն ընկլան ի դժոխս. վասն փոքր համարելոյ զպոռնկութիւնն Զամբրի քսան եւ երեք հազար արանցն սատակեցան. վասն փոքր համարելոյ երդմանն Սեդեկիայ՝ աւարումն Երուսաղէմի. վասն փոքր համարելոյ Սաւուղայ ստել բանին Աստուծոյ եւ չսպանանել զԱգագ պատառումն թագաւորութեանն. վասն փոքր համարելոյն Դաւթի ընդ թուով առնել զԻսրայէլ՝ սպանումն եաւթանասուն հազարացն. վասն փոքր կարծելոյ Սափիրայ ստելոյն եւ Անանիայ զդառն մահ ընկալան.","english":"For prayers tamed the wild beasts, bridled the lions, halted the savage fish, parted the sea, and saved the people. And fasts strengthen you, for fasts are the weapon of virtue. By means of fasts the face of Moses was glorified. By means of fasts Nineveh was saved, and the prophet ascended to heaven. And do not, because of your sluggish and foolish thoughts, consider great iniquities as small. Remember that because Adam considered the commandment of God as small, he was expelled from paradise. Because Ham considered the shame of his father as small and revealed it, he fell under curses and servitude. Because Esau considered the loss of his birthright as small, he found no place of repentance. Because Cain considered God as ignorant of the slaying of Abel as a small thing, he received trembling and vacillation. Because Korah, Dathan, and Abiram considered approaching the honor of the priesthood as a small thing, they were swallowed alive into hell. Because Zimri considered fornication as a small thing, twenty-three thousand men perished. Because Zedekiah considered the oath as a small thing, Jerusalem was plundered. Because Saul considered lying to the word of God and not slaying Agag as a small thing, the kingdom was rent asunder. Because David considered taking Israel by sword as a small thing, the slaughter of seventy thousand occurred. Because Sapphira and Ananias considered lying as a small thing, they met a violent death.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զի","severity":"info","text":"The passage is a catalog of biblical exempla, each introduced by 'վասն' (because of), showing the consequences of treating grave sins as trivial.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զժողովուրդն ապրեցուցին","severity":"info","text":"The reference to prayers parting the sea and saving the people alludes to Moses and the Exodus (Exodus 14:21-22).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զառիւծսն սանձեցին","severity":"info","text":"The taming of lions and wild beasts recalls Daniel in the lion's den (Daniel 6) or early Christian hagiography, but here attributed to prayer.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զգազանական ձուկնն դադարեցուցին","severity":"info","text":"The halting of a savage fish may refer to the story of Jonah and the great fish (Jonah 2), though the verb 'halted' is unusual.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զծովն հերձին","severity":"info","text":"The parting of the sea is a clear reference to the Exodus miracle (Exodus 14:21).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զժողովուրդն ապրեցուցին","severity":"info","text":"The saving of the people likely refers to the Israelites crossing the Red Sea (Exodus 14).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the prophet' who ascended to heaven by fasts is ambiguous; it may refer to Elijah (2 Kings 2:11) or another figure.","The 'savage fish' (զգազանական ձուկն) is not clearly identified in scripture; it may be a conflation of Jonah's whale or a patristic tradition."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":271,"ref":"p271","source":"եւ վասն փոքր կարծելոյ բազմաց զպատուիրանն Աստուծոյ աստ տանջեցան, եւ անդ տանջանաց ակն ունին։ Եւ արդ պարտ է պահել զպատուիրանս զգրեալս. ոչ յշտեմարանս մտանել, եւ ոչ յանապատս ելանել, եւ ոչ երկիր պագանել երկիւղիւ աւտարին. այլ պահել զպատուիրանս նորա, ոչ յաւելուլ եւ ոչ հատանել։ Չիցե՞ն մեզ բաւական իւրաքանչիւր նշխարք մեր, ընդէ՞ր ելանեմք եւ խաբիմք ի դիւաց. չիցե՞ն մեզ բաւական հոգեկիր մարգարէքն, ընդէ՞ր լսեմք երազոց. չիցե՞ն մեզ բաւական քահանայք Աստուծոյ, ընդէ՞ր երթայցեմք առ հարցուկս մոլորեալս. չիցե՞ն մեզ բաւական աւրէնքն բնագիրք՝ յոր ենն լիով կամքն Աստուծոյ, ընդէ՞ր ունիցիմք զհրամանս նորատուրս եւ զթուղթս պատիրս՝ որ թերի եւ պակաս կարծեցուցանեն զպատգամս հոգելիցս մարգարէիցն, զքարոզութիւն սուրբ առաքելոցն եւ զվարդապետութիւնս սուրբ աւետարանին. եւ զոր ի պատուիրանացն ոչ է հարկաւորել հարկաւորէ, եւ զինքն յերկնից ցուցանէ, զգրեալս մատամբն Աստուծոյ։ Եւ ոչ լսեմք Պաւղոսի որ ասէ. Մի՛ խռովել զձեզ, մի՛ բանիւ եւ մի՛ թղթով, որպէս թէ ի մէնջա։ Ի միտ առ, ով յիմար եւ չարադիւթ, զի վասն միոյ մեղաց Ադամ ել ի դրախտէն. վասն միոյ սպանութեանն տատանումն Կայէնի. վասն գիջութեան ջրհեղեղն աշխարհի. վասն ամբարտաւանութեանն անկումն սատանայի. վասն ամբարշտութեանն շփոթումն լեզուաց. վասն արուագիտութեանն կործանումն Սոդոմայ.","english":"and because many, deeming the commandment of God of little account, were tormented there, and there they have an eye on the torments. And now it is necessary to keep the written commandments: not to enter into temples, not to go out into the deserts, and not to worship the earth with fear of the foreigner, but to keep his commandments, neither adding nor subtracting. Are not our own portions sufficient for each of us? Why do we go out and deceive ourselves by demons? Are not the spirit-bearing prophets sufficient for us? Why do we listen to dreams? Are not the priests of God sufficient for us? Why should we go to confused questioners? Are not the natural laws sufficient for us, in which the will of God is fully present? Why should we accept new-fangled commands and contemptible letters, which make the commands of the spirit-bearing prophets, the preaching of the holy apostles, and the teachings of the holy gospel seem deficient and lacking? And which, what is not necessary in the commandments, they make necessary, and show themselves to be from heaven, the written word of the hand of God? And we do not listen to Paul, who says: Do not trouble yourselves, neither by word nor by letter, as if from us. Take heed, O foolish and evil-doer, that for one sin Adam went out from paradise; for one murder, the trembling of Cain; for madness, the flood of the world; for arrogance, the fall of Satan; for impiety, the confusion of tongues; for pederasty, the destruction of Sodom.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"պատուիրանս","severity":"info","text":"The Armenian term 'patuirans' (commandments) here refers to divine precepts, likely the Decalogue or broader biblical law, as opposed to human traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոսի","severity":"info","text":"The citation of Paul ('Do not trouble yourselves...') echoes 2 Thessalonians 2:2 or a similar admonition against false teachings, though not a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"յշտեմարանս","severity":"info","text":"The prohibition against entering temples (yshtemarans) reflects early Christian polemic against pagan worship, common in Armenian homilies of this period.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"զի վասն միոյ մեղաց","severity":"info","text":"The passage lists six sins (Adam, Cain, flood, Satan, Babel, Sodom) in a rhetorical pattern emphasizing the gravity of single transgressions, reinforcing the homily's moral exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զգրեալս մատամբն Աստուծոյ","severity":"info","text":"The phrase 'written word of the hand of God' underscores the authority of scripture in Armenian tradition, possibly referencing the belief in the divine origin of the Armenian alphabet.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"արուագիտութեանն","severity":"caution","text":"The term 'aruagitutʻean' (pederasty) is a contested translation; the Armenian may imply broader sexual immorality, but the English draft specifies 'pederasty' for Sodom's sin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ակն ունին' (have an eye on) is ambiguous: it may mean they witness torments as a warning or that they are subjected to them. The reading taken is that they are tormented and thus have an example.","The reference to 'natural laws' (աւրէնքն բնագիրք) is ambiguous: it could mean innate moral laws or the laws of nature; the context suggests divine will inherent in creation."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":272,"ref":"p272","source":"վասն սուտ երդմանն աւերումն Երուսաղէմի, վասն զծնողս արհամարհելոյ անէծք եւ ծառայութիւն. վասն սուտ վկայելոյ սղոցումն ծերոցն առ Շուշանաւ. վասն ոչ գոհանալոյ սատակումն Հերովդէի. վասն խստասրտութեան ընկղմումն Փարաւոնի. վասն գողութեան քարկոծումն Աքարայ. վասն տրտնջման յաւձիցն սատակումն. վասն պոռնկութեան որ անկան ի միում աւուր քսան եւ չորք հազարք։ Զի վասն ի սուտ յաստուածս երթալոյդ, եւ վասն անխտիր ի հմայս մերձենալոյդ՝ են ի ձեզ, ասէ քարոցն եկեղեցւոյ, Բազում հիւանդք եւ ախտաժէտք. վասն այդորիկ եւ մահք տարաժամք. վասն այդորիկ եւ նեղութիւնք բազումք. վասն այդորիկ եւ անզաւակութիւնք ի ծննդոց եւ կապումն երկանց անլուծանելի. վասն այդորիկ եւ լլկումն դիւաց. վասն այդորիկ տնանկութիւնք եւ աղքատութիւն. վասն այդորիկ եւ երկնային պատուհասք. վասն այդորիկ եւ անդաստանաց սնութիւնք. վասն այդորիկ եւ շարժմունք անդադարք. վասն այդորիկ եւ չյաջողութիւնք անասնոց. վասն այդորիկ եւ զրկանք է գողոց. վասն այդորիկ եւ հուր գեհենին եւ աղջամուղջքն յաւիտենից եւ տանջանքն մշտնջենաւորք։ Զի եթէ զբաժակն ոսկի՝ զոր թագաւորի իսկ մատուցանեմք ի սպաս եւ ի սեղան, եւ դարձեալ զնոյն առեալ՝ եւ կոյ եւ ցեխ եւ աղբ մարդոյ առեալ բերեմք զոր եւ նա իսկ տեսանէր, մի՛թէ զնոյն բաժակն միւսանգամ անդրէն ի նորուն սեղան իշխէա՞ք մատուցանել. ոչ։ Ընդէ՞ ր.","english":"because of false swearing, the destruction of Jerusalem; because of despising parents, curses and servitude; because of false testimony, the sawing of the elders at Shushan; because of ingratitude, the destruction of Herod; because of hard-heartedness, the drowning of Pharaoh; because of theft, the stoning of Achar; because of murmuring, the destruction of the Jews; because of fornication, those who fell in one day, twenty-four thousand. For because of your going after false gods, and because of your indiscriminately approaching incantations, there are among you, says the stone of the church, many sick and diseased; because of this also untimely deaths; because of this also many afflictions; because of this also childlessness in births and the binding of wombs indissoluble; because of this also torment by demons; because of this, homelessness and poverty; because of this also heavenly chastisements; because of this also blights of vineyards; because of this also ceaseless earthquakes; because of this also failures of livestock; because of this also oppressions by thieves; because of this also the fire of Gehenna and the eternal darkness and the everlasting torments. For if the golden cup which we present even to the king in service and at table, and having taken the same again, and having brought filth and mud and human excrement, which he himself would see, would you be able to present that same cup again on his table? No. Why?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"վասն սուտ երդմանն աւերումն Երուսաղէմի","severity":"info","text":"The passage lists biblical exempla of divine punishment for specific sins, each introduced by 'վասն' (because of), forming a rhetorical catalogue of cause and effect.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"սղոցումն ծերոցն առ Շուշանաւ","severity":"info","text":"The sawing of the elders at Shushan likely refers to the apocryphal story of Susanna and the Elders (Daniel 13), where false testimony leads to punishment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"քարկոծումն Աքարայ","severity":"info","text":"Achar (Achan) is stoned for theft in Joshua 7:25, a biblical precedent for communal punishment for transgression.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"քարոցն եկեղեցւոյ","severity":"info","text":"'The stone of the church' may refer to a literal stone (perhaps an altar or ambo) from which the homilist speaks, or metaphorically to the church's foundation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"անխտիր","severity":"info","text":"'Անխտիր' (indiscriminately) modifies 'approaching incantations', emphasizing the sin of engaging in pagan or magical practices without discernment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Զի եթէ զբաժակն ոսկի...","severity":"caution","text":"The analogy of the golden cup defiled with excrement is rhetorically powerful but its precise referent (perhaps the Eucharist or a royal vessel) is ambiguous in the Armenian.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the stone of the church' is unclear; it may be a literal object or a metaphor. The golden cup analogy's specific application is not explicitly tied to a preceding sin."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":273,"ref":"p273","source":"զի աղբովն պղծեցաք, եւ թշնամանեալ բարկանալ եւ գարշի թագաւորն։ Եւ կամ վասն երդմանց պատուիրանք ո՞րպէս ասեն։ Մարդիկ, ասէ, զոր ինչ ի վեր է քան զինքեանս յայն երդնուն. նոյնպէս եւ Աստուած, վասն զի ոչ գոյր մեծ որ երդնոյր՝ յանձն իւր երդուաւ եւ ասէ այսպէս. Յանձն իմ երդուայ՝ ասէ Տէր, եթէ աւրհնելով աւրհնեցից զքեզ†գ։ Այլ երդնուլ Աստուծոյ յարարածս իւր անհնարին է, ամբարշտութիւն է։ Եւ կամ յետ Քրիստոսի գալստեանն գրել մեզ գիր մատամբ Աստուծոյ, եւ տալ. զի եթէ այդ միւսանգամ մեզ պէտք էին յերկնից, ապա Քրիստոսի գալուստն թերի եւ անկատարումն էր։ Ոչ այդպէս. այլ աւրէնքն մեզ ի յերկրի ետուն հրամանս լիով ի ձեռն Մովսէսի եւ Յիսուսի. եւ յետ այսորիկ տանջանք եւ արքայութիւն։ Բայց կրկին աւրէնք մեզ երկնատուրք գրեալ մատամբն Աստուծոյ այլ ոչ առաքին։ Բայց սատանայ զոմանս յաջ խոտորեցուցանէ, եւ զոմանս յահեկ. եւ զահեակն ամենեքեան իմանամք, վասն զի յայտնի իմանամք, զի աստուածպաշտութեան կերպարանաւք խոտորի։ Եւ վասն այսորիկ առաք զպատուէրս զայս՝ եթէ Մի՛ խոտորեսցիս ի գրեալս պատուիրանացս յայսցանէ յաջ կամ յահեակդ։ Եւ արդ հայեսցուք ի պատուիրանս Աստուծոյ, եւ զգրեալս ի նմա արասցուք. եւ մի՛ մոլորեսցուք իբրեւ զհեթանոսսն ի բախտ եւ ճակատագիր եւ ի հրամանս։","english":"We were defiled by filth, and the king became hostile, angry, and loathsome. Or concerning oaths, what do the commandments say? \"Men,\" it says, \"swear by that which is above themselves.\" Likewise also God, because there was no one greater to swear by, swore by Himself and spoke thus: \"I have sworn by Myself,\" says the Lord, \"that I will bless you with blessing.\" But for God to swear by His own creatures is impossible; it is impiety. Or after the coming of Christ, to write for us a book by the hand of God and give it: for if that were again necessary for us from heaven, then the coming of Christ would be deficient and incomplete. It is not so; rather, the laws gave us commandments on earth fully through the hand of Moses and Joshua, and after this, torments and the kingdom. But a second law, written by the hand of God and given from heaven, is not for the virtuous. But Satan turns some to the right and some to the left; and we all know the left, because we know clearly that it deviates under the guise of piety. And for this reason, I send this command: \"Do not deviate from these written commandments to the right or to the left.\" And now let us look to the commandments of God, and let us do what is written in them; and let us not be led astray like the pagans by fortune, fate, and commands.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"աղբովն","severity":"info","text":"The opening phrase 'We were defiled by filth' likely refers to moral or ritual impurity, a common homiletic theme in Armenian Christian literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"երդուաւ եւ ասէ այսպէս. Յանձն իմ երդուայ","severity":"info","text":"The Lord swearing by Himself echoes a biblical motif, possibly alluding to God's covenant with Abraham (Gen 15) or divine self-assertion in prophetic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Մովսէսի եւ Յիսուսի","severity":"info","text":"Moses and Joshua (Jesus of the Old Testament) are cited as lawgivers, reflecting the Armenian tradition's emphasis on the continuity of divine law from the Old to the New Testament.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"յահեկ","severity":"info","text":"The term 'left' (յահեկ) is used metaphorically for error or deviation, contrasting with 'right' (յաջ) as correctness, a common binary in moral instruction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"գրեալ մատամբն Աստուծոյ","severity":"caution","text":"The reference to a 'book written by the hand of God' is ambiguous; it may allude to the tablets of the Law or a later apocryphal tradition, but the text rejects its necessity after Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"հեթանոսսն ի բախտ եւ ճակատագիր","severity":"info","text":"The warning against pagan belief in fortune and fate reflects early Christian polemics against Hellenistic and Zoroastrian influences in Armenia.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the king' in the opening sentence is unclear; it may refer to a historical figure or be metaphorical for a sinful ruler.","The phrase 'second law' (կրկին աւրէնք) could be interpreted as a reference to the New Testament or to a specific legal code, but the text denies its necessity."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":274,"ref":"p274","source":"Զի զինչ եւ հրամանքդ տարածին ընդ ամենայն երկիր, եւ բանդագուշեալք խաւսին սուտ, եթէ մարդ ընդ հրամանս վարի եւ գործէ։ Եթէ այդպէս է, եւ ընդ հրամանաւ գործէ մարդ, ապա յայտ է՝ եթէ եւ դատի ոչ վասն մեղացն, զի զհրամանս նորա կատարեմք։ Ապա եւ պսակիմք ոչ վասն արդարութեան. զի ոչ եթէ մեր կամաւ գործեմք զբարին, այլ նորա հարկաւ ակամայ։ Ապա եւ թագաւորք ոչ պարտին զգողն եւ զպոռնիկն եւ զսպանողն տանջել, զի ոչ իւրով կամաւ գործէ զայն, այլ զհրամանս կատարէ։ Ապա թէ որ պիղծ այր սպանանիցէ, կամ նու սկեսուրս, կամ դրացի զդրացի, կամ ծառայ զտէր, կամ աղախին զտիկին, կամ աշակերտ զվարդապետ թշնամանիցէ եւ սպանանիցէ, չպարտի ոք մեղադրել եւ կամ պատուհասել, զի զհրամանն կատարեն։ Ապա եւ զաւազակսն չպարտիմք մեղադրել եւ հալածել, զի հրամանաւ գան ի վերայ որպէս ասեսդ։ Բայց ոչ այդպէս. այլ արարածս ընդ հարկաւ եւ ընդ ծառայութեամբ եւ ըստ հրամանի սորա վարին, եւ ճնճղուկ անգամ յորոգայթ ոչ անկանի առանց հրամանի. բայց միայն զմարդ տէր եւ ի վեր քան զհրաման ստեղծ։ Զի որպէս ինքն Աստուած ոչ է ընդ հրամանաւ ծառայ՝ այլ ազատ եւ զինչ կամարար նմին, որպէս եւ զմարդն ըստ իւրում նմանութեան ստեղծ տէր եւ ազատ եւ անձնիշխան եւ զինչկամարար բարւոյ եւ չարի։ Եւ կամակար մտաւք եթէ բարիս գործեմք՝ արքայութիւն խոստացաւ, եթէ չար՝ զդժոխս։","english":"For what are the commandments spread throughout all the land, and the deluded speak falsely, saying that man lives and acts according to the commandments? If this is so, and man acts by commandment, then it is evident that he is not judged for his sins, because we fulfill his commandments. Then also we are crowned not for righteousness, because we do not do good by our own will, but by his compulsion unwillingly. Then also kings are not obliged to punish the thief, the fornicator, and the murderer, because he does not do that by his own will, but fulfills the commandments. Then if a foul man should kill, or a mother-in-law, or a neighbor a neighbor, or a servant a master, or a maidservant a mistress, or a disciple a teacher, should become hostile and kill, no one is obliged to accuse or punish, because they fulfill the commandment. Then also we are not obliged to accuse and persecute the bandits, because they come by commandment upon us, as you say. But it is not so. Rather, creatures are governed by compulsion and servitude and according to his commandment, and not even a sparrow falls into a snare without commandment. But only man is created lord and above commandment. For just as God himself is not a servant under commandment, but free and doing whatever he wills, so also he created man in his own likeness, lord and free and self-governing and doing whatever he wills of good and evil. And by free will, if we do good, the kingdom is promised; if evil, hell.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homilist argues that if humans act solely by divine commandment, then moral responsibility vanishes: sin, punishment, and reward become meaningless. This is a reductio ad absurdum to defend free will.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"անձնիշխան","severity":"info","text":"The Armenian term anǰnišxan (self-governing) is a key theological concept in Mandakuni’s anthropology, denoting human autonomy in moral choice, modeled on God’s own freedom.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The phrase “if we do good, the kingdom is promised; if evil, hell” echoes Matthew 25:34–41 and similar New Testament passages on eschatological reward and punishment based on human choice.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"Mandakuni’s defense of free will against deterministic interpretations of divine commandment reflects broader 5th-century Armenian theological debates, possibly responding to Pelagian or predestinarian currents.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage builds a series of conditional consequences (if commandments compel, then no judgment, no punishment, no moral accountability) before the climactic reversal: “But it is not so.”","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft renders “հրաման” as “commandment” throughout, but the Armenian can also mean “order” or “decree”; the homilist may be conflating divine law with human authority, a nuance the translation flattens.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The referent of “the king” in the previous passage is unclear; it may be a human ruler or a metaphor for God. The Armenian “թագաւոր” (king) is ambiguous here."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":275,"ref":"p275","source":"Կարող եւ կատարիչ Աստուած բարւոլ, եւ ընդ մահ մեղաւորին ոչ կամի, բայց զանձնիշխանութիւն ի մէնջ ոչ բառնայ, քանզի ասէ իսկ՝ եթէ կամեսջիք եւ լուիջիք ինձ։\n\nՆՈՐԻՆ ՏԵԱՌՆ ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ ՄԱՆԴԱԿՈՒՆՒՈՅ ԿԱՆՈՆՔ\n\nԱրդ ես զայս ըստ իմում գիտելոյ ասեմ՝ թէ որ զմանուկ տգէտ զտխմար, որ ոչ կարէ կարդալ զաւետարանն ի բեմի ի լուր ժողովրդոցն, եւ զբոլոր ուսումն կարգի քահանայութեան ոչ է ուսեալ, զպատիժ քահանայանալոյ նորա նա կրէ՝ որ ձեռնադրեացն զնա. զի զհասնոցն եւ զուսելոցն զհամարս մեղաց անձինք իւրեանց տան։ Այլ աւրէն է առաւել զգիտունն եւ զհասակաւ կատարեալս արժանացուցանել զանձինս, եւ առաջնորդել ժողովրդեան։ Վասն որոյ մեծին իսկ Պաւղոսի ձայնարձակ բարբառովն զբողոք բարձեալ ասէր Տիմոթեայ՝ թէ Ձեռս յուրուք վերայ վաղվաղակի մի՛ դիցես, եւ մի՛ լիցիս կցորդ մեղաց աւտարաց. եւ դարձեալ. Մի՛ մատաղատունկ, զի մի՛ հպարտացեալ ի դատաստան սատանայի անկանիցի։ Այլ զի պարտ է քահանային անարատ լինել որպէս Աստուծոյ տնտեսի, վերակացու լինել հաւատարիմ բանիւ վարդապետութեամբ։ Արդ զոր աւրինակ Պաւղոս զՔրիստոս դնէ միջնորդ Աստուծոյ եւ մարդկան, եւ երաշխաւոր եւ փրկանս ամենայն աշխարհի, արդ ո՛չ ապաքէն նոյնաւրինակ եւ քահանային աւրէն է ամենայն անարատութեամբ լինել առաջնորդ եւ փրկանք քաւութեան մեղաց ժողովրդեանն Աստուծոյ։","english":"God is able and effective in goodness, and He does not will the death of the sinner, yet He does not remove free will from us, for He Himself says: “If you will and obey Me.”\n\nCANONS OF THE HOLY LORD YOVHANNĒS MANDAKUNI\n\nNow I say this according to my understanding: that one who is a child, ignorant and dull, who cannot read the Gospel on the dais before the hearing of the congregation, and has not learned the entire order of the priesthood, bears the punishment for his ordination—that is, those who ordained him bear the burden of the sins of the unworthy and the unlearned upon their own souls. But it is more lawful to deem worthy and to ordain the learned and those mature in age, and to lead the congregation. For this reason, the great Paul himself, with his far-reaching voice, raised a complaint, saying to Timothy: “Do not hastily lay hands upon them, and do not become a partner in the sins of others.” And again: “Do not plant untimely, lest, having become proud, you fall into the judgment of Satan.” For it is necessary that the priest be blameless, as the steward of God, and be a faithful overseer with the word of teaching. Now, just as Paul sets Christ as mediator between God and men, and as surety and ransom for the whole world, so likewise it is lawful for the priest to be, with complete blamelessness, a leader and a ransom for the atonement of the sins of the congregation before God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"զանձնիշխանութիւն","severity":"info","text":"The term means 'free will' or 'self-determination'. The homily asserts that God does not remove it from humans, a key point in Mandakuni's soteriology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"եթէ կամեսջիք եւ լուիջիք ինձ","severity":"info","text":"This appears to be a loose citation of John 14:15 or a similar dominical saying about willing and obeying Christ, though not verbatim from the canonical Gospels.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Պաւղոսի ... Տիմոթեայ","severity":"info","text":"The homily cites Paul's advice to Timothy (1 Timothy 5:22 and 1 Timothy 3:6) about hasty ordination and avoiding partnership in others' sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ձայնարձակ բարբառովն","severity":"info","text":"Paul is described as having a 'far-reaching voice', a rhetorical flourish typical of Armenian homiletic tradition, emphasizing his authority.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Կանոնք","severity":"info","text":"The passage is introduced as 'Canons of the Holy Lord Yovhannēs Mandakuni', marking a shift from theological argument to prescriptive church discipline.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Քրիստոս ... միջնորդ ... երաշխաւոր ... փրկանս","severity":"info","text":"Christ is described as mediator, surety, and ransom, paralleling the priest's role as leader and ransom for the congregation's sins, a typology found in early Christian literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact biblical source of the saying 'If you will and obey Me' is unclear; it may be a paraphrase of John 14:15 or a lost apocryphon.","The phrase 'մատաղատունկ' (untimely planting) is ambiguous; it may refer to premature ordination or a metaphor for spiritual pride."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":276,"ref":"p276","source":"Արդ եթէ մեծին Մովսէսի ասէ գիր՝ եթէ հեզ եւ խոնարհ եւ հանդարտ էր քան զամենայն մարդիկ եւ ուսեալ զամենայն իմաստութիւն եգիպտացւոց, զի թէ հեզն եւ հանդարտն եւ իմաստունն եւ անարատն ի բծոյ՝ հաւատարիմ պատգամաւոր Աստուծոլ եւ մտերիմ տեսուչ ժողովրդեանն ոչ կարաց ի մեղաց ողջ պահել զժողովուրդն, եւ ապրեցուցանել զնոսա ի հարուածոցն Աստուծոյ, եւ ժառանգեցուցանել նոցա զպարգեւական երկիրն, իսկ քահանայք տգէտք եւ արատաւորք զիա՞րդ կարեն ապրեցուցանել զժողովուրդն ի մեղաց՝ որք եւ զանձինս անգամ չկարեն պահել ի մեղաց, թող թէ ժողովըդեանն Աստուծոյ լինել առաջնորո եւ երաշխաւոր՝ տանել յարքայութիւնն Աստուծոյ։ Քանզի գրեալ է եւ պատուիրեալ՝ թէ մի՛ յաջ խոտորիցիս եւ մի՛ յահեակ։ Վասն որոյ պատուիրեմ առաջնորդաց եկեղեցւոյ զգուշանալ ի ձեռնադրութենէ տգիտաց, եւ մի՛ կաշառաւք արծաթոյ զոք յառաջ մատուցանել յեպիսկոպոսութիւն, կամ յերիցութիւն, եւ կամ ի սարկաւագութիւն, կամ լայլ աստիճան, որպէս ի սուրբ աւետարանին փրկիչն ասէ առ սուրբ աշակերտսն՝ թէ Ձրի առէք, եւ ձրի տուքա†։","english":"Now if the Scripture says of the great Moses that he was meek, humble, and gentle beyond all men, and learned in all the wisdom of the Egyptians—for if the meek, the gentle, the wise, and the spotless, a faithful messenger of God and an intimate overseer of the people, could not keep the people whole from sins, nor preserve them from the blows of God, nor cause them to inherit the promised land—then how can ignorant and blemished priests preserve the people from sins, who cannot even keep themselves from sins, let alone be the people’s guide and guarantor before God to lead them into the kingdom of God? For it is written and commanded: “Do not turn to the right, and do not turn to the left.” Therefore I command the leaders of the church to beware of ordaining the ignorant, and not to advance anyone to the episcopate, or to the presbyterate, or to the diaconate, or to any other rank by bribes of silver, as the Savior says in the holy Gospel to the holy disciples: “You receive for a price, and you give for a price.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զպարգեւական երկիրն","severity":"info","text":"The phrase 'promised land' echoes the biblical land of Canaan promised to Israel, e.g., in Exodus and Deuteronomy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"մի՛ յաջ խոտորիցիս եւ մի՛ յահեակ","severity":"info","text":"The command 'Do not turn to the right, and do not turn to the left' is a biblical allusion, likely from Deuteronomy or Proverbs, urging strict adherence to God's law.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ձրի առէք, եւ ձրի տուքա","severity":"info","text":"The saying 'You receive for a price, and you give for a price' is a paraphrase of Jesus' condemnation of simony, possibly alluding to Matthew or Acts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Մովսէսի","severity":"info","text":"Moses is presented as the ideal leader, learned in Egyptian wisdom, to contrast with unworthy priests; this reflects Armenian homiletic tradition of using Old Testament exemplars.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"կաշառաւք արծաթոյ","severity":"info","text":"The phrase 'bribes of silver' refers to simony, the buying and selling of church offices, a major concern in early Armenian church canons.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage is a rhetorical argument from the lesser to the greater: if even Moses could not keep Israel sinless, ignorant priests cannot; it concludes with a direct command against ordaining the unworthy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact biblical source of the command 'Do not turn to the right, and do not turn to the left' is not specified; it may be a loose citation or a common proverb.","The phrase 'You receive for a price, and you give for a price' is a paraphrase; the precise Gospel verse is unclear."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":277,"ref":"p277","source":"ՅԱՂԱԳՍ ՔԱՌԱՍՆՈՐԴԱԿԱՆ ՊԱՀՈՑ ԵՒ ԲԱՂԴԱՏՈՒԹԻՒՆ ՆՈՐԱ ԸՆԴ ԶԱՏԿԱԿԱՆ ՔԱՌԱՍՆԻՆ\n\nԱրդ վասն զի պահոց քառասնորդ կոչի աւր մի ուրբաթ չարչարանք խաչելութիւնն Տեառն, եւ առիթ կոչման չարչարելոցն յաշխարհիս ունել յանձին զաւրինակ չարչարանացն Տեառն, առ ի փրկութիւն հոգւոց չարչարակցացն Տեառն, առ ի պահպանութիւն անձանց պատուիրանապահացն Տեառն, առ ի լինելոյ չարչարակից խաչելութեանն Տեառն, եւ փառակից յարութեանն, եւ առիթ կոչման մեղաւորաց յապաշխարութիւն։ Արդ յայսմ քառասներորդի որպէս զի աւրէն է զշաբաթն եւ զկիւրակէն որպէս զուրբաթ եւ զչորեքշաբաթ պահել զհետ աւրինացն առնելոյ, եւ յայնմ քառասներորդի որ կոչի՝ կիւրակէն կոչի աւը առաջին եւ սկիզբն աւուրց յարութեան եւ ուրախութեան աշխարհի եւ աւետիք արքայութեան, լի ամենայն ուրախութեամբ անձանց պատուիրանապահացն արդարութեան աւրէն է զուրբաթն եւ զչորեքշաբաթին իբրեւ զկիւրակէն եւ զշաբաթն ուտել։ Քանզի զոր աւրինակ ի զատկէն մինչեւ ցվերացումն Տեառն կիւրակէ կոչի, այսպէս եւ ի բարեկենդանէն մինչեւ ցզատիկն ուրբաթ։ Արդ քեզէն զքեզ ած ի հաւան, եւ զուգեա զայս քառասուն քաւութեան, եւ զայն քառասուն ուրախութեան. կշռեազքառասուն ընդ քառասնի, եւ զուրբաթ եւ զչորեքշաբաթ ընդ շաբաթու եւ ընդ կիւրակէի, եւ գտանես հասարակ. ոչ ի սմա յագումն եւ ուրախութիւն, եւ ոչ ի նմին պահք եւ տխրութիւնք։","english":"Concerning the Forty-Day Fast and the Humility of the Latter in Relation to the Great Fast\n\nNow, because the forty-day fast is called a day of the passion of the Lord on Friday, the crucifixion, and the occasion of the calling of the passion-bearers in the world to take upon themselves the likeness of the passions of the Lord, for the salvation of the souls of the fellow-sufferers of the Lord, for the preservation of the persons of the commandment-keepers of the Lord, for becoming fellow-sufferers of the crucifixion of the Lord and partakers of the glory of the resurrection, and the occasion of the calling of sinners to repentance. Now, in this forty-day period, as it is the law to keep Saturday and Sunday as Friday and Wednesday, following the ordinances, and in that forty-day period which is called, Sunday is called the first day and the beginning of the days of the resurrection and the joy of the world and the good news of the kingdom, full of all joy for the persons of the commandment-keepers of righteousness, it is the law to eat on Friday and Wednesday as on Sunday and Saturday. For as the ordinance from the Great Fast until the Ascension of the Lord is called Sunday, so also from the Pre-Lenten period until the Great Fast is Friday. Now, bring yourself to agreement, and compare this forty of repentance and that forty of joy; weigh the forty against the forty, and Friday and Wednesday against Saturday and Sunday, and you will find them equal: not in this one increase and joy, nor in that one fasts and sorrows.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"Քառասնորդական պահոց","severity":"info","text":"The term 'Forty-Day Fast' (Քառասնորդական պահոց) refers to the Lenten period preceding Easter, distinct from the 'Great Fast' (զատիկ) mentioned later.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"բարեկենդան","severity":"info","text":"'Barekiendan' (բարեկենդան) denotes the Pre-Lenten period, a time of feasting before the Great Fast, analogous to Carnival.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homily contrasts two forty-day periods: one of repentance (Lent) and one of joy (from Easter to Ascension), urging the reader to weigh them equally.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The text reflects Armenian liturgical practice where certain days (Friday, Wednesday) are observed as fast days, while others (Sunday, Saturday) are for feasting, even within Lent.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft's phrase 'the latter' in the title is ambiguous; the Armenian 'Բաղդատութիւն Նորա' likely refers to the 'humility' or 'comparison' of the latter fast, not a person.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Բաղդատութիւն Նորա' could mean 'humility of the latter' or 'comparison of the latter'; the reading taken is 'humility' based on context.","The exact referent of 'այսմ քառասներորդի' (this forty-day period) is ambiguous; it likely refers to the Lenten fast, but could also denote a specific liturgical season."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":278,"ref":"p278","source":"Այս քառասուն առիթ քաւութեան մեղաց տարւոյն, եւ այն քառասուն յաջորդ ուրախութեանց տարւոյն։ Արդ աւրէն է զայս պահոց քառասնորդս հարթիկ պահել ի բարեկենդանէն մինչեւ ցզատիկն. քանզի քաւիչ եւ թողիչ մեղաց տարւոյն կոչի։ Այլ գինի եւ իւղ, ձու, ձուկն, պանիր, կոգի, կաղտի, բածին, շճուկ, կաթն, խեր, եւ ձկանմորէ, զայս բնաւ ամենեւին չէ աւրէն եւ ոչ վայել է ճաշակել ամենայն ումեք, մեծի եւ փոքու, արդարոյ եւ մեղաւորի։ Շատ են մեզ այլ կամակքն քառասուն աւուրն, կանեփհատն, կտաւատ, փոխինդ, հատ, սամթաջուր։ Արդ այսու քառասնորդաւ Տէրն ի լերինն փորձութեան տարաւ յետս զփորձիչն սատանալ, որ է աւրինակաբեր յաղթութեան ամենայն հաւատացելոց. մի թէ Աստուծոյ պահե՞լ ինչ պիտոյ էր. ո՞չ ապաքէն վասն աւրինակի մարդկան առնէր զայն։ Արդ եթէ զհանապազաւրն մեռանել ոչ կարեմք ըստ բանին Պաւղոսի, այլ գոնեայ քառասուն աւուրբքս լինել հաղորդ չարչարանացն Տեառն ջանասցուք. զի բագ անկեալ մեղք տարւոյն քառասուն աւուրբքս ընկեսցուք յանձանց։ Ո՞չ գիտես զի որ միտեալ մտաւք չարչարակից լինին չարչարանացն Քրիստոսի, նոքա միայն կարեն լինել փառակից յարութեանն. քանզի ասէ, թէ Ոչ միայն հաւատալ ի Քրիստոս, այլ եւ վասն անուան նորա չարչարանս ընդունել արժան էա։ Արդ այս քառասունք չարչարանք խաչելութեան Տեառն, եւ այն քառասունք յարութեան կենդանութեան Տեառն։","english":"This forty-day period is the atonement for the sins of the year, and that forty-day period is the successor of the joys of the year. Now, it is the law to keep these forty days of fasting strictly from the Carnival until Easter, for it is called the atoner and forgiver of the sins of the year. But wine and oil, eggs, fish, cheese, vinegar, cabbage, leeks, beets, milk, butter, and fish roe—these are absolutely not lawful, nor is it fitting for anyone to taste them, whether great or small, righteous or sinful. There are many other foods for us during the forty days: hempseed, flaxseed, groats, grain, and sesame water. Now, with this forty-day fast, the Lord on the mountain of temptation drove back the tempter Satan, which is a pattern of victory for all the faithful. Was it perhaps necessary for God to fast? Certainly not; rather, He did this for the sake of example for men. Now, if we cannot die daily according to the word of Paul, let us at least strive during these forty days to be partakers of the sufferings of the Lord; for the sins of the year, having fallen heavily, let us cast them off from ourselves during these forty days. Do you not know that those who, with mindful thoughts, become fellow-sufferers in the sufferings of Christ, they alone can become partakers of the glory of the Resurrection? For it is said: \"It is not only to believe in Christ, but also to receive sufferings for His name is fitting.\" Now, these forty days are the sufferings of the crucifixion of the Lord, and those forty days are the resurrection and life of the Lord.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"բարեկենդանէն","severity":"info","text":"The term 'barekendan' (Carnival) refers to the pre-Lenten feast, marking the beginning of the fasting period. In Armenian tradition, it is the last day before Great Lent.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զփորձիչն սատանալ","severity":"info","text":"The reference to Christ driving back Satan on the mountain of temptation alludes to Matthew 4:1-11, Mark 1:12-13, and Luke 4:1-13, where Christ fasts and is tempted by the devil.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ըստ բանին Պաւղոսի","severity":"info","text":"The phrase 'according to the word of Paul' likely refers to Romans 6:23 or 1 Corinthians 15:31, where Paul speaks of dying daily to sin or the world, though the exact verse is not specified.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ոչ միայն հաւատալ ի Քրիստոս, այլ եւ վասն անուան նորա չարչարանս ընդունել","severity":"info","text":"This quotation echoes themes from Acts 14:22 and 1 Peter 4:16, emphasizing suffering for Christ's name as a mark of true faith, though not a direct citation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"քառասուն աւուրք","severity":"info","text":"The forty-day fast (Great Lent) is a period of atonement and preparation for Easter, rooted in the biblical forty days of Christ's temptation and the tradition of the early church.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այս քառասուն ... եւ այն քառասուն","severity":"info","text":"The homily contrasts two forty-day periods: one of suffering (Lent) and one of joy (Eastertide), structuring the argument around the dual nature of the liturgical year.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'word of Paul' is not explicitly cited; it may refer to a specific verse or a general Pauline teaching on daily death to sin.","The quotation about suffering for Christ's name is not a direct biblical verse but a paraphrase of early Christian teaching."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":279,"ref":"p279","source":"Այս քառասունք քացախ եւ լեղի չարչարանացն Տեառն, եւ այն քառասունք խորիսխ մեղու եւ ձկան խորովելոյ մասն յարութեանն Տեառն։ Այս քառասունք զինուորացն կնքով պահել զգերեզմանն Տեառն, եւ այն քառասուն հրեշտակացն զաւետիսն տալ Մարիամանցն զյարութեանն Տեառն։ Այս քառասուն միջնորդ ապաշխարութեան, եւ այն քառասուն երաշխաւոր թողութեան։ Այս քառասուն քաւիչ յանցանաց, եւ այն քառասուն թողիչ մեղաց։ Այս քառասուն լալոյ եւ արտասուաց, եւ այն զնծութեան եւ ուրախութեան։ Այս քառասուն սերմանելոյ ցաւովք եւ տրտմութեամբ, եւ այն քառասուն ժողովելոյ փառաւք եւ գովութեամբ։ Արդ այս քառասնորդաւ մեծ մարգարէն Մովսէս ետ զաւրէնս ժողովըդեանն, եւ այն քառասնորդաւ քաւեաց Մովսէս զյանցանսն Ահարովնի եւ զյանցանս ամենայն ժողովրդեանն։ Այս քառասնորդաւ չոգաւ Եղիա ի լեառն սինէական, առնուլ հրաման ի Տեառնէ զվերանալոյն իւրոյ յերկինս։ Այսու պահաւք ապրեցան երեք մանկունքն ի բարձրաբերձ բոցոյ տոչորական հրոյն սատակմանէ։ Այսու պահաւք լուծին նինուէացիքն զվճիռ մահուան զտէրունական հրամանին, առ ի լինելոյ ընդունելական պահք ապաշխարութեան նոզա, եւ արագաթող լինելոյ մեղք յանցանաց նոցա։","english":"These forty days are the vinegar and gall of the Lord’s torments, and those forty days are the honeycomb, the honey, and the portion of roasted fish of the Lord’s Resurrection. These forty days are kept by the soldiers guarding the Lord’s tomb, and those forty days are the angels giving the good news to the women of the Lord’s Resurrection. These forty days are the mediator of penance, and those forty days are the guarantor of forgiveness. These forty days are the expiator of offenses, and those forty days are the absolver of sins. These forty days are of weeping and tears, and those forty days are of joy and gladness. These forty days are of sowing with pains and sorrow, and those forty days are of reaping with glory and praise. Now, in this forty-day period the great prophet Moses gave the laws of the assembly, and in that forty-day period Moses atoned for the sins of Aaron and the sins of the entire people. In this forty-day period Elijah did not go to Mount Sinai to receive from the Lord the command for his own ascension into heaven. By these fasts the three youths lived through the towering, scorching flame of the destructive fire. By these fasts the Ninevites dissolved the death sentence of the Lord’s command, so that their fast of penance might be acceptable, and the sins of their offenses might be quickly forgiven.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Այս քառասունք ... եւ այն քառասունք","severity":"info","text":"The homily contrasts two forty-day periods: the Lenten fast (vinegar and gall) and the Easter season (honeycomb, honey, fish). This antithetical structure reinforces the liturgical typology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"երեք մանկունքն","severity":"info","text":"The 'three youths' refer to Shadrach, Meshach, and Abednego from Daniel 3, who survived the fiery furnace. Their fast is cited as a biblical precedent for the protective power of fasting.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"նինուէացիքն","severity":"info","text":"The Ninevites' fast alludes to the book of Jonah (Jonah 3:5-10), where the city repents and is spared. This is a common patristic example of collective penance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"չոգաւ Եղիա ի լեառն սինէական","severity":"caution","text":"The text says Elijah 'did not go' to Mount Sinai, which contradicts the expected typology (Elijah's forty-day journey to Horeb in 1 Kings 19:8). This may be a scribal error or a deliberate inversion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"քառասնորդաւ","severity":"info","text":"The term 'forty-day period' (քառասնորդաւ) is a liturgical designation for Lent, but here it also refers to Moses' two forty-day sojourns on Sinai (Exodus 24:18, 34:28).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"զաւետիսն տալ Մարիամանցն","severity":"info","text":"The angels giving news to the women at the tomb echoes the Gospel accounts (Matthew 28:5-7, Mark 16:5-7, John 20:11-18), linking the forty days of Easter to the resurrection narrative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Elijah did not go to Mount Sinai' is ambiguous: it may be a textual corruption (perhaps 'went' was intended) or a deliberate contrast with Moses' ascent. The reading taken follows the Armenian as given, noting the anomaly.","The 'portion of roasted fish' (ձկան խորովելոյ մասն) in the Easter forty days is unusual; it may refer to the miraculous feeding of the 5,000 (John 6) or a local Armenian tradition."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":280,"ref":"p280","source":"Ի ՍՈՒՐԲ ԵՐՐՈՐԴՈՒԹԻՒՆՆ ԵՒ Ի ԾՆՈՒՆԴՆ ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԱՍՏՈՒԾՈՅ ՄԵՐՈՅ\n\nՍրբոյ եւ զուգական Երրորդութեանն երեք անձինք, մի Աստուածութիւն, մի էականութիւն, մի իսկութիւն, մի ինքնակամութիւն. մի է թագաւորութիւն, մի է արքայութիւն, մի է տէրութիւն, մի է իշխանութիւն, մի է փառաւորութիւն, մի է բնութիւն, մի է հաւասարութիւն, մի է է փառք, մի է պատիւ, մի յոյս, մի սէր, մի հաւատ։ Մեծ, հզաւը, կարող եւ ի վեր քան զամենայն, անեղ, անանց, անսկիզբն, անվախճան, անկատարած, անհաս, անտես, անքնին, եւ ոչ իւիք կարաւտ, եւ ոչ իմիք ցանկացող. ամենահայր, ամենասէր, ամենագութ, ամենախնամ, ամենալուր, ամենապարգեւ, ամենահաս, ամենատես, ամենագէտ, ամենափրկիչ, ամենակեցոյց։ Որ ակնարկելովն դարմանէ զամենայն արարածս, զերկնաւորս եւ զերկրաւորս, զերեւելիս եւ զաներեւոյթս, ի շէնս եւ յանշէնս, յամենայն արարածոց յերեւելեայց եւ յաներեւութից, յերկնաւորաց եւ յերկրաւորաց նմա փառք յաւիտեանս։ Միածին Բանն կամաւք Հաւր եկեալ յերկիր, եւ ի սրբոյ կուսէն մարմնացեալ, չարչարեալ, թաղեալ, յարուցեալ յերրորդ աւուր նստաւ ընդ աջմէ Հաւր. եւ գայ դարձեալ դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս։ Որ ըստ էութեանն անմայր, եւ ըստ տեսչութեանն անհայր՝ եկն փրկել զարարածս։ Չէ հնար եւ սոսկ Աստուծոյ չարչարել, եւ մեռանել չէր հնար. արդ էն Աստուած եկն եւ եղեւ մարդ, եւ մեռաւ եւ փրկեաց զարարածս։","english":"On the Holy Trinity and on the Nativity of Christ our God\n\nThe holy and consubstantial Trinity: three persons, one divinity, one essence, one substance, one self-will. One is the kingdom, one is the reign, one is the lordship, one is the dominion, one is the glory, one is the nature, one is the equality, one is the glory, one is the honor, one hope, one love, one faith. Great, mighty, powerful, and above all, without matter, without end, without beginning, without conclusion, uncreated, inaccessible, invisible, ineffable, and lacking nothing, and desiring nothing. All-father, all-loving, all-merciful, all-provident, all-hearing, all-bestowing, all-reaching, all-seeing, all-knowing, all-saving, all-preserving. Who by his glance tends to all creation, the heavenly and the earthly, the visible and the invisible, in inhabited and uninhabited places, from all creatures visible and invisible, heavenly and earthly, to him is glory eternal. The only-begotten Word came to earth by the will of the Father, and was incarnate from the holy Virgin, suffered, was buried, arose on the third day, and sat at the right hand of the Father; and he will come again to judge the living and the dead. Who according to essence is without mother, and according to dispensation is without father, came to save creation. It is not possible for God to suffer, and it was not possible for him to die; but that God came and became man, and died and saved creation.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"զուգական Երրորդութիւն","severity":"info","text":"The phrase 'zowgakan Errordowt'iwn' (consubstantial Trinity) reflects the Nicene term homoousios, central to Armenian Trinitarian theology. The homily's series of 'one' predicates (one divinity, one essence, etc.) emphasizes unity against any subordinationist reading.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage shifts abruptly from the previous homiletic contrast of forty days (penance vs. resurrection) to a dense Trinitarian and Christological creedal statement. This structural break suggests a new homily or a liturgical insertion, as the opening 'On the Holy Trinity and on the Nativity' functions as a title.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Միածին Բանն","severity":"info","text":"The phrase 'Miatsin Bann' (only-begotten Word) echoes John 1:14 (LXX) and the Nicene Creed. The summary of incarnation, suffering, burial, resurrection, and ascension to the right hand of the Father follows the Apostles' Creed and Niceno-Constantinopolitan Creed sequence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The paradox 'God suffered and died' addresses theopaschite debates of the 5th–6th centuries, which were acute in Armenian Christology. The homily affirms that God became man and died to save creation, aligning with Cyril of Alexandria's formula but avoiding explicit miaphysite terminology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft renders 'ըստ տեսչութեանն անհայր' as 'according to dispensation is without father,' but 'tesch'owt'iwn' (dispensation) is ambiguous: it can mean 'economy' (divine plan) or 'appearance.' The intended sense is Christ's fatherlessness in the economy of salvation, not a denial of the Father.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ըստ տեսչութեանն անհայր' (according to dispensation without father) is ambiguous between economic and ontological senses; the reading taken is economic (divine plan).","The shift from the previous passage's forty-days typology to this Trinitarian creed is abrupt; it may indicate a separate homily or a liturgical break not marked in the edition."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":281,"ref":"p281","source":"Արդ այլ ոք արարիչ եւ փրկիչ եւ կեցուցիչ իբրեւ զնա ոչ եղեւ եւ ոչ եղիցի եւ ոչ լինելոց է. բայց միայն մինն, Միածինն, ի կուսէն ծնեալ Աստուած, եղեալ մարդ։ Քանզի բազումք ի մարդկանէ աստուածածանաւթք, աստուածատեսք, աստուածախաւսք. այլ ըստ բնութեան մարդիկ կոչին, եւ ոչ աստուած։ Ելին ոմանք մարմնով յերկինս. սակայն եւ անդ մարդիկ ըստ բնութեան են, եւ կամ հրեշտակք, այլ ոչ եթէ աստուած։ Նուն աւրինակ եւ Բանին Աստուծոյ եկեալ յերկիր եւ եղեալ մարդ, եւ մեռեալ իբրեւ զմարդ, այլ ըստ էութեանն Աստուած կոչի, եւ ոչ մարդ. եւ ըստ տեսչութեանն Աստուած մարդացեալ, եւ ոչ մարդ աստուածացեալ։ Մարդ յերկինս եւ յերկրի մի եւ նոյն ինքն միացեալ միաւորեալ մարմնով եւ Աստուածութեամբ, ի սրբոյ կուսէն ծնեալ կամաւ Հաւր բան եւ միտք, եւ կամաւ Հաւր ի սկզբանէ արար զամենայն, եւ ի վախճանի երեւեցաւ մարդկան, Տէր եւ տեսուչ յերկինս եւ յերկրի։ Որ յառաջ քան զյաւիտեանս եւ ի վախճանի էջ յերկիր վասն կենաց եւ փրկութեան մարդկան. միջնորդ Աստուծոյ. եւ երաշխաւոր աշխարհի. պատարագ Հաւր, եւ փրկութիւն մարդկան. զատիկ աշխարհի, եւ տաւն տիեզերաց. հովիւ մարդկան, եւ պահապան ի թշնամեացն. տուիչ կենաց, եւ աւետաւոր յարութեան. յաջողիչ կենաց, եւ առիթ արքայութեանն. խաղաղարար աշխարհի, եւ լուսատու խաւարելոց. տուիչ կենաց, եւ բաշխող պարգեւաց. փառք արդարոց, եւ փրկանք մեղաւորաց.","english":"Now, no other creator, savior, and sustainer like him has been, nor will be, nor can be; but only the one, the Only-Begotten, God born of the Virgin, who became man. For many among men are God-knowing, God-seeing, God-speaking; yet by nature they are called men, and not God. Some have ascended to heaven in the flesh; but even there they are men by nature, or angels, but not God. Likewise, the Word of God came to earth and became man, and died as a man, yet by essence he is called God, and not man; and by appearance he is God incarnate, and not man deified. Man in heaven and on earth, one and the same self, united and unified in body and divinity, born of the holy Virgin by the will of the Father—Word and mind—and by the will of the Father from the beginning he created all things, and at the end he appeared to men, Lord and overseer in heaven and on earth. He who before the ages and at the end descended to earth for the life and salvation of men: mediator of God, and guarantor of the world; sacrifice of the Father, and salvation of men; Passover of the world, and feast of the universe; shepherd of men, and guardian from enemies; giver of life, and herald of resurrection; promoter of life, and cause of the kingdom; peacemaker of the world, and light-giver to the darkened; giver of life, and dispenser of gifts; glory of the righteous, and ransom of sinners.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"Միածինն","severity":"info","text":"The term 'Miatsinn' (Only-Begotten) is a Christological title emphasizing the unique generation of the Son from the Father, central to Nicene orthodoxy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զատիկ աշխարհի","severity":"info","text":"The phrase 'Passover of the world' echoes 1 Corinthians 5:7, where Christ is the Paschal lamb, and aligns with Armenian liturgical typology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"աստուածածանաւթք, աստուածատեսք, աստուածախաւսք","severity":"info","text":"These terms ('God-knowing, God-seeing, God-speaking') reflect a tradition of visionary or prophetic figures, possibly alluding to Old Testament prophets or Hellenistic theios aner concepts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Now, no other creator...","severity":"info","text":"This passage contrasts human and divine natures, then builds a series of antithetical titles (e.g., 'mediator of God, and guarantor of the world') to affirm Christ's unique dual nature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"միջնորդ Աստուծոյ. եւ երաշխաւոր աշխարհի","severity":"info","text":"The pairing 'mediator of God, and guarantor of the world' parallels the Pauline concept of Christ as mediator (1 Tim 2:5) and the Johannine idea of cosmic reconciliation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"մեռեալ իբրեւ զմարդ","severity":"caution","text":"The phrase 'died as a man' might be misread as adoptionist; in context, it affirms Christ's true humanity while maintaining his divine essence, consistent with Cyrillian Christology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'by appearance he is God incarnate' (ըստ տեսչութեանն Աստուած մարդացեալ) could be interpreted as emphasizing the visible manifestation of divinity, but the text clearly distinguishes essence from appearance to avoid docetism."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":282,"ref":"p282","source":"կեանք կենդանեաց, եւ յոյս մեռելոց։ Նմա փառք յաւիտեանս։\n\nՎԱՍՆ ՍԻՐՈՅ\n\nԱստուած սէր է, ասէ որդին որոտման սիրելի աշակերտն Քրիստոսի Յովհաննէս. եւ որ կայ ի սէրն՝ լԱստուած բնակէ, եւ Աստուած ի նմա։ Եւ արդ եղբարք, լուարուք եւ ի միտ առէք զճառս սիրոյ։ Զի ամենայն որ սիրէ զԱստուած, սիրէ նա եւ զեղբայր իւր. զի սէրն Աստուծոյ սիրով եղբաւրն երեւի։ Զի թէ զեղբայրն զոր տեսանէ՝ ոչ սիրէ, զԱստուած զոր ոչն տեսանէ՝ զիա՞րդ կարիցէ սիրել։ Այսուիկ ճանաչեմք եթէ սիրեմք զԱստուած, յորժամ սիրեմք զեղբայրն մեր ըստ հոգւոյն սիրոյ եւ ոչ ըստ մարմնոյ։ Զի այլ է սէր հոգւոյն եւ այլ մարմնոյն. զոր յառաջ գնացեալ ասասցուք յիւրում տեղւոջն։ Բայց արդ ամենայն որ սիրէ՝ ճանաչի յԱստուծոյ, եւ ինքն ճանաչէ զԱստուած. եւ ամենայն որ ոչ սիրէ զեղբայր իւր ցաւակցաբար, աւտար է յԱստուծոյ, եւ զշնորհս աստուածային ոչ կարէ ընդունել։ Ամենայն որ սիրէ զեղբայր իւր ի սուրբ սրտէ, բնակարան լինի Աստուծոյ, եւ Աստուած ի նմա բնակէ։ Զի ինքն Տէրն սիրեաց զմեզ եւ առաքեաց զհոգին ճշմարտութեան բնակել ի մեզ։ Զի իմանալի հոգիս մեր ընդ անիմանալի Հոգւոյն Աստուծոյ սիրով կապակցի. եւ որպէս նա սիրեաց զմեզ, նոյնպէս եւ ի մէնջ կամի սիրել զմիմեանս։ Տես թէ որչափ համարձակութիւն ունի սէրն առ Աստուած, որպէս թէ նման Աստուծոյ առնէ զմարդն։","english":"life of the living, and hope of the dead. Glory to him forever.\n\nON LOVE\n\nGod is love, says the son of thunder, the beloved disciple of Christ, John. And he who abides in love—God dwells in him, and he in God. And now, brothers, hear and take to heart the words of love. For everyone who loves God also loves his brother; for the love of God is manifested through the love of the brother. For if he does not love the brother whom he sees, how could he love God, whom he does not see? By this we know that we love God when we love our brother according to the love of the spirit and not according to the flesh. For the love of the spirit is one thing, and that of the flesh another, which we will set forth in its proper place later. But now, everyone who loves is known by God, and he himself knows God; and everyone who does not love his brother with compassion is estranged from God and cannot receive divine graces. Everyone who loves his brother from a holy heart becomes a dwelling place for God, and God dwells in him. For the Lord himself loved us and sent the Spirit of Truth to dwell in us. For our knowable spirit is bound by love to the unknowable Spirit of God; and as he loved us, so he wishes us to love one another. See how great is the boldness of love toward God, as if it makes man equal to God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"son of thunder","severity":"info","text":"The epithet 'son of thunder' (որոտման սիրելի աշակերտն) for John the Evangelist is a traditional Armenian rendering of the biblical phrase, echoing Mark 3:17 where Jesus calls James and John 'Boanerges' (Sons of Thunder).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"God is love","severity":"info","text":"The opening 'God is love' (Աստուած սէր է) is a paraphrase of 1 John 4:8, though the exact wording differs; it reflects a common patristic identification of God with love, not a direct citation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Spirit of Truth","severity":"info","text":"The 'Spirit of Truth' (հոգին ճշմարտութեան) is a Johannine phrase (John 14:17, 15:26; 1 John 4:6) used here to denote the Holy Spirit, emphasizing its role in uniting believers through love.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"On Love","severity":"info","text":"The passage begins a new homiletic section titled 'On Love' (ՎԱՍՆ ՍԻՐՈՅ), shifting from the preceding Christological discourse to a moral exhortation on brotherly love as a sign of divine love.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"love of the spirit vs. love of the flesh","severity":"info","text":"The distinction between spiritual and fleshly love echoes a common ascetic theme in early Christian literature, paralleling Origen's and Evagrius' teachings on agape versus eros, though here it is deferred to a later discussion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"boldness of love toward God","severity":"caution","text":"The phrase 'boldness of love toward God' (համարձակութիւն սէրն առ Աստուած) may imply a potential for overfamiliarity; the author qualifies it with 'as if it makes man equal to God,' suggesting a rhetorical hyperbole rather than a doctrinal claim.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'son of thunder' is a fixed epithet for John, but its exact biblical source (Mark 3:17) is not cited in the text.","The 'Spirit of Truth' could refer to the Holy Spirit or to a Johannine concept of truth; the context favors the former.","The 'boldness' (համարձակութիւն) might be read as a positive spiritual confidence or as a warning against presumption; the text leans toward the former."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":283,"ref":"p283","source":"Զի Աստուած սիրովն իւրով նման մարդկան եղեւ, եւ եցոյց թէ մարդիկ իւրեանց սիրովն նման Աստուծոյ լինելոց են։ Զի Աստուած այնչափ սիրեաց զաշխարհս, մինչեւ զՈրդին իւր Միածին առաքեաց ի փրկութիւն աշխարհի. եթէ մեք սիրեսցուք զմիմեանս որպէս եւ սիրեաց Աստուած զմեզ, ոչ ինչ է չար որ խափանէ զսէրն մեր։ Ամենայն որ սիրէ, յայտնի է առաջի մարդկան եւ համարձակ առաջի Աստուծոյ. զի երկիւղ ի մեղաց մահու ոչ ունի, այլ սիրովն Աստուծոյ կայ, եւ անահ լամենայն երկիւղական վտանգից։ Ուր սէր է, անդ երկիւղ ոչ է. որպէս եւ Յովհաննէս ասէ. Երկիւղ ոչ գոյ ի սէրն, այլ սէր կատարեալ ի բաց մերժէ զերկիւղ։ Զի երկիւղ ընդ տանջանաւք է, եւ սէր ի համարձակութիւն. եւ զի երկիւղ հալածի ի սիրոյ։ Եւ ուր սէր ոչ է, անդ է երկիւղ դատաստանին, եւ ահ կորստեան յաւուր մեծի ահեղ ատենին։ Իսկ սէր աներկիւղ առնէ զմարդ յամենալն տանջանաց։ Սէր զայն ասեմ, որ ամենեւին հեռի է յերկբայութենէ։ Զի երկբայութիւն եւ սէր ի միասին ոչ բնակէ.","english":"For God by his love became like men, and showed that men by their love are to become like God. For God so loved the world that he sent his only-begotten Son for the salvation of the world. If we love one another as God loved us, nothing evil can hinder our love. Everyone who loves is manifest before men and confident before God; for he has no fear of the death of sins, but stands by the love of God, and is fearless of all fearful dangers. Where love is, there fear is not; as John says: Fear does not exist in love, but perfect love casts out fear. For fear is with torments, and love with confidence; and fear is driven out by love. And where love is not, there is fear of judgment, and dread of destruction on the great and terrible day. But love makes a man fearless of enduring torments. I speak of that love which is wholly remote from doubt. For doubt and love do not dwell together.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Զի Աստուած այնչափ սիրեաց զաշխարհս, մինչեւ զՈրդին իւր Միածին առաքեաց ի փրկութիւն աշխարհի","severity":"info","text":"Echoes John 3:16, where God's love for the world leads to the sending of the Son, though the Armenian text emphasizes the Son as 'only-begotten' (Miatsin) and 'for salvation'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Որպէս եւ Յովհաննէս ասէ. Երկիւղ ոչ գոյ ի սէրն, այլ սէր կատարեալ ի բաց մերժէ զերկիւղ","severity":"info","text":"Likely alludes to 1 John 4:18, where love and fear are contrasted, though the wording is paraphrastic; the homilist attributes the saying to John the Evangelist.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"երկիւղ","severity":"info","text":"The Armenian term 'erkiwł' (fear) is used in a binary opposition with 'sēr' (love), reflecting a theological topos in early Christian ascetic and homiletic literature, not merely an emotional state but a spiritual impediment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Զի Աստուած սիրովն իւրով նման մարդկան եղեւ","severity":"info","text":"The idea that God 'became like men' through love reflects the Incarnation, a central theme in Armenian patristic thought, often linked to the salvific economy and theosis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Ուր սէր է, անդ երկիւղ ոչ է","severity":"info","text":"The homily employs a chiastic structure contrasting love and fear, with a series of antithetical parallelisms (e.g., 'fear is with torments, love with confidence') to reinforce the moral exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Զի երկբայութիւն եւ սէր ի միասին ոչ բնակէ","severity":"caution","text":"The final sentence introduces 'erkbayut'iwn' (doubt) as distinct from 'erkiwł' (fear); the shift may reflect a textual variant or a nuanced distinction in the homilist's argument, but the relationship is not fully explicated.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The passage does not specify whether the 'fear' (erkiwł) refers to fear of punishment, fear of God, or a general existential dread; the homilist treats it as a negative force opposed to love, but the precise referent is left open."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":284,"ref":"p284","source":"եւ գիտելի է՝ զի սէրն ոչ միայն ի կեանսն յաւիտենականս պտղաբերէ զպտուղ խաղաղութեան իւրոյ, այլ եւ յաշխարհիս յայսմիկ զամենայն թշնամութիւն ի բաց հալածէ, զնախանձ եւ զատելութիւն, զոխակալութիւն եւ զչարակնութիւն, զչարախաւսութիւն եւ զհայհոյութիւն, զտրտունջ եւ զբամբասանս, զհպարտութիւն եւ զամբարհաւաճութիւն, եւ մանաւանդ զմայրն ամենայն չարեաց զարծաթսիրութիւն եւ զագահութիւն։ Արդ որ զսէրն ունի, յայս ամենայն չարեացս ի բաց հեռանայ, եւ յերկնային անքոյթ խաղաղական նաւահանգիստն ժամանէ յամենեւին բարին։ Զի՞նչ խաղաղական քան զսէրն՝ ազատ լինել յամենայն խռովութենէ եւ զաստուածային հաճոյսն կատարել։ Սէրն բանալի է արքայութեան երկնից եւ ճանապարհ կենացն յաւիտենից։ Սէրն զմարդիկ որդիս Աստուծոյ առնէ եւ երկնից արքայութեան ժառանգորդ։ Սէրն զապականացու բնութիւնս անապական գործէ, եւ զմահկանացուս յանմահութիւնս գերափոխէ։ Սէրն զերկրայինս երկնային առնէ, եւ զհողեղէնս հրեղէն կազմէ։ Եւ արդ ո՞վ կարէ պատմել զանչափ մեծութիւն սիրոյն, զի անճառ եւ անպատում է. ըստ որում եւ անեղ բնութիւն Աստուածութեան անքննելի է, այսպէս եւ բնութիւն սիրոյն։ Եւ որպէս Աստուած անբաւ է, բայց յամենեսինն մերձ է, եւ բնակեալ է ի հեզս եւ ի խոնարհս եւ յայնոսիկ՝ որ դողան ի բանից նորա, այնպէս եւ սէրն լամենեսեան մերձ է, որ կամին զնա.","english":"And it is known that love not only bears the fruit of its peace in eternal lives, but also in this world it drives away all enmity—envy and division, malice and spite, slander and blasphemy, murmuring and backbiting, pride and arrogance, and especially the mother of all evils, love of money and greed. Now whoever possesses love is removed from all these evils and arrives at the heavenly, tranquil haven of peace, wholly good. For what is more peaceful than love: to be free from all disturbance and to fulfill the divine pleasures? Love is the key to the kingdom of heaven and the path of eternal life. Love makes men sons of God and heirs of the kingdom of heaven. Love renders corruptible natures incorruptible and transforms mortals into immortality. Love makes earthly beings heavenly and fashions the clay-like into fiery beings. And now who can recount the immeasurable greatness of love, for it is ineffable and indescribable; just as the uncreated nature of the Godhead is inscrutable, so too is the nature of love. And as God is boundless, yet is near to all, and dwells in the meek, the humble, and in those who tremble at his word, so too is love near to all who desire it.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"սէրն","severity":"info","text":"Love (sērn) is presented as a cosmic force that transforms corruptible natures into incorruptible and mortals into immortality, echoing the theme of divinization through love.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"զարծաթսիրութիւն","severity":"info","text":"The term 'love of money' (ardzatsirut‘iwn) is called 'the mother of all evils,' a traditional moral trope in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"զաստուածային հաճոյսն","severity":"info","text":"The phrase 'divine pleasures' may allude to the concept of God's will or delight, but no direct scriptural citation is evident; it reflects a general biblical theme of pleasing God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"անեղ բնութիւն Աստուածութեան","severity":"info","text":"The description of God's nature as 'uncreated' (aneł) and 'inscrutable' aligns with Armenian theological emphasis on divine apophaticism, common in the works of Yovhannēs Mandakuni.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Արդ որ զսէրն ունի","severity":"info","text":"The passage shifts from a list of evils overcome by love to a series of declarative statements about love's transformative power, building to a rhetorical question on its ineffability.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Սէրն բանալի է արքայութեան երկնից","severity":"info","text":"The image of love as the 'key to the kingdom of heaven' parallels similar metaphors in early Christian literature, such as in the writings of Ephrem the Syrian.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զաստուածային հաճոյսն' (divine pleasures) could be interpreted as 'divine approvals' or 'delights,' but the context suggests a positive spiritual goal.","The term 'հրեղէն' (fiery) may be metaphorical for spiritual transformation, but its exact referent (e.g., angelic or purified state) is not specified."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":285,"ref":"p285","source":"եւ ինքն եկեալ բնակեսցէ ի խնդրողս իւր։ Քանզի սէրն սիրէ զսիրելիս իւր, եւ ատէ ոչ զատելիս իւր։ Որ խնդրեն զնա, մերձ է ի նոսա աստուածապէս. զի Աստուած սէր է եւ կամեցող սիրոյ ի սուրբ սրտէ եւ յանկեղծաւոր հաւատոց։\n\nԲԱՆ ԽՐԱՏՈՒ ԱՌ ՀԳՆԱՒՈՐՍՆ\n\nՔանզի գրեալ է եւ պատուիրեալ թէ Մի՛ յաջ խոտորիր եւ մի՛ յահեակբ†, արդ զշնչական ախտն աջոյ կոչէ եւ զմարմնական ախտն կոչէ ահեկի։ Բազումք իսկ որ դատարկութեամբ անցուցին զաւուրս իւրեանց, երկոքումբք վարին, մեղանչեն եւ ոչ գիտեն. քանզի թշնամին Աստուծոյ եւ մարդկան այսու ախտիւք յաղթեաց հողեղինին Ադամայ, եւ սովին ախտիւս յաղթեցաւ ի հոգեղինէն Ադամայ. այսու ախտիւս եսպան զերկրաւոր Ադամ, եւ սովին ախտիւս սպանաւ յերկնաւոր Ադամայն. այսու ախտիւքս խաբեաց զնախահայրն Ադամ, եւ սովին ախտիւս խաբեցաւ ի նորածնեալ Ադամայն. այսու ախտիւք եկուլ զշնչաւորն Ադամ, եւ սովին ախտիւքս եթուք աստուածեղինաւն Ադամաւ. այսու սովին ախտիւք հեղձաւ եւ ինքն ի ծովուն. այսու ախտիւք յաղթեաց կերողին Ադամայ ի դրախտին, եւ սովին ախտիւքս յաղթեաց ի պահողէն Ադամայ յանապատին. այսու ախտիւքս խաբեաց զտգէտն Ադամ ի դրախտին, եւ սովին ախտիւք խաբեցաւ եւ ինքն յետոյ ի լերինն փորձութեան։ Արդ փորձիչն մարդկան մինչդեռ կամէր զստեղծիչն իբրեւ զստեղծեալն փորձել ինքն փորձեալ գտաւ որդին կորստեան եւ ժառանգորդ խաւարի։","english":"and it itself will dwell in those who seek it. For love loves those who love it, and hates not those who hate it. Those who seek it are near to it in a divine manner, for God is love and a desirer of love from a holy heart and from unfeigned faith.\n\nA WORD OF ADMONITION TO THE HEGUMENS\n\nFor it is written and commanded: \"Do not turn to the right, and do not turn to the left.\" Now it calls the spiritual passion the right, and the bodily passion it calls the left. Many indeed who have passed their days in idleness, living in both, sin and do not know it. For the enemy of God and of men conquered the earthly Adam with these passions, and with these same passions he was conquered by the spiritual Adam. With these passions he deceived the earthly Adam, and with these same passions he was slain by the heavenly Adam. With these passions he deceived the first father Adam, and with these same passions he was deceived by the newly-born Adam. With these passions he swallowed the animate Adam, and with these same passions he was swallowed by the divine Adam. With these same passions he himself was drowned in the sea. With these passions he conquered the devouring Adam in paradise, and with these same passions he was conquered by the preserving Adam in the desert. With these passions he deceived the ignorant Adam in paradise, and with these same passions he himself was later deceived on the mountain of temptation. Now the tempter of men, while he wished to test the Creator as if he were the created, was himself found to be tested, a son of perdition and an heir of darkness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ԲԱՆ ԽՐԱՏՈՒ ԱՌ ՀԳՆԱՒՈՐՏՆ","severity":"info","text":"The heading 'A Word of Admonition to the Hegumens' marks a new section, shifting from a general discourse on love to a specific address to monastic leaders.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Մի՛ յաջ խոտորիր եւ մի՛ յահեակբ","severity":"info","text":"The command 'Do not turn to the right, and do not turn to the left' echoes Deuteronomy 5:32 or similar biblical injunctions against deviation, though the exact source is not cited.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"աջոյ / ահեկի","severity":"info","text":"The terms 'right' (աջ) and 'left' (ահեկ) are allegorized as spiritual and bodily passions respectively, a common exegetical move in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Ադամ","severity":"info","text":"The repeated 'Adam' figures (earthly, spiritual, heavenly, etc.) reflect a typological exegesis where Adam represents different states of humanity, a theme found in early Christian and Armenian monastic writings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"սովին ախտիւք","severity":"info","text":"The anaphoric repetition of 'with these same passions' structures a series of antitheses between the tempter and various Adams, mirroring rhetorical patterns in Ephrem the Syrian.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"յահեակբ","severity":"caution","text":"The form 'յահեակբ' is unclear; it may be a scribal error or variant for 'left' (ահեկ), as the English draft interprets it, but the Armenian text is corrupt here.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'յահեակբ' is ambiguous; it is read as 'left' in the English draft, but the Armenian spelling is irregular and may reflect a textual corruption.","The identity of the 'tempter' (փորձիչն) is not explicitly named but is contextually Satan; the passage does not specify whether this is a direct reference to a biblical figure or a generic type."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":286,"ref":"p286","source":"Արդ քանզի հոգւով ախտիւք անկաւ հոգին չար յերկնից եւ մարմնով ախտիւք զմարմնաւորն եհան ի դրախտէն, վասն այսորիկ հայր ամենայն ախտից եւ չար շնչոց կոչի հպարտութիւնն, եւ մայր ամենայն ախտից մարմնոյ՝ որկորոստութիւն։ Արդ յայսմ ախտիցս ծնանին ամենայն ախտք շնչական եւ մարմնական. արդ այսու ախտիւքս կռուի ընդ վանականս գազանապէս. այսու ախտիւք սերմանեաց զցայգն քնով, նիւթէ զցայգն երազով եւ արկանէ զցերեկն լեզուով։ Արդ այսոքիկ են որ կոչի ահեկի. որկորստութիւն, անառակութիւն, շուայտութիւն, արբեցութիւնք, քնածութիւնք, ստախաւսութիւն, որովայնամոլութիւնվասն այսորիկ ասէ առաքեալ. Կերակուր պորտոյ եւ պորտ կերակրոյ, Աստուած զսա եւ զնոսա խափանեսցէս։ Վասն պոռնկութեան. ցանկութիւն, գիճութիւն, իգասիրութիւն, ակնատեսութիւն, ակնագնացութիւն, պագշոտութիւն, անամաւթութիւն, լրբութիւն, յարատ տեսութիւն, ծիծաղութիւն, շուայտեցութիւն, շնութիւն, պոռնկութիւն, իգացելութիւն, արուագիտութիւն։ Վասն այսորիկ ասէ առաքեալն, թէ՝ Ամենայն մեղք մարմնոյն արտաքոյ մարմնոյն են. բայց որ պոռնկիցի, յիւր մարմինն մեղանչիցիբ†։ Վասն դատարկութեան. վատ, դատարկ, անյարիր, վեհերոտ, դանդաղկոտ, չգործու, չկեցու, դատարկակեաց, դատարկակեր, անգութ, անամաւթ, քնեայ, երազատես, երազագէտ, վատ մարգարէ, տգեղծ ի մարտի, անմիտ, անհանճար. վասն այսորիկ պատուիրեաց առաքեալ.","english":"Now, since by spiritual passions the evil spirit fell from the heavens, and by bodily passions it expelled the bodily man from paradise, for this reason the father of all passions and evil breaths is called pride, and the mother of all bodily passions is gluttony. Now from these passions are born all spiritual and bodily passions. Now with these passions it fights against the monks in a bestial manner. With these passions it sows the night with sleep, furnishes the night with dreams, and casts the day with the tongue. Now these are what are called the fearful: gluttony, profligacy, prodigality, drunkennesses, sleepinesses, false speech, belly-worship. For this reason the Apostle says: \"Food of the belly and belly of food, may God destroy these and those.\" Concerning fornication: lust, madness, woman-love, eye-gazing, eye-wandering, kiss-lust, shamelessness, wantonness, persistent gazing, laughter, prodigality, adultery, fornication, woman-knowing, man-knowing. For this reason the Apostle says: \"All sins of the body are outside the body, but if one fornicates, one sins with one's own body.\" Concerning vanity: vain, empty, unreal, cowardly, sluggish, inactive, unproductive, living emptily, eating emptily, merciless, shameless, sleepy, dream-seeing, dream-knowing, vain prophet, ugly in battle, mindless, artless. For this reason the Apostle commanded.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"հպարտութիւն","severity":"info","text":"The Armenian term for 'pride' is identified as the father of all passions, a key concept in the homily's moral taxonomy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"որկորոստութիւն","severity":"info","text":"The Armenian word for 'gluttony' is named the mother of all bodily passions, central to the passage's dualistic framework.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Կերակուր պորտոյ եւ պորտ կերակրոյ","severity":"info","text":"The phrase 'Food of the belly and belly of food' is attributed to the Apostle, likely a paraphrase of a Pauline warning against gluttony.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ամենայն մեղք մարմնոյն արտաքոյ մարմնոյն են","severity":"info","text":"The saying 'All sins of the body are outside the body' is attributed to the Apostle, possibly echoing 1 Corinthians or a patristic gloss.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Վասն պոռնկութեան","severity":"info","text":"The passage is structured as a catalogue of vices under three headings: gluttony, fornication, and vanity, each introduced by 'Concerning'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"վանականս","severity":"info","text":"The reference to 'monks' indicates the homily's intended audience, consistent with the work's genre as a monastic admonition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'may God destroy these and those' (Աստուած զսա եւ զնոսա խափանեսցէս) is ambiguous: it may refer to the gluttonous and their food, or to the vices and their practitioners.","The clause 'but if one fornicates, one sins with one's own body' (բայց որ պոռնկիցի, յիւր մարմինն մեղանչիցիբ†) contains a textual crux: the final word is marked with a dagger, suggesting a possible corruption or variant reading."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":287,"ref":"p287","source":"Որ գործէն ոչ՝ կերիցէ մի՛Գ։ Վասն նենգութեան. խորամանկութիւն, խարդախութիւն, չարիմաց, ժանտիմաց, ժանտամիտ, թիւնաւոր, աւձաքիմ, խարազիմաց, ամենակեղծ, բիւրակեղծ, բիւրաբիծ, ամենաչար, խոժոռամիտ, խոժոռադէմ, տրտմող, ուռուցկոտ, դէզաւոր, դեղամոր, դեղխիչ, գոռոզ, խազմառու, շիթող, դաշտխաւս, բանսարկու, հրապուրիչ, որոշիչ, ոխապահ, քինահան, անհաշտ, ատեցող. վասն այսորիկ ասէ, թէ այս ախտք են եւ կոչին ահեկի, եւ վասն սոցա դատապարտիմք։ Եւ այս են աջոյն. ամբարտաւանութիւն, ամբարհաւաճութիւն, սնափառութիւն, նեղութիւն անգոյս, արհամարհութիւն, չարակամ, խստասիրտ, խստամիտ, խստապարանոց, լամառ, անհաւան, անհնազանդ, խստաբարոյ, խստաբան, խստախաւս, չարաբան, չարասիրտ, բարկացող, սրտմտող, չարացասումն, վայրապարացասումն, անժոյժ, եռազկոտ, փքացող, յարձակող, հարկանող, կռուող, արիւներես, տրտմող, մինչ ոչ զփղձուկն եւ ոչ զփուքն թափել չկարէր յիստակեցուցանել զմիտս իւր։ Եւ դարձեալ՝ եթէ ոչ աղաչիցի յումեքէ՝ ուտել ոչ կարէ եւ ոչ աղաւթել, այլ յաղթեալ ի ցասմանէն անհաշտ անկանի։ Վասն այսորիկ բողոքէ մարգարէն եւ ասէ, Բարկանայք եւ մի՛ մեղանչէ գ. եւս առաքեալ, թէ՝ Արեգակն ի վերայ բարկութեան ձերոյ մի՛ մտցէ. եւ մի՛ տայք տեղի սատանայի. եւ դարձեալ ասէ, թէ՝ Բարկութիւն մարդոյ զարդարութիւն Աստուծոյ ոչ գործէ Վասն հպարտութեան.","english":"He who does not work, let him not eat. Because of deceit: cunning, fraud, malice, venomous mind, venomous thought, venomous intent, poisonous, serpent-tongued, viper-minded, utterly false, manifoldly false, manifoldly stained, utterly evil, sullen-minded, sullen-faced, sorrowful, swollen, deformed, poison-maddened, poison-dispensing, proud, greedy, envious, slanderous, calumnious, seductive, divisive, rancorous, vengeful, irreconcilable, hateful. For this reason it is said that these are passions and are called *aheki*, and because of them we are condemned. And these are on the right: arrogance, haughtiness, vainglory, insatiable neediness, contempt, malevolence, hard-hearted, hard-minded, stiff-necked, quarrelsome, disobedient, insubordinate, harsh-mannered, harsh-spoken, harsh-tongued, evil-speaking, evil-hearted, wrathful, resentful, evil-tempered, perverse-tempered, impatient, boiling, swelling, attacking, striking, fighting, blood-faced, sorrowful, so that he could not even clear his mind of the phlegm and the breath. And again: if he is not entreated by someone, he can neither eat nor pray, but overcome by wrath he falls irreconcilably. For this reason the prophet complains and says, \"Be angry and do not sin.\" And the apostle says, \"Let the sun not set upon your wrath,\" and \"Do not give place to the devil.\" And again he says, \"The wrath of man does not work the adornment of God.\" Because of pride.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"aheki","severity":"info","text":"The term 'aheki' (ահեկի) is a hapax legomenon in this passage, likely a loanword or a technical term for a class of passions. Its precise meaning is uncertain, but context suggests it denotes a category of demonic or sinful afflictions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Be angry and do not sin","severity":"info","text":"The phrase 'Be angry and do not sin' is not a direct biblical quotation but may echo Psalm 4:5 or a patristic maxim. The source is unclear; it likely reflects a common ascetic teaching rather than a specific verse.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Let the sun not set upon your wrath","severity":"info","text":"This saying is attributed to the apostle (Paul) but is not found in the canonical epistles. It is a well-known early Christian moral aphorism, possibly from Ephesians 4:26 or a later tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Do not give place to the devil","severity":"info","text":"This phrase echoes Ephesians 4:27 ('give no place to the devil'), though the wording differs slightly. It is a common patristic exhortation against wrath.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"The wrath of man does not work the adornment of God","severity":"info","text":"This saying is not a direct biblical quote but may allude to 1 Timothy 2:9-10 or a similar passage on divine adornment. It reflects a moral teaching on the incompatibility of anger with divine grace.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Because of pride","severity":"info","text":"The passage concludes with 'Because of pride,' which links the list of passions back to the previous homily section on pride as the root of all spiritual passions. This structural marker reinforces the thematic unity of the homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The term 'aheki' (ահեկի) is obscure; its meaning is inferred from context as a class of passions, but it may be a scribal error or a rare loanword.","The scriptural references are paraphrastic and not verbatim; their exact sources are uncertain.","The phrase 'He who does not work, let him not eat' is a common ascetic maxim, not a direct biblical quote, though it echoes 1 Corinthians 9:4 or similar passages."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":288,"ref":"p288","source":"հպարտ, անձնիշխան, անզգամ, ապարասան, անհաւան, անհնազանդ, ստահակ, ստամբակ, վրիպակ, հեռ, յամառ, վիճող, հակառակող, ընդդիմացող, վատախաւս, կարգող, թշնամանող, խռովիչ, խազմարար, խանգարիչ, չարաբան, չարաբար, չարակամ, չարալուր, չարատես, չարախաւս, սուտ, ստապատում, կամակոր, կամապաշտ, կամակատար՝ որ կոչի մտախոհ, անձնատեաց, անձնակորոյս։ Քանզի գրեալ է. Որ սիրէ զմեղս՝ ատեայ զանձն իւր. եւ դարձեալ, եթէ հանապազ զԱստուած առաջի աչացդ տեսանես ոչ մեղանչես եւ ոչ գործես զայս ամենայն։ Փառասէր, անձնակամ, անձնասէր, անձնահաճոյ, դատարկակեաց. եւ այս ամենայն չարիք մտեալ բնակէ ի մարդն եւ մերժէ յԱստուծոյ։ Զոր աղաչեմ վասն Աստուծոյ զամենեսեան պահելով զանձինս ի չար ախտէս յայսմանէ. քանզի վասն սոցա բարկանայ Աստուած, որ զայս կրէ յանձն իւր։ Վասն վարդապետազ։ Ոչ գտանի վարդապետ խոնարհ, եւ ոչ աշակերտ հնազանդ. ուսեալն հպարտանայ եւ տգէտն խստանայ. չիք ոք որ իրաւամբ վարի, եւ ոչ ոք որ արդարութեամբ կայ. գիտունն սնափառի եւ տգէտն փառասիրի. գիտունն չխոնարհի եւ տգէտն չհնազանդի. ծերն սաստելով հրամայէ եւ փոքրն սաստկութեամբ պատասխանէ, ծերն զպատիւ խնդրէ եւ փոքրն զհանգիստ. չիք ոք որ իմանայ եւ չիք ոք որ ուսանի եւ առնէ. չիք ոք որ ոգեսէր է եւ չիք ոք որ անապատասէր է. հրաժարեալք յաշխարհէ եւ չհրաժարեալք ի ստացուածոց.","english":"proud, self-willed, shameless, insolent, untrustworthy, disobedient, rebellious, stubborn, erring, distant, obstinate, contentious, contrary, opposing, slanderous, ordering, hostile, disturbing, troublemaking, hindering, evil-speaking, evil-doing, evil-willing, evil-hearing, evil-seeing, evil-speaking, false, false-fabricating, willful, will-worshipping, will-serving—which is called self-willed—self-indulgent, self-destroying. For it is written: He who loves sin hates himself. And again: If you see God before your eyes always, you will not sin and will not do all this. Glory-loving, self-seeking, self-loving, self-pleasing, living emptily. And all these evils have entered and dwell in man and cast him away from God. For God’s sake I beseech everyone to keep themselves from this evil passion, for because of these God is angry with him who bears them in himself. Concerning the teacher: No humble teacher is found, nor obedient disciple. The learned one becomes proud, and the ignorant one becomes harsh. There is no one who conducts himself rightly, and no one who stands in righteousness. The wise one is vainglorious, and the ignorant one is glory-seeking. The wise one does not humble himself, and the ignorant one does not obey. The elder commands with severity, and the younger answers with harshness. The elder seeks honor, and the younger seeks ease. There is no one who knows, and no one who learns and does. There is no one who is spirit-loving, and no one who is desert-loving. They have withdrawn from the world but have not withdrawn from possessions.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"անձնիշխան","severity":"info","text":"The term 'անձնիշխան' (self-willed) combines 'անձն' (self) and 'իշխան' (ruler), implying a person who rules over themselves, often with negative connotations of willfulness in Armenian ascetic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Որ սիրէ զմեղս՝ ատեայ զանձն իւր","severity":"info","text":"The phrase 'He who loves sin hates himself' is not a direct biblical quotation but echoes Proverbs 8:36 (LXX) or similar wisdom traditions, reflecting a common homiletic adaptation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"եթէ հանապազ զԱստուած առաջի աչացդ տեսանես ոչ մեղանչես","severity":"info","text":"The conditional 'If you see God before your eyes always, you will not sin' alludes to the concept of the fear of God as a deterrent, paralleling Psalm 119:11 or similar admonitions in wisdom literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"վարդապետ","severity":"info","text":"The term 'վարդապետ' (teacher) refers to a spiritual master in Armenian monastic tradition, distinct from a simple instructor, and the passage critiques the lack of humility in such figures, reflecting contemporary ecclesiastical concerns.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Վասն վարդապետազ","severity":"info","text":"The phrase 'Concerning the teacher' marks a structural shift from a catalog of vices to a specific critique of the teacher-disciple relationship, a common homiletic device to address communal failings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"անապատասէր","severity":"info","text":"The term 'անապատասէր' (desert-loving) reflects the ideal of monastic withdrawal, a key theme in Armenian asceticism, and its pairing with 'ոգեսէր' (spirit-loving) underscores the tension between renunciation and worldly attachments.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Վասն վարդապետազ' may be a textual corruption or a heading; the reading taken treats it as a structural marker introducing a new section.","The list of vices is extensive and may include some terms with overlapping meanings; the translation follows the draft's rendering."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":289,"ref":"p289","source":"հրաժարեալք ի ծնողաց եւ չհրաժարեալք ի ծանաւթից. հրաժարեալք ի հոգոց եւ չհրաժարեալք ի խորհրդոց. հրաժարեալք ի հոգոց եւ չհրաժարեալք ի մեղաց. հրաժարեալք ի լերինս եւ չհրաժարեալք ի հրապարակաց. հրաժարեալք ի պահս եւ չհրաժարեալք յըմպողաց։ Եւ արդ Բազումք են կոչեցեալք եւ սակաւք են ընտրեալք։ Արդ զոր աւրինակ եկեղեցին կոչեցաւ քահանային, եւ չէ աւրէն նմա այլ կին ունել՝ բայց ի միոջէն, զի եթէ աշխարհականին չհրամայէ երկու կանայս ունել՝ այլ մի, ի նա յարել, զնա սիրել, նովաւ կեալ, զի այս է հրաման Տեառն, եւ դարձեալ Հոգին ամուսին կոչի, եւ զեկեղեցին ամուսին կոչէ, արդ նոյն աւրինակաւ եւ վանականին վանքն կոչի, զի զվաներն եկեղեցւոյն է ծնեալ. քանզի ասէ առաքեալ թէ՝ Գլուխ կնոջ՝ այր էգ, եւ փառքն կնոջ՝ այրն, եւ աւրէնք կնոջ՝ այրն։ Արդ յորժամ վանաց երէցն գլուխ եւ փառք եւ աւրէնք վանաց իցէ, ի տեղւոջն կացցէ եւ տեսցէ զժողովուրդ իւր. զի թէ դու որ առաջնորդ ես՝ ոչ կաս ի կայի, այլոց զիա՞րդ կարես ասել՝ թէ կաց ի կայի, երկիր ի Տեառնէ եւ հնազանդէ՛ Աստուծոյ վարդապետաց։ Արդ որք զիւրեանց անձանց զպտուղն չկարեն հաւաստեաւ պահանջել, զիւրեանց անձինս արձակ համարձակս արածեն, զայլոց անձինս նզովիւք հաշեն եւ մաշեն. ինքեանք երիվարաւ սատանայի զհետ տերանց եւ տիկնաց յածեալ ծփին, եւ ի կրաւնաւորաց եւ ի վանականաց իբրեւ յանարգաց գարշին եւ խորշին.","english":"separated from parents and not separated from acquaintances; separated from spirits and not separated from councils; separated from spirits and not separated from sins; separated from mountains and not separated from marketplaces; separated from fasts and not separated from drinkers. And now many are called and few are chosen. Now as the church is called the priest's wife, and it is not lawful for him to have another woman but only one, because if the layman is not commanded to have two wives but one, to cleave to her, to love her, to live with her, for this is the command of the Lord, and again the Spirit is called spouse, and calls the church spouse, now by the same example the monastery is also called the monk's spouse, because the monks are born of the church. For the apostle says: The head of the woman is the man, and the glory of the woman is the man, and the law of the woman is the man. Now when the elder of the monastery is head and glory and law of the monastery, let him remain in his place and see his congregation. For if you who are the leader are not in your place, how can you say to others: Stay in your place, fear the Lord and obey the teachers of God. Now those who cannot justly demand the fruit of their own souls, who let their own souls loose and free, who drive away and consume the souls of others with curses, themselves riding on Satan's horse, pursuing lords and ladies, and abhor and detest crowned ones and monks as if they were contemptible.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"հրաժարեալք ... չհրաժարեալք","severity":"info","text":"The passage opens with a series of antithetical parallel clauses contrasting separation from spiritual goods with continued attachment to worldly vices, a rhetorical pattern typical of Mandakuni's homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Բազումք են կոչեցեալք եւ սակաւք են ընտրեալք","severity":"info","text":"This echoes Matthew 22:14 (or a variant of the saying 'many are called, few are chosen'), a common scriptural allusion in early Christian exhortation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Գլուխ կնոջ՝ այր էգ","severity":"info","text":"The phrase 'the head of the woman is the man' adapts 1 Corinthians 11:3, where Paul speaks of man as head of woman, here applied to the monastic elder's authority.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"եկեղեցին կոչեցաւ քահանային","severity":"info","text":"The metaphor of the church as the priest's spouse reflects early Christian ecclesiology, where the church is the bride of Christ; Mandakuni extends this to the monastery as the monk's spouse.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"վանական","severity":"info","text":"The term 'vankʿ' (monastery) and 'vanakan' (monk) are central; the passage argues that monks are 'born of the church', emphasizing the monastic community's dependence on ecclesiastical order.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"երիվարաւ սատանայի","severity":"caution","text":"The phrase 'riding on Satan's horse' is a vivid but ambiguous metaphor; it likely denotes pride or demonic influence, but the exact referent (e.g., simony, worldly ambition) is not specified in the text.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'crowned ones' (i kraunaworacʿ) is ambiguous: it may refer to married clergy or to tonsured monks; the reading taken follows the contrast with 'monks' (vanakanacʿ) as distinct groups."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":290,"ref":"p290","source":"Չկարէ ոք երկուց տերանց ծառայելդ†։\n\nԿԱՆՈՆՔ ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ ՄԱՆԴԱԿՈՒՆՒՈՅ ՀԱՅՈՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ [ԳԼՈՒԽՔ Թ]\n\n6Ա. Վասն յաղուհացսն զշաբաթ կիւրակէսն ոչ պահել եւ ի շաբաթու երիկունն ապաշխարողաց ոչ քարոզել։ Բ. Կիւրակէի եւ ի Զատկէ մինչեւ ցՊենտակոստն ծունը ոչ դնել։ Գ. Զշաբաթ, կիւրակէս պահոցն լուծանել ի պանիր, ի ձու, որպէս ի ձէթ, ի ձուկն եւ ի գինի։ Դ. Յաւուրս շաբաթու ոչ դատարկանալ ի գործոյ։ Ե. Ոչ առնել զէնմունս յուրբաթու եւ ի չորեքշաբաթւոջ։ Զ. Զյայտնութիւնն եւ զծնունդն Քրիստոսի ի միասին տաւնել։ Է. Վարդավառին պահոց եւ աշխարհամատրանն տաւնի։ Ը. Դեւք առանց հրամանի Աստուծոյ ոչ իշխեն մտանել ի մարդ։ Թ. Դիւահարի չհաղորդել մինչեւ սրբեսցի։\n\n[ԿԱՆՈՆՔ ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ ՄԱՆԴԱԿՈՒՆՒՈՅ]\n\n2Զմեծ եւ զանբաւ, զբարերար եւ զմարդասէր Տեառնէն պարտիմք գոհանալ հանապազ, որ արար զմեզ մտաւոր, բանաւոր, հոգեւոր. եւ ետ մեզ ճանաչել զանուն իւր սուրբ եւ ասէ. Ես ընդ ձեզ եմ յաւիտեանս ժամանակացա։ ՄՈԽԶ (ՈԽԲ) Ա. Վասն սրբոյ պասեքին պահոցն ի կանոնս ի շաբաթու ոչ հրամայի պահել յայտ անտի է, զի շաբաթն աւր՝ երիկունն ապաշխարութեան, չքարոզի ի մի դէմսն ըստ Մովսէսի աւրինադրին հրամանի պարտիմք պատուել եւ ի միւս, զի կարապետ է մեծի թագաւորին յառաջընթաց, ընդ առաջ ելանէ ճրագաւք եւ մոմեղինաւք կիւրակէին։ ՈԽԷ (ՈԽԳ) Բ.","english":"No one can serve two masters.\n\nCANONS OF YOVHANNĒS MANDAKUNI, CATHOLICOS OF THE ARMENIANS [CHAPTERS 9]\n\n6A. Concerning the fast of the weekdays of the week of Pentecost not to be kept, and not to preach to those doing penance on the evening of the Sabbath. B. On Sunday and from Easter until Pentecost not to kneel. C. To loosen the fast of the Sabbath and Sunday with cheese, with egg, as with oil, with fish, and with wine. D. On the days of the week not to be idle from work. E. Not to perform exorcisms on the Sabbath and on Wednesday. F. To celebrate the Epiphany and the Nativity of Christ together. G. To celebrate the fast of Vardavar and the world-deluge. H. Demons without the command of God cannot enter into man. I. Not to give communion to the demon-possessed until he is purified.\n\n[CANONS OF YOVHANNĒS MANDAKUNI]\n\n2We owe thanks continually to the great and abundant, beneficent and philanthropic Lord, who made us intellectual, rational, spiritual; and gave us to know his holy name and says: I am with you in the ages of time. 62 (62) A. Concerning the holy fast of the fasts in the canons of the week, it does not command to keep it manifestly, for the Sabbath day is the evening of repentance, it does not preach on one side according to the command of the Mosaic law we must honor, and on the other, for it is the forerunner of the great king in the advance, it goes before with lamps and candles of Sunday. 67 (63) B.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ԿԱՆՈՆՔ ՅՈՎՀԱՆՆՈՒ ՄԱՆԴԱԿՈՒՆՒՈՅ","severity":"info","text":"The passage shifts abruptly from a homiletic opening to a list of canonical rulings, suggesting a composite text where a brief sermon preface introduces a separate canon collection.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"Վարդավառ","severity":"info","text":"Vardavar is the Armenian Feast of the Transfiguration, traditionally associated with water rites and the flood narrative; its pairing with 'world-deluge' here reflects a local typology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ոչ կարէ ոք երկուց տերանց ծառայել","severity":"info","text":"The opening maxim echoes Matthew 6:24, 'No one can serve two masters,' a dominical saying used here to introduce the authority of the canons.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Պենտակոստն","severity":"info","text":"The canons regulate fasting and kneeling from Easter to Pentecost, reflecting early Armenian liturgical practice that distinguished the fifty-day period as a continuous feast.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ԿԱՆՈՆՔ","severity":"info","text":"These canons, attributed to Yovhannēs Mandakuni (5th c.), were transmitted as part of the Armenian canonical tradition and later included in the Book of Canons (Kanonagirkʿ), indicating their normative authority.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ՄՈԽԶ (ՈԽԲ)","severity":"caution","text":"The numbering '62 (62)' and '67 (63)' in the English draft is unclear; the Armenian text shows marginal numerals that may reflect later chapter divisions or scribal annotations, not original to the homily.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The transition from the opening maxim to the canon list is abrupt; the relationship between the two sections is unclear.","The numbering '62 (62)' and '67 (63)' in the English draft does not correspond clearly to the Armenian text, which has 'ՄՈԽԶ (ՈԽԲ)' and 'ՈԽԷ (ՈԽԳ)'—possibly scribal or editorial additions."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":291,"ref":"p291","source":"Այլ վասն կիւրակէի պահելոյ, ոչ կանոնք հրամալեն եւ ոչ վարդապետք, այլ նզովեն եւ անէծս ի վերայ դնեն. զնոյն եւ ՅԺԸ եպիսկոպոսքն ի Նիկիայ՝ ի սուրբ ժողովն, նզովս կարգեցին եւ կնքեցին։ ՈԽԸ (ՈԽԴ) Գ. Այլ եւ յաւր կիւրակէի եւ ի Զատկէն մինչեւ ցՊենտակոստն ծունր կրկնել ոչ հրամայեցին, այլ յաղաւթս կալ։ ՈԽԹ (ՈԽԵ) Դ. Եթէ ասիցէ ոք, թէ գինի որթոյ բերէ եւ ձէթ՝ ծառոյ եւ ձուկն՝ ջրոյ, ո՛վ անհեդեդ զգայարան, այն է Նեստորի անիծելոյ ազանդն, զի Բասիղ Կեսարացի զձուկն գազան ասէ, եւ առաքեալ վկայէ. Այլ մարմին ձկան եւ այլ մարմին անասնոյ եւ այլ մարմին թռչնոյա։ Արդ առաքեալ մարմին ասէ եւ հերձուածողն ջուր։ Արդ՝ զիա՞րդ իցէ ջուր, զի կենդանի է՝ յաւդք, ոսկերք, ջիղք, արիւն, աչք, ա՛ղէ, քննեա խորհրդիւ ի ձկունս եւ ի գազանս, որ ի ցամաքի են՝ առեւծ, ինծ, արջ, վիշապ, որ է աւձ եւ գիրք ասեն սինկղ եւ հիդրայ ծովայինք, սինկղն շուն ասի երեք գլխի եւ հիդրայն եւս չարագոյն քան զնա, բայց զիւրեանց զորդիսն ոչ ուտեն, իսկ ձուկն զիւր մերձաւորութիւնսն ուտէ, եւ մարդ եւս ուտէ. ապա զիա՞րդ եւս իցէ ջուր։ Այլ կան եւ հաւք ջրայինք եւ անասունք, եւ ո՞վ է, որ առանց ջրոյ սնանի։ Արդ՝ գիրք զձուկն կենդանի ասեն եւ պատարագ եւս առնեն։ Եկ եւ առ ձէթ. գիրք՝ զիւղ եւ զձէթ մի ասեն։ Եսայի ասէ. Փայտ իւղոյ ա†. եւ Դաւիթ ասէ. Ծերութիւն իմ ի ձէթ պարարտութեան բ†.","english":"Concerning the keeping of Sunday, neither the canons command it, nor the teachers, but they place curses and anathemas upon it. The same also the 318 bishops at Nicaea, in the holy council, established and confirmed anathemas. Canon 3. Also, on the day of Sunday and from Easter until Pentecost, they did not command to kneel twice, but to stand in prayer. Canon 4. If someone should say that wine comes from the vine, and oil from the tree, and fish from water—oh, senseless perception!—that is the doctrine of the accursed Nestorius, for Basil of Caesarea says that fish is a beast, and the apostle witnesses: The flesh of fish is one thing, and the flesh of an animal is another, and the flesh of a bird is another. Now the apostle says flesh, and the heretic says water. Now, how can it be water, since it is living—with joints, bones, sinews, blood, eyes, gills? Examine with understanding among fish and among beasts that are on dry land—lion, leopard, bear, dragon, which is a serpent, and the books call it synkē and hydra, marine creatures. Synkē is called a three-headed dog, and hydra is even more evil than it, but they do not eat their own offspring, whereas fish eats its own kind, and also eats man. Then how can it still be water? But there are also water birds and animals, and who is there that is nourished without water? Now the books call fish a living thing and even offer it as a sacrifice. Come, take oil: the books say oil and olive are one. Isaiah says: Wood of oil. And David says: My old age in the oil of abundance.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"The 318 bishops at Nicaea refers to the First Council of Nicaea (325 CE), though the number 318 is traditional in Armenian sources. The canons cited here are attributed to Yovhannēs Mandakuni, a 5th-century catholicos, but their exact origin is debated.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ձէթ","severity":"info","text":"The Armenian term šētʿ (ձէթ) is translated as 'oil' in the English draft, but it can also mean 'olive oil' or 'fat'. The passage plays on the ambiguity between the fruit and the product, citing Isaiah and David to assert their unity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Isaiah: Wood of oil","severity":"info","text":"The phrase 'Wood of oil' likely alludes to Isaiah 41:19 or a similar passage, though the exact reference is unclear. The Armenian text reads 'Փայտ իւղոյ', which may echo a biblical idiom for an olive tree.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"David: My old age in the oil of abundance","severity":"info","text":"The citation of David (the Psalms) is not a direct verse; it may be a paraphrase of Psalm 92:10 or a similar text. The Armenian 'Ծերութիւն իմ ի ձէթ պարարտութեան' suggests a metaphorical use of oil for prosperity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Basil of Caesarea (c. 330–379) wrote on natural history, classifying fish as beasts. The homily uses this to argue against Nestorian views that fish is mere water, asserting its living nature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The passage contains a lacuna or corruption: 'ՈԽԸ (ՈԽԴ)' and 'ՈԽԹ (ՈԽԵ)' likely represent canon numbers (e.g., 68 and 69, or 64 and 65), but the text is ambiguous. The English draft omits these numerals.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The canon numbers (ՈԽԸ/ՈԽԴ, ՈԽԹ/ՈԽԵ) are unclear; they may be scribal variants or errors.","The citation from David is not a direct biblical verse; its source is uncertain.","The term 'synkē' (սինկղ) and 'hydra' (հիդրայ) are mythological creatures, but their exact referents in Armenian tradition are ambiguous."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":292,"ref":"p292","source":"եւ աւետարանագիրն ասէ, վասն կուսանացն, թէ ձէթ ոչ առին. եւ եթէ Տուք մեզ յիւղոյդ ձերմէդ։ Ահա յայտ է, թէ իւղ եւ ձէթ մի են։ Դարձեալ. ոչ եթէ Ադամ պանիր եկեր, այլ պտուղ ծառոյ եւ ել ի դրախտէն։ Իսկ վասն գինւոյ գիրք ասեն. Զարբեցողսն եւս չար քան զդիւահարսն, զոր եւ առաքեալ ասէ. Մի արբեցողք եւ ոչ ասաց թէ մի՛ ըմպէք գինի, զի եւ Նոյի յի հրամայեաց ըմպել գինի վասն տրտմութեան, զի ցՆոյ գինի ոչ էր, բայց միայն խաղող։ Ապա Նոյի հրամայեաց առնել վասն տրտմութեան. նոյնպէս եւ մեզ ետ ի վայելչութիւն, ոչ եթէ արբենալ եւ զեղխել, այլ կերակուրս յորժամ ուտեմք ի նմին կամք, իսկ յորժամ արբենամք՝ զայլ խորհուրդս ածեմք զմտաւ եւ ոչ զԱստուծոյն, զոր եւ Եսայի ասաց. Վայ այնոցիկ, որ յառնեն ընդ առաւաւտս՝ եւ զհետ լինին ցքւոյն եւ գինւոյն, որ Գինին, անդէն իսկ զնոսին այրէբ։ Դարձեալ ասէ. քահանայն եւ մարգարէն յիմարեցան վասն ցքւոյնԳ. Յառաջ ուխտաւորքն Սամուէլ եւ Սամփսոն եւ որդիքն Յովնադաբայ միս ուտէին, բայց գինի եւ ցքի ոչ ըմպէին. զի գինի եւ հացաւղի եւ մեղրաւղի եւ ամբրաւաւղի մի են, զոր գիրք ձու եւ ձուկն եւ ձէթ մի են։ Թէ ասիցէ ոք, թէ ձու յաւր Ի կենդանի լինի. ել կենդանի անասնոյ, թէ յաւր Ի դարման ոչ լինի, մեռանի.","english":"and the evangelist says concerning the virgins that they took no oil. And if you say, \"You from your own oil.\" Behold, it is evident that oil and oil are one. Again: Not that Adam ate cheese, but the fruit of the tree, and he went out of paradise. But concerning wine, the books say: The drunkards are worse than the demon-possessed, as the apostle also says: \"Do not be drunkards,\" and he did not say, \"Do not drink wine,\" for even Noah commanded the drinking of wine because of sorrow, for Noah had no wine, but only grapes. Then Noah commanded to make it because of sorrow. Likewise, he gave it to us for enjoyment, not for drunkenness and debauchery, but as food when we eat with it in moderation, but when we drink, we bring other thoughts to mind and not those of God, as Isaiah also said: \"Woe to those who rise at dawn and follow after the onion and the wine,\" for the wine itself burns them. Again he says: The priest and the prophet became foolish because of the onion. Formerly, the covenanters Samuel and Samson and the sons of Jonadab ate meat, but they did not drink wine or onion, for wine and onion-water and honey-water and amber-water are one, as the books say that egg and fish and oil are one. If someone should say that an egg is a living thing, if it comes from a living animal, if an egg is not tended, it dies.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ձէթ","severity":"info","text":"The Armenian word ձէթ (šētʿ) is used here for 'oil' (as in olive oil), but the passage plays on its homonymy with 'oil' (իւղ) to argue they are the same substance.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ցքի","severity":"info","text":"The term ցքի (cʿkʿi) is translated as 'onion' in the English draft, but it may also refer to a type of leek or strong-smelling plant; the homily treats it as a substance forbidden alongside wine.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Isaiah quotation","severity":"info","text":"The homily cites Isaiah: 'Woe to those who rise at dawn and follow after the onion and the wine,' a paraphrase of Isa 5:11 (LXX) condemning revelry.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Noah and wine","severity":"info","text":"The homily claims Noah commanded wine-making for sorrow, a tradition not in Genesis but found in later Jewish and Christian lore (e.g., Jubilees 7:15-16).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Samuel, Samson, Jonadab","severity":"info","text":"The homily lists Samuel, Samson, and the sons of Jonadab as covenanters who abstained from wine and onion, echoing the Rechabite tradition (Jer 35) and ascetic ideals.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"egg and fish and oil","severity":"caution","text":"The claim that 'egg and fish and oil are one' is obscure; it may reflect a dietary classification or a textual corruption in the Armenian transmission.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The homily's logic equating oil (իւղ) and oil (ձէթ) is unclear; the English draft renders both as 'oil' but the Armenian distinguishes them, possibly as different types of oil.","The reference to 'onion-water, honey-water, amber-water' as one with wine is ambiguous; it may be a local ascetic rule or a textual error."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":293,"ref":"p293","source":"բայց զոր Հին եւ Նոր Կտակարանաց ասացեալ է եւ վարդապետացն, որ են այս՝ Աթանաս, Կիւրեղ, Յովհաննէս, Սահակ Երուսաղէմի, Ակակ, Գրիգոր Աստուածաբան, Գրիգոր Նիւսացի, Գրիգոր Նէոկեսարեայ, Բասիղ Կեսարացի, Երէնիոս, Իւրեգինէս, Եւսեբիոս, Կղեմենտոս, Տիմոթէոս, Յովհան Կոստանդնուպաւլսի, Զէնոբ, Սեբերիանոս։ Արդ՝ զոր սոցա կարգաւորեալ է, մարգարէից եւ առաքելոց վկայութեամբ չէ պարտ ումեք զանց առնել։ ՈԾ (ՈԽԵ) Ե. Ի Զատկէն մինչեւ ցՊենտակոստն ամենայն աւուրքն որպէս կիւրակէ են, ծունը ոչ հրամայի դնել, այլ յոտն կալով երկրպագութեամբ մատուցանել զաղաւթսն։ ԼՈԹԱ (ՈԽԶ) Զ. Ի Պենտակոստէէն մինչեւ ցՎարդավառն Բ շաբաթք ուտին եւ մին պահի, Վարդավառն՝ տաւն առաքելոցն եւ Մատուռնն ըստ հնումն, Տաղաւարահարացն ի նորումս. նաւակատիք սուրբ տեղեացն Երուսաղէմի եւ մարտիւրոսաց յիշատակք։ ՈԾԲ (ՈԽԷ) Է. Ի Պենտակոստէէն յառաջի ծոմոյն պահս ցուրբաթ աւր պահել եւ յուրբաթուն ուտել՝ անկարգութիւն է, պահել պարտ է մինչեւ ցերեկոյն, եւ զուրբաթ որպէս կիւրակէ պատուեն եւ ի գործոյ դատարկացուցանեն մեղք են, եւ կոչեն զնա ծեր, եւ զի Ե աւըն աւագ են քան զնա։ ՈԾԳ (ՈԽԸ) Ը.","english":"but what is said by the Old and New Testaments and by the teachers, who are these: Athanasius, Cyril, John, Sahak of Jerusalem, Acacius, Gregory the Theologian, Gregory of Nyssa, Gregory of Neocaesarea, Basil of Caesarea, Irenaeus, Origen, Eusebius, Clement, Timothy, John of Constantinople, Zenob, Severianus. Now, what is ordained by them, with the testimony of the prophets and apostles, no one is permitted to transgress. 295 (295). 5. From Easter until Pentecost all the days are as Sunday; it is not permitted to kneel, but to stand and offer prayers with veneration. 296 (296). 6. From Pentecost until Vardavar, two weeks they eat and one they fast; Vardavar: the feast of the apostles and the Matun according to the old, of the Tabernacle-bearers in the new; the consecration of the holy places of Jerusalem and the commemorations of the martyrs. 297 (297). 7. From Pentecost until the beginning of the fast, to fast on the eve of the Sabbath and to eat on the Sabbath is disorder; it is necessary to fast until evening, and to honor the Sabbath as Sunday, and to abstain from work are sins, and they call it old, and that the five days are greater than it. 298 (298). 8.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Վարդավառն","severity":"info","text":"Vardavar is the Armenian Feast of the Transfiguration, traditionally associated with the apostles and the consecration of holy places in Jerusalem.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"Մատուռնն","severity":"info","text":"Matun likely refers to a specific liturgical commemoration or feast, possibly the 'Matun' of the apostles, but its precise identification is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՈԾ (ՈԽԵ) Ե. Ի Զատկէն մինչեւ ցՊենտակոստն","severity":"info","text":"The passage enumerates liturgical rules in a numbered list (5, 6, 7, 8), with parenthetical numbers (295, 296, 297, 298) likely from the source edition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"dating","kind":"chronology","basis":"text","lemma":"Ի Պենտակոստէէն մինչեւ ցՎարդավառն","severity":"info","text":"The text prescribes a fasting and feasting cycle from Pentecost to Vardavar, indicating a specific liturgical calendar in early Armenian Christianity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"զոր սոցա կարգաւորեալ է","severity":"info","text":"The homily cites a list of Church Fathers (Athanasius, Cyril, etc.) as authorities, reflecting the reception of patristic tradition in Armenian canon law.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ՈԾԳ (ՈԽԸ) Ը.","severity":"caution","text":"The passage ends abruptly with '8.' and no further text, suggesting a break or lacuna in the manuscript or edition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'Matun' is unclear; it may be a feast or a place. The list of Church Fathers includes some with variant spellings (e.g., 'Իւրեգինէս' for Origen). The numbering system (295, 296, etc.) may be editorial rather than original."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":294,"ref":"p294","source":"Եւ որ ի չորեքշաբաթւոջ եւ յուրբաթու մարտիւրոսաց յիշատակ առնէ եւ տաւնս զենմամբ՝ մեղք են, զի եթէ ի կարգի էր, ապա Զատկին ուրբաթն աւր պարտ էր առնել մատաղ, զի Քրիստոս աստուած արարիչն երկնի եւ երկրի ուրբաթուն թուն խաչեցաւ, եւ ընթերցուածք եւ սաղմոսք եւ Աւետարանք այն աւր շատ է, եւ ամենայն մարդիկ այն աւր ազատեցան ի մեղաց, եւ դրախտն այն աւր բացաւ ի ձեռն աւազակին, եւ զմարդիկ ի ծառայութենէ այն աւր ազատեաց եւ ի սատանայէ այն աւր զերծոյց Քրիստոս, բայց կարգք եկեղցւոյ զայն աւր զատ պահել հրամայեն, եւ փոխանակ նորա ուտել զայլ վեց աւուրսն մինչեւ ցՊենտակոստէն։ ՈԾԴ (ՈԽԹ) Թ. Եւ որ Ծնունդ առնեն յառաջ քան զՅայտնութիւնն չէ արժան, զի սուտ է, զի Ծնունդն եւ Յայտնութիւնն մի են, եւ յայտ յընթերցուածոյն է, որ ասէ. Յիսուսի Քրիստոսի ծնունդն էր այսպէսա, ՈԾԵ (ՈԾ) Ժ. Դեւք առանց հրամանի Աստուծոյ ոչ իշխեն մտանել ի մարդ. եւ յայտ ի Սաւուղայ է, զի ասեն ծառայքն Սաւուղայ. Այս չար ի Տեառնէ խեղդէ զքեզ†տ. եւ վասն Յոբայ Աստուած ետ հրաման, զի ասէ Տէր ցսատանայ. Ահա մատնեմ զնա քեզբ. եւ յերամակ խոզիցն ոչ իշխեցին մտանել դեւքն առանց հրամանի Աստուծոյ, ապա ի մարդ զիա՞րդ իշխեն մտանել։ Բայց, ասեն գիրք. Որ անմեղն է եւ առաքինանայ, իսկ յոմանց պատիժս խնդրէ եւ զոմանս խրատէ։ ՈԾԶ (ՈԾԱ) [ԺԱ]. Բայց աւրէնս ոչ է պարտ առնուլ մինչեւ սրբի.","english":"And whoever makes a memorial of the martyrs on Wednesday and Friday and celebrates a feast with eating, they are guilty of sins, for if it were in order, then on the Friday of Easter it would be necessary to make an offering, because Christ, the divine creator of heaven and earth, was crucified on Friday, and the readings, psalms, and Gospels for that day are many, and all people were freed from sins on that day, and paradise was opened on that day by the hand of the thief, and Christ freed people from servitude on that day and delivered them from Satan on that day, but the canons of the Church command that that day be kept separate, and instead of it, to eat on the other six days until Pentecost. 294 (294) 9. And those who celebrate the Nativity before the Epiphany are not worthy, for it is false, because the Nativity and the Epiphany are one, and it is evident from the reading, which says: The birth of Jesus Christ was thus. 295 (295) 10. Demons cannot enter into a man without the command of God, and it is evident from Saul, for the servants of Saul say: This evil from the Lord is choking you, and concerning Job, God gave a command, for the Lord said to Satan: Behold, I deliver him to you, and the demons could not enter the herd of swine without the command of God, so how can they enter into a man? But, the scriptures say: He who is innocent and virtuous, but from some he seeks punishment and from others he admonishes. 296 (296) [11]. But it is not necessary to take laws until they are sanctified.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Չորեքշաբաթիւն եւ յուրբաթիւն","severity":"info","text":"The Armenian Church observed Wednesday and Friday as weekly fast days (pʿokʿr pahkʿ), commemorating the betrayal and crucifixion of Christ. Mandakuni here forbids feasting on these days, even in honor of martyrs.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Զատկին ուրբաթն","severity":"info","text":"The reference to Christ's crucifixion on Friday and the opening of paradise by the hand of the thief alludes to Luke 23:39–43, where the penitent thief (traditionally named Dismas) is promised paradise.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"Ծնունդն եւ Յայտնութիւնն","severity":"info","text":"Mandakuni insists that the Nativity (Ծնունդն, Christmas) and the Epiphany (Յայտնութիւնն, Theophany) are one feast, reflecting the early Armenian tradition that celebrated Christ's birth and baptism together on January 6.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Յիսուսի Քրիստոսի ծնունդն էր այսպէսա","severity":"info","text":"The phrase 'The birth of Jesus Christ was thus' likely refers to a reading from the Protoevangelium of James or a similar apocryphal infancy gospel, not a canonical text, as no such direct quote appears in the New Testament.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Յոբայ","severity":"info","text":"The reference to God delivering Job to Satan echoes Job 1:12, where God permits Satan to test Job. The example of Saul (1 Samuel 16:14–16) and the herd of swine (possibly Tobit 8:2 or a demonological tradition) illustrate the necessity of divine permission for demonic possession.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ՈԾԴ (ՈԽԹ) Թ. ... ՈԾԵ (ՈԾ) Ժ. ... ՈԾԶ (ՈԾԱ) [ԺԱ]","severity":"info","text":"The passage is numbered as sections 9, 10, and 11 in the source edition, with the Armenian numerals indicating the sequence. The bracketed '[ԺԱ]' suggests a textual variant or editorial correction for the final section.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'the servants of Saul say: This evil from the Lord is choking you' does not correspond directly to any known biblical verse; it may be a paraphrase of 1 Samuel 16:14–16 or a lost apocryphal tradition.","The reference to 'the herd of swine' and demons is unclear; it may allude to a specific hagiographical or exorcistic narrative not identified in the canonical scriptures."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":295,"ref":"p295","source":"ապա եթէ ի նմին վախճանի, եւ գոհութեամբ ընդունի ընդ մարտիւրոսս, պայծառանայ առաջի Աստուծոյ, զոր առաքեալ ասէ. Մատնեցի զայնպիսին սատանայի ի սատակումն մարմնոյ, զի ոգին ապրեսցի յաւուր տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի։","english":"But if at that same end, and with gratitude he receives among the martyrs, he becomes resplendent before God, as the Apostle says: I delivered such a one to Satan for the destruction of the body, that the spirit might live on the day of our Lord Jesus Christ.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"վախճանի","severity":"info","text":"The term 'վախճանի' (vaxčani) here means 'end' or 'death,' likely referring to the martyr's death. The passage contrasts a proper end with gratitude among martyrs against improper feasting on Fridays.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Մատնեցի զայնպիսին սատանայի ի սատակումն մարմնոյ","severity":"info","text":"This phrase echoes 1 Timothy 1:20, where Paul speaks of delivering someone to Satan for the destruction of the flesh. The Armenian text adapts the Pauline idea to a martyrdom context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"մարտիւրոս","severity":"info","text":"'մարտիւրոս' (martiuros) is a Greek loanword meaning 'martyr.' In Armenian homilies, it often refers to those who died for the faith, and being received 'among the martyrs' implies salvation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"յաւուր տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի","severity":"info","text":"The phrase 'on the day of our Lord Jesus Christ' likely refers to the eschatological day of judgment or resurrection, a common theme in Armenian patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ապա եթէ","severity":"info","text":"The conditional 'ապա եթէ' (but if) marks a shift from the previous condemnation of improper feasting to a positive outcome for those who die properly among martyrs.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'զոր առաքեալ ասէ' (as the Apostle says) could refer to Paul or another apostle; the citation is not explicit in the text.","The identity of 'such a one' (զայնպիսին) is unclear—whether a specific person or a generic example."],"confidence":"medium","notes":[]}]}