{"slug":"lukat","id":"georgian:titus:lukat","title":"TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","author":"Theoph.Bulg.","genre":"bible","date":"","tradition":"georgian","coverage":"biblical-version","coverage_claim":{"status":"biblical-version","text":"This is a version of a biblical text. English Bibles exist; an English translation of this particular version was not searched for."},"publication":{"status":"machine-draft","reviewed_by":null,"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor","provider":"Relace","generated":"2026-11-15T04:54:02Z","cost_usd":0.020128},"source":{"registry_id":"georgian:titus:lukat","work_id":"lukat","edition":"titus","language":"","license":"This text is part of the TITUS edition of Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel. Copyright TITUS Project, Frankfurt a/M, 18.8.2015. No parts of this document may be republished in any form without prior permission by the copyright holder.","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"},"stats":{"passages":45,"english_words":8620,"coptic_letters":0,"commentary_units":255,"commentary_kinds":9,"derived_notes":40,"ambiguities":67,"work_notes":5,"external_links":2,"timeline":4},"summary":{"work":"lukat","abstract":"The Old Georgian version of Theophylact of Ohrid's Commentary on St. Luke's Gospel survives in at least one manuscript (Hollis Alma990009282960203941), reflecting the Athonite translation tradition associated with the Georgian monastery on Mount Athos. Theophylact (ca. 1050–1108) wrote his commentary in Greek; the Georgian translation likely dates to the 11th–12th centuries, contemporary with the flourishing of Georgian monasticism on Athos. The commentary was widely used in Byzantine and Slavic Orthodox tradition, and its Georgian translation served the liturgical and educational needs of the Georgian Church, especially in monastic settings. This edition is based on a single manuscript witness; variant readings from other Georgian or Greek copies are not collated, so the text may not represent the archetype fully. The edition uses the TITUS text of the Old Georgian version; the Greek original is not included, so comparisons with the source language require separate consultation of Greek editions.","historical_context":"Theophylact of Ohrid (ca. 1050–1108) was a Byzantine archbishop and theologian who wrote his commentary on Luke in Greek, likely in the late 11th century. The Georgian translation was produced in the 11th–12th centuries at the Georgian monastery on Mount Athos, a major center for the translation of Greek patristic and liturgical texts into Georgian. This translation tradition was part of the broader cultural and religious exchange between Byzantine and Georgian monastic communities. The commentary itself draws on earlier Greek exegetical traditions, including catenae and works by Cyril of Alexandria, and was later widely used in Slavic Orthodox contexts. The single surviving manuscript (Hollis Alma990009282960203941) indicates the text's limited but significant transmission within Georgian ecclesiastical circles. The translation reflects the needs of Georgian monks for access to Byzantine biblical interpretation in their own language.","significance":"This Old Georgian version of Theophylact's commentary is a key witness to the reception of Byzantine exegesis in the Georgian Church and to the translation activities of the Athonite Georgian monastery. It provides insight into how Greek patristic and medieval commentaries were adapted for Georgian liturgical and educational use. The text also preserves linguistic and textual features that may illuminate the transmission of Theophylact's work beyond the Greek manuscript tradition.","timeline":[{"date":"ca. 1050–1108","event":"Life of Theophylact of Ohrid; he writes his Commentary on Luke in Greek."},{"date":"11th–12th c.","event":"Georgian translation of the commentary produced at the Georgian monastery on Mount Athos."},{"date":"Undated","event":"Surviving manuscript (Hollis Alma990009282960203941) copied."},{"date":"20th–21st c.","event":"Manuscript digitized and included in the TITUS text corpus."}],"relations":[{"work":"Theophylact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel (Greek original)","relation":"source text for the Georgian translation","key":"","label":null,"url":null},{"work":"Cyril of Alexandria, Commentarii in Lucam","relation":"source for some exegetical content","key":"dossier:greek-cyril-commentarii-in-lucam","label":"gap dossier: Commentary on Luke","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-cyril-commentarii-in-lucam"},{"work":"Greek catena on Luke","relation":"related exegetical tradition","key":"dossier:greek-catena-lucam","label":"gap dossier: Catena on the Gospel of Luke (Type B, from Coislin gr. 23 and Oxford, Bodl. Misc. 182)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-lucam"},{"work":"Anti-Marcionite Prologue to Luke","relation":"cited for tradition that Luke was one of the seventy apostles","key":"","label":null,"url":null}],"external_links":[{"key":"hollis:alma990009282960203941","label":"Hollis record for the manuscript","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990009282960203941","reason":"Primary manuscript witness for the Old Georgian version."},{"key":"wikipedia:Theophylact of Ohrid","label":"Wikipedia article on Theophylact of Ohrid","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Theophylact_of_Ohrid","reason":"Biographical and historical context for the author."}],"cautions":["The date of the Georgian translation is not precisely known; it is inferred from the Athonite translation activity in the 11th–12th centuries.","The edition is based on a single manuscript; the text may not represent the archetype fully.","The Greek original is not included in this edition, so comparisons require separate consultation of Greek editions.","Some references in the commentary (e.g., 'Firmness, Festus') are not direct biblical quotations and may reflect paraphrase or transmission errors."],"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor","provider":"Relace","cost_usd":0.000471,"generated":"2026-11-15T01:13:40Z"},"checks":{"work":"lukat","status":"pass","blocking":[],"warnings":[],"stats":{"passages":45,"translated":45,"commentary_passages":45,"commentary_units":255,"english_words":8620,"source_letters":36587,"commentary_kinds":9},"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor"},"work_notes":[{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Old Georgian version of Theophylact’s Commentary on Luke survives in at least one manuscript (Hollis Alma990009282960203941), reflecting the Athonite translation tradition associated with the Georgian monastery on Mount Athos.","cites":[{"key":"hollis:alma990009282960203941","label":"Early medieval theology","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990009282960203941"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"dating","kind":"chronology","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Theophylact of Ohrid (ca. 1050–1108) wrote his commentary in Greek; the Georgian translation likely dates to the 11th–12th centuries, contemporary with the flourishing of Georgian monasticism on Athos.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Theophylact’s commentary was widely used in Byzantine and Slavic Orthodox tradition; its Georgian translation served the liturgical and educational needs of the Georgian Church, especially in monastic settings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"This edition is based on a single manuscript witness; variant readings from other Georgian or Greek copies are not collated, so the text may not represent the archetype fully.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The edition uses the TITUS text of the Old Georgian version; the Greek original is not included, so comparisons with the source language require separate consultation of Greek editions.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"derived_work_notes":[{"kind":"coverage","severity":"caution","text":"This is a version of a biblical text. English Bibles exist; an English translation of this particular version was not searched for."},{"kind":"limit","severity":"caution","text":"The English is a machine draft produced passage by passage from the transcribed Coptic; no human has verified it. The commentary is model-written and cites only keys the pipeline could resolve."},{"kind":"register","severity":"info","text":"Register: bible in Old Georgian; the English keeps the liturgical formulae and the vocatives rather than normalising them."},{"kind":"structure","severity":"info","text":"Passages: 45 narrative."},{"kind":"caution","severity":"caution","text":"38 passage(s) are fragmentary in the source; the English bridges each break and says so in the note."},{"kind":"scripture","severity":"info","text":"2 scriptural phrase match(es) noted: Luke 1:42; Luke 1:46."},{"kind":"source","severity":"info","text":"Source edition: titus — This text is part of the TITUS edition of Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel. Copyright TITUS Project, Frankfurt a/M, 18.8.2015. No parts of this document may be republished in any form without prior permission by the copyright holder."}],"derived_structure":{"narrative":45},"term_index":[],"citations":{"dossier:greek-catena-lucam":{"label":"gap dossier: Catena on the Gospel of Luke (Type B, from Coislin gr. 23 and Oxford, Bodl. Misc. 182)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-lucam"},"ed:lukat":{"label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"},"dossier:greek-cyril-commentarii-in-lucam":{"label":"gap dossier: Commentary on Luke","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-cyril-commentarii-in-lucam"},"hollis:alma990009282960203941":{"label":"Early medieval theology","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990009282960203941"}},"segments":[{"i":1,"ref":"p1","source":"თეოფილაქტე ბულგარელი [თარგმანებაჲ ლუკას სახარებისაჲ] [ Page of ms. J: 33r ; Page of ms. K: 77v ] ლუკა საღმრთოჲ ანტიოქელი უკუე იყო მოქალაქობით, ხოლო მკურნალი -- ჴელოვნებით, და გარეშითა სიბრძნითა ფრიადი არა ესე ხოლო, არამედ ებრაელებრიცა სწავლულებაჲ შეიკრიბა. მი-რაჲ-იწია იერუსალჱმად, ოდეს-იგი უფალიცა ჩუენი ასწავებდა, ვინაჲცა იტყჳან ვიეთნიმე ერთად სამეოცდაათთა მოციქულთაგანად, ამისსაცა შესწავებულებასა და მკუდრეთით აღდგომილისა ქრისტეს თანამავალ-ყოფასა კლეოპაჲს თანა. ხოლო ამაღლდა რაჲ უფალი და ჰრწმენა პავლეს, თანამავალ იქმნა მისსა, ვიტყჳ უკუე პავლესსა და შედგომილ მისსა, რომელმანცა აღწერა სახარებაჲ თჳსი ფრიადითა კრძალულებითა, ვითარცა თჳთ ცხად-ჰყოფს შესავალთა შინა თჳსთა. ხოლო აღწერა შემდგომად ათხუთმეტისა წლისა ამაღლებისა უფლისა და მისწერს მას თეოფილეს, ვისმე მიმართ სინკლიტიკოსისა, ნუუკუედა მთავრისა, რამეთუ, მტკიცეობაჲ მთავართა და ჴელმწიფეთა მიმართ ითქუმოდა, ვითარ-იგი პავლეცა იტყჳს მთავრისა ფესტოჲს მიმართ, ვითარმედ: მტკიცეო ფესტოს.1* ხოლო ყოველი კაცი ღმრთისმოყუარე და სიწმიდით წინაგანმწყობი ვნებათაჲ, ღმრთისმოყუარე არს მტკიცე, რომელი ნამდჳლვე ღირს არს მსმენელ-ყოფად სახარებისა.","english":"Theophylact of Bulgaria [Translation of the Gospel of Luke] [Page of ms. J: 33r ; Page of ms. K: 77v] Luke the Divine was by citizenship an Antiochene, by profession a physician, and by external wisdom not only great, but he also gathered together Hebrew learning. He was drawn to Jerusalem when our Lord was teaching, for they say that he was one of the seventy apostles, and that he was a companion of Cleopas in his learning and in his journey with the risen Christ. But when the Lord ascended and Paul was heard, he became his companion, I mean Paul's, and his follower, who wrote his Gospel with great caution, as he himself makes clear in his own introductions. He wrote it after the fifteenth year of the Lord's ascension and addresses it to Theophilus, someone of the rank of syncliticus, that is, a ruler, for the firmness of rulers and authorities is spoken of, as Paul also says to the ruler Festus: \"Firmness, Festus.\" And every man who is God-loving and who sets the passions before him with purity is a God-loving firm man, who is truly worthy of being a hearer of the Gospel.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"სინკლიტიკოსისა","severity":"info","text":"The Georgian term 'სინკლიტიკოსისა' (syncliticus) is a transliteration of the Greek συγκλητικός, referring to a member of the Roman senatorial class. The text glosses it as 'ruler' (მთავრისა).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Acts 24:27","severity":"info","text":"The reference to Paul addressing 'Festus' (ფესტოჲს) alludes to Acts 24:27, where the Roman procurator Porcius Festus is mentioned. The phrase 'Firmness, Festus' is not a direct biblical quotation but a paraphrase.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The tradition that Luke was one of the seventy apostles and a companion of Cleopas is found in early Christian writings, such as the Anti-Marcionite Prologue to Luke (late 2nd–3rd century).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"dating","kind":"chronology","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The text states that Luke wrote his Gospel 'after the fifteenth year of the Lord's ascension,' i.e., ca. 48–49 CE, a dating found in some patristic sources but not universally accepted.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"Theophilus is identified as a 'syncliticus' (senator) and 'ruler,' reflecting a Byzantine-era interpretation of the addressee of Luke's Gospel and Acts, common in catena traditions.","cites":[{"key":"dossier:greek-catena-lucam","label":"gap dossier: Catena on the Gospel of Luke (Type B, from Coislin gr. 23 and Oxford, Bodl. Misc. 182)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-lucam"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The phrase 'Firmness, Festus' (მტკიცეო ფესტოს) is not a verbatim scriptural citation; it may be a loose paraphrase or a corruption in the Georgian transmission. The intended reference is unclear.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of Theophilus as a 'syncliticus' is ambiguous; the term could denote a senator or a high-ranking official, and the text's gloss 'ruler' is imprecise.","The phrase 'Firmness, Festus' is ambiguous; it may be a misremembered or adapted quotation from Acts."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":2,"ref":"p2","source":"თავი პირველი\n\nსახარებაჲ (1,1-4 ): ვინაჲთგან მრავალთა ჴელ-ყვეს აღწერად მითხრობისა საქმეთათჳს გულსავსექმნილთა ჩუენ შორის, ვითარცა მომცეს [ Page of ms. K: 78v ] ჩუენ დასაბამითგან თჳთმხილველ და მსახურქმნილთა სიტყჳსათა, მთნდა მეცა შედგომილსა ზემოჲთგანვე ყოვლითა კრძალულებითა, შემდგომითი შემდგომად მიწერა შენდა, მტკიცეო თეოფილე, რაჲთა შეემეცნო, რომელთათჳს ისწავე სიტყუათა კრძალულებისა.\n\n[ Page of ms. J: 33v ] თარგმანი: ვინ უკუე იყვნეს ჴელმყოფელნი იგი მრავალნი? ცხად არს, ვითარმედ მტყუვარმოციქულნი. რამეთუ მრავალთა აღწერნეს რეცა \"სახარებანი,\" ვითარ-იგი არს \"მეგჳპტელთად\" წოდებული იგი, და \"ათორმეტთად ზედა წარწერილი.\" გარნა ვერ სრულ-ყვეს მათ, რამეთუ ვინაჲთგან თჳნიერ საღმრთოჲსა მადლისა იწყეს, ამისთჳს ვერცა განასრულნეს. ვინაჲცა კეთილად თქუა ლუკა, ვითარმედ: მრავალთა ჴელ-ყვეს. ხოლო მცირედთა, რომელ არიან მატთე და მარკოზ, არა ჴელ-ყვეს ხოლო, არამედ სრულ-ყვესცა, რამეთუ სრულმყოფელი სული აქუნდა. ხოლო საქმეთათჳს გულსავსექმნილთაო, -- თქუა, რამეთუ არა მარტივად, ლიტონისა მოცემისაებრ იყვნეს ქრისტეს ძლითნი საქმენი, არამედ ჭეშმარიტებასა შინა და მტკიცესა სარწმუნოებასა და ყოვლისა თანა გულსავსებისა. ხოლო ვითარ არიან ესენი გულსავსექმნილ, თქუ, ჵ, ლუკა? ვითარცა მომცესო პირველითგან თჳთმხილველთა და მსახურთა სიტყჳსათა.","english":"Chapter 1\n\nThe Gospel (1:1-4): Since many have attempted to write the narrative of the deeds accomplished among us, as they were delivered to us from the beginning by the eyewitnesses and servants of the Word, it seemed good to me also, having adhered from above with all reverence, to write in succession for you, most excellent Theophilus, so that you might know concerning whom you have learned the words of reverence.\n\nTranslation: Who then were those many who attempted? It is clear: the false apostles. For many wrote so-called \"Gospels,\" such as that called \"of the Egyptians,\" and that inscribed \"of the Twelve.\" But they could not complete them, for since they began without divine grace, for this reason they could not finish them. For Luke rightly said: many attempted. But the few, who are Matthew and Mark, not only attempted but also completed, for they had the perfecting Spirit. And \"concerning the deeds accomplished,\" he said, for the mighty works of Christ were not simply, as in the giving of a narrative, but in truth and firm faith and with all accomplishment. And how are these accomplished, tell us, O Luke? As they were delivered from the beginning by the eyewitnesses and servants of the Word.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"თავი პირველი","severity":"info","text":"The Georgian text opens with 'Chapter 1', marking the start of the commentary proper, following the preceding biographical introduction.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ","severity":"info","text":"Georgian 'სახარებაჲ' (saxarebay) translates Greek 'εὐαγγέλιον' (gospel). The lemma here refers to the Gospel of Luke, which Theophylact is commenting on.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"1,1-4","severity":"info","text":"The lemma '1,1-4' refers to Luke 1:1-4, the opening verses of the Gospel, which Theophylact cites and then explains in his commentary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"მტყუვარმოციქულნი","severity":"info","text":"Theophylact identifies the 'many' who attempted to write gospels as false apostles, referencing apocryphal works like the Gospel of the Egyptians and the Gospel of the Twelve.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"info","text":"The Georgian term 'თარგმანი' (t'argmani) means 'translation' or 'interpretation', here introducing Theophylact's explanatory comments on the Gospel passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"თჳთმხილველთა","severity":"info","text":"The Georgian 'თჳთმხილველთა' (twtmxilvelta) means 'eyewitnesses', but the identity of these figures is ambiguous; Theophylact likely refers to the apostles, but the text does not specify.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'თჳთმხილველ და მსახურქმნილთა' (eyewitnesses and servants) is ambiguous: it may refer to the apostles or to earlier Christian writers. Theophylact's interpretation is taken."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":3,"ref":"p3","source":"ამისაგან ცხად არს, ვითარმედ არა პირველითგან მოწაფე იყო ლუკა, არამედ უკანაჲსკნელი ჟამითა. რამეთუ სხუანი იყვნეს პირველითგან მოწაფექმნილნი: პეტრეეთნი იგი და ზებედეეთნი,1* რომელთაცა მოსცნეს მას, რაოდენნი არა იხილნა მან. ხოლო რაჲ არს, ვითარმედ: რაჲთა შეემეცნო კრძალულებასა, რომელთათჳს ისწავე? მრჩობელნი გულისჴმის-ყოფანი მქონან ამისთჳს. ერთი ვიდრემე, ვითარმედ: \"პირველად უკუე უწერელად გასწავე შენ, ჵ, თეოფილე, ხოლო აწ წერითმომცემელი შენდა სახარებისაჲ განვაკრძალებ უკუე [ Page of ms. K: 78v ] გულისსიტყუასა შენსა, რაჲთა არა დაგვიწყდენ უწერელად მოცემულნი.\" ხოლო მეორე არს ესე: ვითარ ჩუეულებაჲ გუაქუს კაცთა მრავალგზის, რაჲთა რაჟამს უწერელად რას ვინმე გუეტყოდის ჩუენ, იჭუნეულ ვიქმნებით, ვითარმედ ნუუკუე ტყუის. ხოლო რაჟამს დაწერნესცა, რომელთა იტყოდის, მაშინ ვირწმუნებთ, ვითარმედ არათუმცა მინდობილ იყო, [ Page of ms. J: 34r ] ვითარმედ ჭეშმარიტსა იტყჳს, არამცა აღეწერნეს. ამას უკუე იტყჳს მახარებელიცა, ვითარმედ: \"ამისთჳს მოვწერე შენდა სახარებაჲ, რაჲთა რომელნი უწერელად ისწავენ, უმეტესითა კრძალულებითა დაჰმარხნე. უფროჲსღა აწ, მორწმუნექმნილმან ჩემთჳს, ვითარცა ესოდენ მინდობილისამან უწერელთა მათ ზედა, ვიდრემდის წერითცა დავსახავ მათ.\" ხოლო შენ განიცადე ესე, ვითარმედ: რაჲთა შეემეცნო.","english":"From this it is clear that Luke was not a disciple from the beginning, but rather later in time. For others were disciples from the beginning: those of Peter and those of Zebedee, to whom were given things that he had not seen. But what is it that says: \"Why did you commit to writing?\" Those who are prudent in understanding have this. One is that: \"First I taught you orally, O Theophilus, and now I preserve for you the written Gospel, so that what was given orally may not be lost from your memory.\" And the second is this: as we often have the custom, when someone tells us something orally, we become suspicious that he might be lying. But when those things he says are also written down, then we believe that he was not merely trusting that he speaks the truth, unless they were written down. So the Evangelist says this: \"For this reason I write the Gospel for you, so that what you learned orally you may preserve with greater care. Especially now that you have become a believer in me, as one so trustworthy concerning those oral things, until I set them down in writing.\" And you understand this: why it was committed to writing.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ამისაგან ცხად არს","severity":"info","text":"The Georgian opens with a logical inference from the preceding passage, clarifying that Luke was not an original disciple.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"კრძალულებასა","severity":"info","text":"The Georgian term 'krdzalulebasa' (caution, care) is used twice, reflecting the theme of preserving oral teaching through writing.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ერთი ვიდრემე... მეორე არს ესე","severity":"info","text":"The commentary presents two reasons for Luke writing the Gospel, introduced by 'first' and 'second', a common rhetorical structure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ჵ, თეოფილე","severity":"info","text":"The address to Theophilus echoes the prologue of Luke's Gospel, where the evangelist dedicates the work to him.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"მრჩობელნი გულისჴმის-ყოფანი","severity":"info","text":"The phrase 'those who are prudent in understanding' suggests a tradition of interpretive caution among readers of the Gospel.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Page of ms. K: 78v / Page of ms. J: 34r","severity":"caution","text":"The passage includes manuscript page markers, indicating textual variation or scribal annotation; the exact relationship between the two witnesses is unclear.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian phrase 'რაჲთა შეემეცნო' (so that you might know) is ambiguous: it could refer to Theophilus understanding why Luke wrote, or to the reader's comprehension of the commentary's argument."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":4,"ref":"p4","source":"რამეთუ არა თქუა: \"თუ რაჲთა სცნა,\" არამედ რაჲთა შეემეცნო, ესე იგი არს, მეორისა ამისაგან უმეტესი მეცნიერებაჲ მიიღო და მინდობილ და დამტკიცებულ იყო, ვითარმედ არა ვტყუვი.\n\nსახარებაჲ (1,5 ): იყო დღეთა ჰეროდე მეფისა ჰურიასტანისათა მღდელი ვინმე სახელითა ზაქარია, დღითიდღედისაგან აბიაჲსა ცოლი მისი ასულთაგან აჰრონისთა, და სახელი მისი ელისაბედ.\n\nთარგმანი: მოიჴსენებს მეფობასა ჰეროდესსა, თანად უკუე, რამეთუ წესისაებრ წინაწარმეტყუელთაჲსა ჰყოფს მითხრობასა, ვინაჲთგან იგინი ესრეთ იწყებდეს, ვითარმედ: დღეთა იოაქაზისთა და ეზეკიაჲსთა და ამის ვისთამე იქმნეს რაჲმე და თანად ვინაჲთგან ქრისტესთჳს ჰნებავს უწყებაჲ, ამისთჳს მოიჴსენებს ჰეროდეს, რაჲთა აჩუენოს, ვითარმედ ჭეშმარიტად მოვიდა ქრისტე ჰეროდეს ზე. რამეთუ ესე ჰეროდე მოკლებასა იუდეანთა მთავრობათასა იყო, ვითარცა არს წინაწარმეტყუელებაჲ იაკობისი.2* ვინაჲცა გამოჩნდების ჭეშმარიტად მოსლვაჲ ქრისტესი და კუალად სხუაჲცა რაჲმე წარემა [ Page of ms. K: 79r ] რთების, რამეთუ უტყუველობაჲ სახარებისაჲ შეისწავების თქუმითა ჟამისაჲთა. რამეთუ ჴელმწიფებასა მისცემს მნებებელთა გამოძიებად და ჟამისაგან სწავლად ჭეშმარიტად ყოფასა სახარებისასა. ხოლო იწყებს ზაქარიაჲსგან და იოვანეს შობისა და კეთილად ჰყოფს.","english":"For he did not say: \"if only to know,\" but rather \"to become known,\" that is, he received a greater knowledge than this second one, and was confident and confirmed that I did not err.\n\nThe Gospel (1:5): In the days of Herod, king of Judea, there was a certain priest named Zachariah, of the daily course of Abijah, his wife from among the daughters of Aaron, and her name was Elizabeth.\n\nTranslation: He mentions the reign of Herod, also indeed, because according to the custom of the prophets he makes the narration, for they would begin thus: \"In the days of Joahaz and Hezekiah and of such-and-such a one, something happened,\" and also because he wishes to give notice concerning Christ, for this reason he mentions Herod, in order to show that Christ truly came in the time of Herod. For this Herod was at the end of the rule of the Jews, as is the prophecy of Jacob. Whence the coming of Christ is truly manifested, and also something else is added, for the infallibility of the Gospel is studied by the mention of time. For it gives authority to those who wish to investigate and to learn from the time the truth of the Gospel's content. And he begins with Zachariah and the birth of John, and does well.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"რამეთუ","severity":"info","text":"The Georgian conjunction 'rametu' introduces the explanation of why Luke wrote 'to become known' rather than 'to know', emphasizing Theophilus's deepened understanding.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,5)","severity":"info","text":"The citation 'Gospel (1:5)' refers to Luke 1:5, which introduces Zachariah and Elizabeth. The Georgian text quotes the verse directly.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ჰეროდე","severity":"info","text":"Herod the Great, king of Judea at the time of Christ's birth, is mentioned to establish the historical context. The commentary notes that Christ's coming was at the end of Jewish rule, referencing a prophecy of Jacob.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"info","text":"The section marked 'Translation' provides the commentary's explanation of why the Gospel begins with Herod's reign, following the prophetic custom of dating events by rulers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"იაკობისი","severity":"info","text":"The reference to 'the prophecy of Jacob' likely alludes to a patristic tradition, possibly from Cyril of Alexandria or a catena, linking Herod's reign to the end of Jewish sovereignty.","cites":[{"key":"dossier:greek-cyril-commentarii-in-lucam","label":"gap dossier: Commentary on Luke","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-cyril-commentarii-in-lucam"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"წარემა","severity":"caution","text":"The word 'tsarema' (added) in the manuscript K (folio 79r) may indicate a scribal insertion or variant, affecting the interpretation of the commentary's continuity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'the prophecy of Jacob' is ambiguous; it may refer to a specific patristic source or a lost tradition.","The word 'tsarema' (added) could be a scribal note or part of the original text, unclear from the passage."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":5,"ref":"p5","source":"რამეთუ ვინაჲთგან ქრისტეს შობისათჳს ეგულებოდა თქუმაჲ, ხოლო წინამორბედ ქრისტესა იოვანე იყო. სამართლად უკუე [ Page of ms. J: 34v ] უწინარეს საუფლოჲსა შობისა, წარმოიტყჳს იოვანესსა, რომელი არცა იგი იყო თჳნიერ საკჳრველებისა. რამეთუ ვინაჲთგან ქალწულსა ეგულებოდა შობაჲ, წინაწარ განაგო მადლმან, რაჲთა ჟამგარდასრულმან შვას არა სჯულთაებრ ბუნებისათა, დაღათუ მამაკაცისაგანვე. ხოლო რაჲ არს დღითიდღიდისაებრ აბიაჲსა? ვიეთნიმე ესრეთ გულისჴმა-ჰყოფენ, ვითარმედ: ორნი იყვნეს მღდელნი ურთიერთას მონაცვალენი, სრულმყოფელნი მსახურებისანი, აბიად ვინმე სახელდებული და ზაქარია. და ვინაჲთგან იმღდელა მსახურებასა მას შინა აბია, შემდგომად მისისა დღითიდღედისა მსახურ იქმნა ზაქარია. გარნა არა ესრეთ ყოფად ვჰგონებ მე. რამეთუ სოლომონ განასრულა რაჲ ტაძარი, განაწესნა დღითიდღიდნიცა, რომელ არს მეშჳდეულნი. 3* და ამას რომელსა მეშჳდეულესასა შინა დაადგინნა ძენი კორესნი და მას რომელსამე -- ასაფატ და სხუასა -- აბია და სხუასა სხუაჲ ვინმე.","english":"For because he wished to speak about the birth of Christ, John was the forerunner of Christ. Rightly, therefore, before the Lord's birth, he foretells John's, which was not without wonder. For because the Virgin was to give birth, grace arranged beforehand that she should give birth at the full term, not according to the laws of nature, even though from a man. But what is the \"course of Abijah\"? Some understand it thus: that there were two priests, successors to one another, fulfilling the services, one named Abijah and the other Zachariah. And because Abijah served in that service, after his course Zachariah became the servant. But I do not think it was so. For when Solomon completed the Temple, he also established the courses, which are the weekly divisions. And in this one, which is the eighth, he placed the sons of Core; and in another, Asaph; and in another, Abijah; and in another, someone else.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"დღითიდღიდისაებრ აბიაჲსა","severity":"info","text":"The 'course of Abijah' refers to one of the 24 priestly divisions (courses) that served in the Jerusalem Temple, each for a week. Abijah was the eighth course, as noted in 1 Chronicles 24:10.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მეშჳდეულნი","severity":"info","text":"The Georgian term 'mešwideulni' translates 'weekly divisions' or 'courses' (Greek ἐφημερίαι). Theophilact explains that Solomon established these courses when he completed the Temple.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"1 Chronicles 24:10","severity":"info","text":"The reference to the sons of Core, Asaph, and Abijah as priestly courses echoes 1 Chronicles 24:10, which lists the divisions established by David and Solomon.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage transitions from discussing John the Baptist's miraculous birth to explaining the priestly course of Abijah, showing Theophilact's method of clarifying historical details in the Gospel narrative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"Theophilact rejects a popular interpretation that Abijah and Zachariah were two priests alternating service, asserting instead that the courses were fixed divisions established by Solomon.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text uses 'დღითიდღიდისაებრ' (literally 'day-by-day') to mean 'course' or 'weekly division', which may be ambiguous without context. The reading taken follows the standard interpretation of priestly courses."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":6,"ref":"p6","source":"აწ უკუე იტყოდის რაჲ, ვითარმედ: იყო ზაქარია დღითიდღიდისაგან აბიაჲსა, ესრეთ ჯერ-არს გულისჴმის-ყოფად, ვითარმედ: შჳდეულისაგან აბიაჲსა იყო.1* არა რამეთუ შემდგომად აბიაჲსა მიითუალვიდა იგი შჳდეულსა მღდელმოქმედებად, რამეთუ არა თქუა, ვითარმედ: \"შემდგომად\" დღითიდღედისა აბიაჲსა, ხოლო აწ იტყოდის რაჲ, ვითარმედ დღითიდღედისაგან აბიაჲსა, წარმოაჩინებს, ვითარმედ წესისაგან აბიაჲსა [ Page of ms. K: 79v ] და შჳდეულისაგან იყო მისისა. და წადიერი გამოჩინებად ამისსა, ვითარ ორკერძოვე სჯულიერად სამღდელოჲსა ტომისაგან იყო იოვანე, იტყჳს: და ცოლი მისი ასულთაგან აჰრონისთა, რამეთუ არა ჴელეწიფებოდა სხჳსა ტომისაგან მიყვანებაჲ ცოლისაჲ, არამედ მისვე მისისაგან. და ითარგმანების უკუე ელისაბედ, ვითარმედ: ღმრთისა განსუენებაჲ, ხოლო ზაქარია, ვითარმედ: ჴსენებაჲ ღმრთისაჲ, ანუ მძლე ლომი.","english":"Now he says: \"Zacharias was of the course of Abijah.\" This must be understood thus: he was of the eighth course of Abijah. Not that after Abijah he served in the eighth priestly course, for he did not say \"after\" the course of Abijah, but now saying \"of the course of Abijah,\" he indicates that he was from the order of Abijah and from his eighth course. And to show clearly that John was from the priestly tribe on both sides according to the law, he says: \"and his wife was of the daughters of Aaron,\" for it was not permitted to take a wife from another tribe, but only from his own. And Elizabeth is interpreted as \"rest of God,\" and Zacharias as \"remembrance of God\" or \"strong lion.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"აწ","severity":"info","text":"The Georgian adverb 'აწ' (now) marks a transition in the commentary, introducing the exegesis of Luke 1:5.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"იყო ზაქარია დღითიდღიდისაგან აბიაჲსა","severity":"info","text":"This phrase quotes Luke 1:5, where Zacharias is said to be of the course of Abijah. The Georgian follows the Greek closely.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"აბიაჲ","severity":"info","text":"Abijah was the eighth of the 24 priestly courses in the Temple, as established by David (1 Chronicles 24:10). The commentary clarifies that 'course of Abijah' means the eighth course.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ელისაბედ","severity":"info","text":"The name Elizabeth is interpreted as 'rest of God' (ღმრთისა განსუენებაჲ), a common patristic etymology from Hebrew 'Elisheba' (God is my oath).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ზაქარია","severity":"info","text":"Zacharias is interpreted as 'remembrance of God' (ჴსენებაჲ ღმრთისაჲ) or 'strong lion' (მძლე ლომი), reflecting Hebrew 'Zekharyahu' (God remembers) and a secondary symbolic reading.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"დღითიდღედისაგან","severity":"info","text":"The commentary distinguishes 'of the course' (დღითიდღედისაგან) from 'after the course' (შემდგომად), emphasizing that Zacharias belonged to the Abijah course, not that he succeeded it.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text does not specify the source of the etymologies for Elizabeth and Zacharias; they are standard patristic interpretations."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":7,"ref":"p7","source":"სახარებაჲ (1,6 ): და იყვნეს ორნივე ესე მართალ [ Page of ms. J: 35r ] წინაშე ღმრთისა.\n\nთარგმანი: მრავალგზის დაღათუ ვიეთნიმე მართალ, გარნა არა წინაშე ღმრთისა, არამედ გარეშითა სახითა, და წინაშე კაცთა იყვნიან. ხოლო იგინი წინაშე ღმრთისა იყვნეს ესევითარ.\n\nსახარებაჲ (1,6 ): მავალნი ყოველთა შინა მცნებათა და სამართალთა უფლისათა უბრალონი.\n\nთარგმანი: მცნებანი უკუე არიან ესე, ვითარმედ: არა იმრუშო, არა იპარო, 2* ხოლო სამართალნი, ვითარმედ: რომელმან ბოროტი თქუას მამისათჳს, გინა დედისა, სიკუდილით მოკუედინ3*. რამეთუ ესე არს სამართალი. ხოლო უწყოდე, ვითარმედ შესაძლებელ არს მცნებისა სიმართლედცა სახელისდებაჲ, ვითარცა კაცისა განმამართლებელისა უფროჲსღა სიმართლედ ღმრთისა აღსარებულისაჲ. რამეთუ მას დღესა შინა, ვითარცა აღწერილისა სიმართლისა მქონებელი ღმერთი მცნებათა თჳსთაჲ დამსჯის ჩუენ, რამეთუ არა თუმცა მოვიდა და მეტყოდა ჩუენ, ცოდვაჲმცა არა გუაქუნდა1* და კუალად სიტყუასა, რომელსა ვეტყოდე მათ, მან საჯნეს იგინი.2* ხოლო რაჲსათჳს იტყჳს, ვითარმედ: მავალნი ყოველთა შინა მცნებათა უბრალონი? ისმინე, ვითარმედ: მრავალნი ვლენან ვიეთნიმე სჯულსა შინა ღმრთისასა, არამედ ყოველსავე იქმან საჩუენებელად კაცთა.3* ვინაჲცა არა უბრალო არიან იგინი. ხოლო ზაქარია მოქმედებდაცა მცნებათა უფლისათა [ Page of ms.","english":"Gospel (1:6): And both of these were righteous before God.\n\nInterpretation: Many are at times righteous, but not before God; rather, they are so in outward appearance and before men. But they were before God in this manner.\n\nGospel (1:6): Observant of all the commandments and ordinances of the Lord, blameless.\n\nInterpretation: The commandments are these: do not commit adultery, do not steal. But the ordinances are these: he who speaks evil of his father or mother shall be put to death. For this is an ordinance. And know that it is possible for a commandment also to be called an ordinance, as when a man who justifies himself calls it an ordinance of God confessed. For on that day, as the possessor of the written righteousness, God judges us by His own commandments, for if He had not come and spoken to us, we would have had no sin; and again, by the word which He spoke to them, He judged them. But why does it say: \"Observant of all the commandments, blameless\"? Hear: Many walk in some part of God's law, but not all, and that for the sake of appearance before men. For they are not blameless. But Zacharias acted also according to the commandments of the Lord.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"მართალ","severity":"info","text":"The Georgian term 'მართალ' (righteous) is used in the gospel lemma and then glossed in the interpretation to distinguish between outward righteousness and true righteousness before God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მცნებათა","severity":"info","text":"The term 'მცნებათა' (commandments) is contrasted with 'სამართალნი' (ordinances) in the interpretation, where the latter are defined as carrying penalties such as death for speaking evil of parents.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Luke 1:6","severity":"info","text":"The gospel lemma 'And both of these were righteous before God' and 'Observant of all the commandments and ordinances of the Lord, blameless' correspond to Luke 1:6, describing Zacharias and Elizabeth.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Zacharias","severity":"info","text":"The interpretation concludes by naming Zacharias as the one who acted according to the Lord's commandments, linking the general discussion of righteousness to the specific biblical figure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"gospel and interpretation","severity":"info","text":"The passage follows the standard structure of Theophylact's commentary: a gospel lemma (სახარებაჲ) followed by an interpretation (თარგმანი), with two such pairs in this section.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text has a lacuna marked by '1*' and '2*' in the interpretation, indicating missing or unclear portions in the manuscript."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":8,"ref":"p8","source":"K: 80r ] და უბრალოდცა მოქმედებდა, არა სათნო-ყოფისათსჳს კაცთაჲსა სრულმყოფელი მათი.\n\nსახარებაჲ (1,7 ): და არა იყო მათდა შვილი, რამეთუ ელისაბედ იყო ბერწ. და ორნივე გარდასრულ იყვნეს დღეთა მათთა.\n\nთარგმანი: ცოლნი მართალთანი და თჳთ მართალნი მრავალგზის უშვილოდ იპოებიან. რაჲთა შენ ისწავო, ვითარმედ: შჯული არა მიჰჴდის შვილმრავლობასა ჴორციელსა, არამედ სულიერსა. ხოლო გარდასრულ იყვნეს ორნივე ჴორციელადცა და სულიერადცა. რამეთუ სულიერად გარდასრულ, ესე იგი არს, წარმატებულ იყვნეს აღსლვისა გულსა შინა დადებითა.4* და დღედ მოეგო, არა ღამედ ცხორებაჲ, ვითარცა დღესა შინა შუენიერად მავალთა.5*\n\n[ Page of ms. J: 35v ] სახარებაჲ (1,8-10 ): და იყო მღდელობასა მას მისსა, წესსა დღითიდღედისა მისისასა წინაშე ღმრთისა ჩუეულებისაებრ მღდელობისა ხუდა მას კუმევაჲ შესრულსა, ტაძრად უფლისა. და ყოველი სიმრავლე ერისაჲ მლოცველ იყო გარე ჟამსა საკუმეველისასა.","english":"And they also acted simply, not fulfilling their duty for the sake of pleasing men.\n\nGospel (1:7): And they had no child, for Elizabeth was barren. And both were advanced in their days.\n\nInterpretation: The wives of the righteous, and the righteous themselves, are often found childless. So that you may learn that the law does not aim at bodily multitude of children, but at spiritual. And both were advanced both bodily and spiritually. For spiritually advanced, that is, they were perfected in the elevation of the heart by means of the deposit. And they had life by day, not by night, like those who walk shamefully in the day.\n\nGospel (1:8-10): And it came to pass, in that his priesthood, in the order of his daily service before God, according to the custom of the priesthood, the burning of incense in the temple of the Lord was completed. And the whole multitude of the people was praying outside at the time of the incense.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,7)","severity":"info","text":"The lemma marks the beginning of a Gospel citation (Luke 1:7). The Georgian text follows the Old Georgian version of Luke, which is the basis for the commentary.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"გარდასრულ","severity":"info","text":"The term 'gardsrul' (advanced/perfected) is used both bodily and spiritually. The commentary glosses it as 'perfected in the elevation of the heart by means of the deposit', a technical phrase possibly referring to spiritual gifts or sacramental grace.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"დღედ მოეგო, არა ღამედ ცხორებაჲ","severity":"info","text":"The contrast between life by day and by night echoes patristic moralizing: day symbolizes virtue and openness, night shame and concealment. The phrase 'those who walk shamefully in the day' likely refers to sinners who hide their deeds.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Page of ms. J: 35v","severity":"info","text":"The passage includes a manuscript note indicating a page break in codex J (35v). This suggests the commentary was transmitted in a multi-codex format, with the Gospel lemmata and interpretation possibly separated across pages.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"info","text":"The Georgian term 'targmani' (interpretation) introduces Theophylact's exegesis. The commentary's presence in Georgian indicates its reception in the Eastern Orthodox world, likely translated from Greek for monastic use.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"დადებითა","severity":"caution","text":"The phrase 'by means of the deposit' (dadbeit'ha) is ambiguous. It may refer to a spiritual 'deposit' (cf. 1 Tim 6:20) or a technical term in ascetic theology. The exact referent is unclear without a parallel Greek text.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'by means of the deposit' (dadbeit'ha) is ambiguous: it could refer to a spiritual deposit (charism) or a literal deposit (e.g., of faith). The Georgian text does not clarify.","The manuscript note 'Page of ms. J: 35v' suggests a codex break, but the relationship between the two manuscript witnesses (K and J) is not fully explained."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":9,"ref":"p9","source":"თარგმანი: წინაშე ღმრთისა წმიდანი ხოლო მღდელობენ, ხოლო არაწმიდათაგან გარემიიქცევს ღმერთი პირსა თჳსსა. არამედ ოდეს ხუდა მას კუმევაჲ? ანუ თუ უეჭუელად ჟამსა ლხინებისასა, ოდეს-იგი მხოლოჲ შევიდოდა, მღდელთმთავარი წმიდასა შინა წმიდათასა. რამეთუ ვითარ-იგი მღდელთმთავარმან ამან, შე-რაჲ-ვიდა წმიდისა მიმართ წმიდათაჲსა, მაშინ მოიღო ნაყოფი, ეგრეთვე უფალმანცა იესუ, მხოლომან და დიდმან და ჭეშმარიტმან მღდელთმთავარმან შესრულმან წმიდასა შინა წმიდათასა, ესე იგი არს, თჳთ მათ ცათა ჴორცითა, მოიღო ნაყოფი ჴორციელად მოსლვისა თჳსისაჲ, რომელ არს ჩუენი შვილებაჲ და მაცხოვარებაჲ.\n\nსახარებაჲ (1,11 ): და ეჩუენა მას ანგელოზი უფლისაჲ, მდგომარე მარჯუენით საკურთხეველსა საკუმეველთასა.\n\nთარგმანი: არა ყოველთა ეჩუენების ანგელოზი, არამედ წმიდათა ხოლო გულითა, ვითარ-იგი იყო ზაქარია. ხოლო საკურთხეველი საკუმეველთაჲ -- თქუა, [ Page of ms. K: 80v ] ვინაჲთგან იყო სხუაჲცა საკურთხეველი ყოვლად დასაწუველთაჲ.","english":"Before God, the holy ones serve as priests, while from the unclean, God turns His face away. But when does He receive the incense? Or is it not rather at the time of pleasure, when He alone would enter, the high priest into the Holy of Holies? For just as this high priest, when he entered the Holy of Holies, then brought forth fruit, so also the Lord Jesus, the one and great and true high priest, perfect in the Holy of Holies—that is, in the heavens themselves with His body—brought forth the fruit of His bodily coming, which is our adoption and salvation.\n\nGospel (1:11): And the angel of the Lord appeared to him, standing on the right side of the altar of incense.\n\nTranslation: The angel does not appear to all, but only to those holy in heart, as Zacharias was. And the altar of incense—he said this, [Page of ms. K: 80v] because there was also another altar, that of the all-burning sacrifice.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"მღდელთმთავარი","severity":"info","text":"The high priest entering the Holy of Holies on Yom Kippur is a typological figure for Christ's incarnation, common in patristic exegesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Luke 1:11","severity":"info","text":"The Gospel lemma (Luke 1:11) is cited in the Georgian as 'And the angel of the Lord appeared to him, standing on the right side of the altar of incense.'","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"საკურთხეველი საკუმეველთაჲ","severity":"info","text":"The 'altar of incense' and 'altar of the all-burning sacrifice' reflect distinct sacrificial practices in the Jerusalem Temple, as noted in patristic commentaries.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Page of ms. K: 80v","severity":"info","text":"The marginal note 'Page of ms. K: 80v' indicates a manuscript reference, likely from the source edition, pointing to a specific folio in codex K.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"შვილებაჲ","severity":"info","text":"The Georgian term 'შვილებაჲ' (adoption) is used here in a theological sense, referring to spiritual adoption by God through Christ's incarnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'at the time of pleasure' (ჟამსა ლხინებისასა) may refer to the festive season of the Temple or metaphorically to the moment of Christ's incarnation; the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":10,"ref":"p10","source":"სახარებაჲ (1,12-14 ): შეშფოთნა ზაქარია, იხილა რაჲ, შიში დაეცა მას ზედა. და თქუა ანგელოზმან მისსა მიმართ: ნუ გეშინინ, ზაქარია, რამეთუ შეისმა ვედრებაჲ შენი და ცოლმან შენმან, ელისაბედ, გიშვეს შენ ძე. და უწოდო სახელი მისი იოვანე. და იყოს შენდა სიხარულ და მხიარულება და მრავალთა შობასა მისსა განიხარონ.\n\nთარგმანი:შეშფოთნების უკუე ზაქარია, რამეთუ უჩუეველი სახილავი წმიდათაცა შეაშფოთებს. არამედ ანგელოზი დააწყნარებს შფოთსა მისსა. რამეთუ ყოველგან ესე აქუნდინ საცნაურებად საღმრთოთა გამოცხადებათა და საეშმაკოთა უცნებათად: რამეთუ უკუეთუ შფოთებისაგან [ Page of ms. J: 36r ] ვიდრემე იწყოს გულისსიტყუამან და უკანაჲსკნელ დასწყნარდეს, მალიად დაჴსნითა შიშისაჲთა, უეჭუელად საღმრთოჲ არს გამოცხადებაჲ იგი. ხოლო უკუეთუ მიმყოვრდეს შფოთი და შიში, საეშმაკოჲ უცნებაჲ არს. გარნა რაჲსათჳს იტყჳს ანგელოზი, ვითარმედ: შეისმა ვედრებაჲ შენი და ცოლმან შენმან ელისაბედ, გიშვეს შენ ძე?","english":"Zachariah was troubled, for when he saw, fear fell upon him. And the angel said to him: Do not be afraid, Zachariah, for your prayer and that of your wife, Elizabeth, have been heard; she will bear you a son. And you shall call his name John. And there shall be for you joy and gladness, and many shall rejoice at his birth.\n\nInterpretation: Zachariah was troubled, for even the holy are disturbed by an unexpected vision. But the angel calms his disturbance. For everywhere this is to be recognized as a sign of divine revelations and of demonic fantasies: for if from the disturbance the mind begins and afterwards is calmed, with the fear being completely dissolved, then the revelation is undoubtedly divine. But if the disturbance and fear persist, it is a demonic fantasy. But why does the angel say: Your prayer and that of your wife, Elizabeth, have been heard; she will bear you a son?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"შეშფოთნა","severity":"info","text":"The Old Georgian verb 'შეშფოთნა' (šešp'ot'na) means 'was troubled' or 'was disturbed,' matching the English draft's 'was troubled.' The commentary explains that even the holy are disturbed by an unexpected vision.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"საცნაურებად","severity":"info","text":"The term 'საცნაურებად' (sacnaurebad) means 'as a sign' or 'for recognition.' The commentary uses it to distinguish divine revelations from demonic fantasies based on the persistence of fear.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,12-14)","severity":"info","text":"The passage opens with a citation of Luke 1:12-14, where the angel tells Zachariah not to fear and announces the birth of John. The Georgian text follows the standard Gospel narrative.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"საეშმაკოთა","severity":"info","text":"The commentary contrasts divine revelations with 'demonic fantasies' (საეშმაკოთა უცნებათა). This reflects a common patristic trope, seen in authors like Cyril of Alexandria, distinguishing true visions from demonic deception.","cites":[{"key":"dossier:greek-cyril-commentarii-in-lucam","label":"gap dossier: Commentary on Luke","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-cyril-commentarii-in-lucam"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"info","text":"The word 'თარგმანი' (t'argmani) marks the beginning of the commentary section, meaning 'interpretation' or 'translation.' It signals a shift from the Gospel text to Theophylact's exegesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Page of ms. J: 36r","severity":"caution","text":"The annotation '[Page of ms. J: 36r]' indicates a manuscript folio reference. This suggests the text may derive from a specific codex, and the reading of 'შეშფოთნების' could be a scribal variant or marginal note.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'შეშფოთნების უკუე' could be parsed as 'Zachariah was troubled' or 'the troubling of Zachariah'; the commentary treats it as a state. The manuscript reference 'J: 36r' is not further identified in the source edition."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":11,"ref":"p11","source":"რამეთუ ნუუკუე შვილისათჳს ილოცვიდა ზაქარია, არამედ ცოდვათათჳს ერისათა?1* იტყჳან ვიეთნიმე, ვითარმედ: ვინაჲთგან ცოდვათათჳს ერისათა ილოცვიდა, ხოლო ეგულებოდა შობაჲ ძესა მღაღადებელსა, ვითარმედ: აჰა, კრავი ღმრთისაჲ, რომელმან აიხუნეს ცოდვანი სოფლისანი.2* სამართლად იტყჳს მისსა მიმართ ანგელოზი, ვითარმედ: შეისმა ვედრებაჲ შენი მიტევებისათჳს ცოდვათა ერისათა, რამეთუ შვეს ძე, რომლისა მიერ იყოს მიტევებაჲ ცოდვათა ერისათაჲ. ხოლო ვიეთნიმე ესრეთ გულისჴმა-ჰყოფენ, ვითარმედ: შეისმა ვედრებაჲ შენი, ჵ ზაქარია, და მიუტევნა ღმერთმან ცოდვანი ერისანი. მერმე ვითამცა ვთქუა მისდა: ვინაჲ ცხად არს ესე? ეტყჳს მას ანგელოზი: ამას მიგცემ შენ სასწაულად, რამეთუ გიშვეს შენ ელისაბედ ძე. ვინაჲცა შობისაგან ელისაბედისა სარწმუნო იქმნების შენდა ერისაცა ცოდვათა მიტევებაჲ,","english":"For Zachariah was not praying for a child, but for the sins of the people. Some say that since he was praying for the sins of the people, he desired the birth of a son who would be a priest, so that there might be a lamb of God who would take away the sins of the world. Rightly does the angel say to him: Your prayer for the forgiveness of the sins of the people has been heard, for you have begotten a son through whom there will be forgiveness of the sins of the people. Others understand it thus: Your prayer, O Zachariah, has been heard, and God has forgiven the sins of the people. Then how, I ask, is this evident? The angel says to him: I give you this as a sign, for Elizabeth has borne you a son. For from the birth of Elizabeth's son, the forgiveness of the sins of the people becomes credible to you.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"რამეთუ ნუუკუე შვილისათჳს ილოცვიდა ზაქარია, არამედ ცოდვათათჳს ერისათა","severity":"info","text":"The Georgian clarifies that Zachariah prayed not for a child but for the people's sins, a point the English draft renders as 'not praying for a child, but for the sins of the people.'","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"კრავი ღმრთისაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'lamb of God' (კრავი ღმრთისაჲ) echoes John 1:29 and 1:36, identifying John the Baptist as the sacrificial lamb who removes the world's sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Luke 1:13","severity":"info","text":"The angel's statement 'Your prayer has been heard' alludes to Luke 1:13, where Gabriel tells Zachariah his prayer is answered, though the Georgian expands the interpretation to forgiveness of sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ვიეთნიმე","severity":"info","text":"The Georgian 'some say' (ვიეთნიმე) introduces alternative patristic interpretations, a common exegetical method in Theophylact's commentary, reflecting multiple early Christian readings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"სარწმუნო იქმნების","severity":"info","text":"The Georgian phrase 'becomes credible' (სარწმუნო იქმნების) highlights the sign function of John's birth, a theme developed in later Byzantine liturgical reception of the annunciation narrative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text does not specify which patristic sources are cited as 'some say' (ვიეთნიმε), leaving the exact tradition ambiguous.","The phrase 'lamb of God' may refer to John the Baptist or typologically to Christ; the context favors John, but the ambiguity is not resolved."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":12,"ref":"p12","source":"[ Page of ms. K: 81r ] სახარებაჲ (1,15-17 ): იყოს რამეთუ დიდ წინაშე უფლისა და ღჳნოჲ და თაფლუჭი არა სუას, და სულითა წმიდითა აღივსოს მიერ დედისმუცლითგან მისით. და მრავალნი ძეთა ისრაჱლისათაგანნი მოაქცინეს უფლისა მიმართ ღმრთისა მათისა. და თჳთ წინაგანვიდეს წინაშე მისსა სულითა და ძალითა ელიაჲსითა, მოქცევად გულნი მამათანი შვილთა მიმართ და ურჩნი გონიერებითა მართალთაჲთა, მომზადებად უფლისა ერი შემზადებული.\n\nთარგმანი: დიდ-ყოფასა იოვანესსა უქადაგებს ანგელოზი, არამედ წინაშე ღმრთისა. რამეთუ მრავალნი იწოდებიან დიდ წინაშე კაცთა და არა ღმრთისა, ვითარ-იგი ორგულნი. ხოლო დიდ არს იოვანე სულითა, ვითარ-იგი [ Page of ms. J: 36v ] მცირე არს სულითა ყოველი, რომელი დაბრკოლდებოდის. რამეთუ არავინ დაბრკოლდების დიდი, არამედ მცირედნი და სულმოკლენი, ვინაჲცა იტყჳს უფალი: რომელმან დააბრკოლოსო ერთი მცირეთაგანი. 1* ხოლო ვითარცა მშობელნი იოვანესნი მართალ იყვნეს წინაშე ღმრთისა, ეგრეთვე ყრმაჲ მათი დიდ იყო წინაშე უფლისა. ხოლო თაფლუჭად ითქუმის ყოველი, დათრობად ვიდრემე შემძლებელი, არამედ არა ვენაჴისაგანი. ვინაჲცა მუცელსა დედისასა მყოფი ჯერეთ აღივსო სულითა წმიდითა, ოდეს-იგი მოვიდა დედაჲ უფლისაჲ ელისაბედისსა და ჰკრთებოდა ყრმაჲ განმხიარულებული მოსლვისათჳს უფლისა.","english":"He was great before the Lord, and he drank neither wine nor mead, and he was filled with the Holy Spirit from his mother’s womb. And many of the sons of Israel were turned toward the Lord, their God. And they themselves went forth before him with the spirit and power of Elijah, to turn the hearts of fathers toward their children and the disobedient with the understanding of the righteous, to prepare a prepared people for the Lord.\n\nInterpretation: The angel proclaims the greatness of John, but before God. For many are called great before men and not before God, like the faithless. But John is great in spirit, just as everyone who stumbles is small in spirit. For no one great stumbles, but only the small and faint-hearted, as the Lord says: “He who causes one of the little ones to stumble.” And just as John’s parents were righteous before God, so their child was great before the Lord. By “mead” is meant anything capable of intoxication, but not from the vine. For while in his mother’s womb, he was already filled with the Holy Spirit when the mother of the Lord came to Elizabeth, and the child rejoiced at the coming of the Lord.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"თაფლუჭი","severity":"info","text":"The Georgian term 'თაფლუჭი' (t'ap'luch'i) is translated as 'mead' in the English draft. The commentary explains it as any intoxicating drink not from the vine, i.e., not wine.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Luke 1:15-17","severity":"info","text":"The passage opens with a citation from Luke 1:15-17, describing John's greatness before the Lord, abstinence from wine and mead, and being filled with the Holy Spirit from the womb.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"John the Baptist's prenatal sanctity","severity":"info","text":"The commentary asserts that John was filled with the Holy Spirit while still in his mother's womb, a tradition also found in some patristic sources, emphasizing his unique prophetic role.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Elijah","severity":"info","text":"The text draws a parallel between John's followers and Elijah, stating they went forth 'with the spirit and power of Elijah,' linking John's ministry to the prophetic tradition of Elijah.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Theophilact's interpretation","severity":"info","text":"The commentary interprets the angel's proclamation of John's greatness as 'before God,' contrasting it with worldly greatness, and explains that John's parents' righteousness contributed to his spiritual stature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"manuscript variation","severity":"caution","text":"The passage spans two manuscript pages (K: 81r and J: 36v), indicating a possible break or lacuna in the source. The transition between the two pages is not marked in the text.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'თაფლუჭი' could be interpreted as 'mead' or any honey-based intoxicating drink; the commentary specifies it as any intoxicant not from the vine.","The reference to 'the mother of the Lord' coming to Elizabeth is ambiguous; it likely refers to the Visitation (Luke 1:39-40), but the text does not explicitly cite the verse."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":13,"ref":"p13","source":"ხოლო მოაქცინა გულნი მამათანი შვილთა მომართ, რამეთუ მამანი იყვნეს ებრაელნი, ხოლო შვილნი მათნი მოციქულნი. და მოაქცინა გულნი ებრაელთანი მოციქულთა მომართ, ასწავა რაჲ, ქრისტესათჳს და წამა. და რომელი ქრისტესთჳს წამებდეს, განაღა ღირს რწმუნების ჰყოფს მოწაფეთაცა მისთა. გარნა არა ყოველნი მოაქცინა იოვანე, არამედ მრავალნი. ხოლო უფალმან ყოველნი განანათლნა. ხოლო სულითა ელიაჲსითა მოვიდა, რამეთუ ვითარ-იგი ელიაჲს შორის მოქმედებდა მადლი, ეგრეთვე იოვანეს შორის. რამეთუ ელია მეორედ მოსლვისა წინამორბედი არს და იოვანე პირველისაჲ. ხოლო ძალითა ელიაჲსითა, ვინაჲთგან იგივე და ერთი ძალი-უც ორთავე მოსლვასა -- ელიაჲსსა და იოვანესსა, რამეთუ ქრისტეს მიმართ შეჰკრებენ [ Page of ms. K: 81v ] ყოველთა. და სხუებრცა ძალითა ელიაჲსითა მოვიდა იოვანე, რამეთუ მეუდაბნოეცა იყო ესეცა და უნამეტნაოჲ და ლევიტელი. ვითარცა-იგი ხოლო მოაქცინა ურჩნი ჰურიანი გონებითა მართალთაჲთა, ესე იგი არს, მოძღურებითა მოციქულთაჲთა რამეთუ გონება მოციქულთა იყო მათ შორის მყოფი იგი მადლი ქრისტესი, რომლითა მართებულ იქმნებოდეს. და განუმზადა უფალსა, ესე იგი არს, ქრისტესა, ერი შემზადებული, ესე იგი არს, მზაჲ შეწყნარებად ქადაგებისა. ვითარ რასა ვიტყჳ ვინაჲთგან [ Page of ms.","english":"He turned the hearts of the fathers toward the children, for the fathers were Hebrews, while their children were the apostles. And he turned the hearts of the Hebrews toward the apostles, teaching them concerning Christ and bearing witness. And whoever bore witness concerning Christ made the grace of faith worthy also for his disciples. But John did not turn all, but many. The Lord, however, enlightened all. And he came with the spirit of Elijah, for just as grace worked through Elijah, so also through John. For Elijah is the forerunner of the second coming, and John of the first. And with the power of Elijah, because the same and one power belongs to both comings—that of Elijah and that of John, for all are gathered toward Christ. And John came with another power of Elijah, for this one also was a desert-dweller, and more abstemious, and a Levite. And just as he turned the stubborn Jews by the understanding of the righteous, this is, by the teaching of the apostles, for the understanding of the apostles was that grace of Christ which dwelt among them, by which they were made righteous. And he prepared for the Lord, that is, for Christ, a prepared people, that is, ready to receive the preaching. How then do I say, because","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"მოაქცინა გულნი მამათანი შვილთა მომართ","severity":"info","text":"The Georgian repeats the motif of turning hearts, first from fathers to children, then from Hebrews to apostles, emphasizing John's role in redirecting familial and ethnic loyalties toward Christian mission.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ძალითა ელიაჲსითა","severity":"info","text":"The phrase 'with the power of Elijah' links John the Baptist to Elijah's prophetic and ascetic authority, a common typology in early Christian exegesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ლევიტელი","severity":"info","text":"Calling John a 'Levite' reflects his priestly lineage (his father Zechariah was a priest), a detail that reinforces his role as a forerunner and ritual preparer.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Page of ms. K: 81v","severity":"info","text":"The manuscript break at 'Page of ms. K: 81v' indicates a folio transition in the source codex, marking the end of a section in the commentary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"იოვანე","severity":"info","text":"The commentary interprets John the Baptist as a type of Elijah, emphasizing his asceticism and role as forerunner, a theme common in Byzantine exegesis and transmitted in Georgian translations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ვინაჲთგან","severity":"caution","text":"The Georgian text breaks off mid-sentence with 'How then do I say, because', suggesting a lacuna or incomplete transmission in the manuscript.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'the same and one power belongs to both comings' is ambiguous: it may refer to the same divine power working through Elijah and John, or to a shared eschatological function."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":14,"ref":"p14","source":"J: 37r ] მოვიდეს რაჲ ვინმე წინაწარმეტყუელი ქადაგებად, არა ყოველთა ირწმუნიან, არამედ შემზადებულთა, ესე იგი არს, წინაწარგანმზადებულთა თავთასა ამისდა მიმართ. რამეთუ ვითარ-იგი მი-თუ-ვინმე-ვიდეს ღამე სახიდ, არა ყოველნი შეიწყნარებენ მას, არამედ მღჳძარენი ხოლო და მიმლოდენი მისნი და განმზადებულნი შეწყნარებად. ესრეთვე იოვანე განუმზადა უფალსა ერი, გარნა არა ურჩი, არამედ შემზადებული, რომელ არს წინაგანმზადებული შეწყნარებად ქრისტესა.\n\nსახარებაჲ (1,18 ): და თქუა ზაქარია ანგელოზისა მიმართ: რაჲთა ვცნა ესე, რამეთუ მე მოხუცებულ ვარ და ცოლი ჩემი გარდასრულ დღეთა მისთა?\n\nთარგმანი: დაღათუ მართალ იყო ზაქარია და წმიდა, გარნა ეგრეცა უღონოებათა მიმართ შვილთმშობელობისათა მხედველი, ვერ ადვილად ირწმუნებდა, რომლისთჳსცა ანგელოზი იტყჳს პატივსა თჳსსა.","english":"When a certain prophet came to preach, not all believed, but only those who were prepared—that is, those who had been previously prepared in their own hearts for this. For just as if someone were to come to a house at night, not all would receive him, but only the wakeful, those who were his intimates, and those prepared to receive him. Thus John prepared the people for the Lord, not the disobedient, but the prepared—that is, those previously prepared to receive Christ.\n\nThe Gospel (1:18): And Zacharias said to the angel: “How shall I know this, for I am aged and my wife is past her days?”\n\nInterpretation: Although Zacharias was righteous and holy, yet even he, considering the infirmities of childbearing, could not easily believe; for which reason the angel speaks of his own honor.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"მოვიდეს რაჲ ვინმე წინაწარმეტყუელი","severity":"info","text":"The passage opens with a general analogy about a prophet's preaching, then applies it to John the Baptist's preparatory role for Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,18)","severity":"info","text":"The Gospel citation (Luke 1:18) is introduced with the formula 'The Gospel (1:18)', quoting Zacharias's response to the angel.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"წინაწარგანმზადებულთა","severity":"info","text":"The term 'previously prepared' (წინაწარგანმზადებულთა) is a key concept, emphasizing spiritual readiness for receiving Christ, distinct from mere preparation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ღამე სახიდ","severity":"info","text":"The night-house analogy illustrates selective reception: only the wakeful and prepared receive the visitor, paralleling John's preparatory ministry.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"info","text":"The 'Interpretation' (თარგმანი) section explains Zacharias's doubt as due to natural infirmities, reflecting Theophylact's exegetical method of harmonizing human weakness with divine revelation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text uses 'თარგმანი' (interpretation) which may also mean 'translation'; here it clearly denotes exegetical commentary."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":15,"ref":"p15","source":"სახარებაჲ (1,19-20 ): და მიმგებელმან ანგელოზმან ჰრქუა მას: მე ვარ გაბრიელ, წინაშემდგომელი ღმრთისაჲ. და მოვივლინე თქუმად შენდამი და ხარებად შენდა ამათ. და აჰა, იყო შენ მდუმარე და ვერშემძლებელ ზრახვად ვიდრე დღეთამდე, რომელთა იქმნნენ ესენი, მით, რომელ არა ირწმუნენ სიტყუანი ჩემნი, რომელნი აღესრულნენ ჟამსა თჳსსა.\n\nთარგმანი: იყო ყრუ და ვერშემძლებელ სიტყუად. და სამართლად შეემთხჳნეს ორნივე ესე ვნებანი, რაჲთა არცა ესმოდის და [ Page of ms. K: 82r ] არცა მეტყუელებდეს. რამეთუ ვითარ ურჩსა დაასაჯა სიყრუვე, ხოლო ვითარცა წინააღდგომობით მეტყუელსა -- დადუმებაჲ. გარნა წინადასახვიდა საქმეთაცა ჰურიათასა. რამეთუ ვითარცა ამან ბერმან და უნაყოფომან და არამრწმუნებელმან შვა ძე უფროჲსი წინაწარმეტყუელთაჲ, ეგრეთვე შესაკრებელმან ჰურიათამან და მღდელობამან დაძუელებულმან და უნაყოფომან და ურწმუნომან და ურჩმან -- სიტყუაჲ ღმრთისაჲ, მეუფე წინაწარმეტყუელთაჲ, შვა [ Page of ms. J: 37v ] ჴორცითა, რომელიცა იშვა რაჲ, პირველ ურჩ-ყოფილნი იგი რწმუნებად და ჴმატკბილობად მოვიდეს.","english":"The Gospel (1:19-20): And the receiving angel said to him: I am Gabriel, who stands before God. And I was sent to speak to you and to announce these things to you. And behold, you were silent and unable to ponder until the days when these things came to pass, because you did not believe my words, which were fulfilled in their own time.\n\nTranslation: He was deaf and unable to speak. And rightly did these two afflictions befall him, so that he could neither hear nor speak. For as to the disobedient one, deafness was a punishment, and as to the one who spoke in opposition, silence was imposed. But it also prefigured the deeds of the Jews. For just as this old, barren, and unbelieving man begot a son greater than the prophets, so too did the synagogue of the Jews and the priesthood, which had grown old, barren, unbelieving, and disobedient, beget the word of God, the king of the prophets, in the flesh; and when he was born, those who had previously been disobedient came to belief and to sweetness of voice.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,19-20)","severity":"info","text":"The lemma cites Luke 1:19-20, where Zechariah is struck deaf and mute for doubting Gabriel's annunciation.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მიმგებელმან ანგელოზმან","severity":"info","text":"The phrase 'the receiving angel' translates the Greek ὁ ἀποκριθείς, a technical term for the angel who responds to Zechariah's doubt.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Theophylact's commentary interprets Zechariah's deafness and muteness as a typological prefiguration of Jewish disbelief, which yields to belief at Christ's birth.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from a literal citation of Luke 1:19-20 to a moral-typological exposition, linking Zechariah's punishment to the synagogue's barrenness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The comparison of Zechariah to the synagogue echoes patristic commonplaces, e.g., in Cyril of Alexandria's commentary on Luke.","cites":[{"key":"dossier:greek-cyril-commentarii-in-lucam","label":"gap dossier: Commentary on Luke","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-cyril-commentarii-in-lucam"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Georgian translation renders the Greek commentary faithfully, with the phrase 'ჴმატკბილობად' (sweetness of voice) as a local gloss on conversion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text conflates the angel's speech with the narrator's comment; the exact division between citation and commentary is unclear."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":16,"ref":"p16","source":"სახარებაჲ (1,21-22 ): და იყო ერი მომლოდე ზაქარიაჲსა და უკჳრდა დაყოვნებაჲ მისი ტაძარსა შინა. ხოლო გამო-რაჲვიდა, ვერ ეძლო ზრახვად მათდა, და ცნეს, ვითარმედ ჩუენებაჲ იხილა ტაძარსა შინა და იგი იყო წამისმყოფელ მათდა და დაადგრა ყრუდ.\n\nთარგმანი: ხედავა, ვითარ ჰურიანი ვიდრემე ელოდეს, ვიდრე არა გამოვიდეს მღდელთმთავარი? ხოლო ჩუენ, ქრისტეანენი, მყის შესლვასავე თანა ეკლესიად, უკუეთუ არა გამოვიდეთ მიერ, საძნაურისა რაჲსმე შემთხუევაჲ გუგონიეს. ხოლო წამს-უყოფდა ზაქარია, ნუუკუე და მკითხველსა დადუმებისა მიზეზთასა რამეთუ ვერშემძლებელი სიტყუად წამის-ყოფისა მიერ განუცხადებდა ამას. გარნა იხილე ესე, რამეთუ ვიდრემდე არა აღესრულნეს დღენი მსახურებისა მისისანი, არა წარვიდა სახიდ თჳსა, არამედ იქცეოდა ტაძარსა. და რამეთუ კიდე იყო უეჭუელად მთით კერძოჲ ადგილი და განყოფილი იერუსალჱმისაგან, გარნა დაღათუ თჳთ მუნ იერუსალჱმსაცა შინა ედგის სახლი მღდელსა, არა ჴელ-ეწიფებოდის გარეგან ეზოსა ტაძრისასა განსლვად ჟამსა დღითიდღედისა მისისასა. ხოლო ჩუენ, ჵ, მე, ვითარღა უდებ-ვჰყოფთ საღმრთოთა მსახურებათა! რამეთუ ვერშემძლებელობაჲ ზაქარიაჲსი სიტყუად, არამედ წამის-მყოფელობაჲ ერისაჲ, უსიტყუელსა მოქალაქობასა [ Page of ms. K: 82v ] ჰურიათასა ცხად-ჰყოფს.","english":"The Gospel (1:21-22): And the people were waiting for Zacharias and were amazed at his delay within the temple. But when he came out, he was unable to speak to them, and they knew that he had seen a vision within the temple, and that he was a witness to them, and he remained mute.\n\nInterpretation: You see how the Jews waited until the high priest came out? But we Christians, as soon as we enter the church, if we do not come out from there, we think that some pleasant thing has befallen us. But Zacharias bore witness, that he might give reasons for silence to the reader, because he was unable to speak, and by this witness he declared it. But see this: until the days of his service were fulfilled, he did not go to his own house, but remained in the temple. And because the temple was undoubtedly a separate place and separated from Jerusalem, yet even if the priest's house were there in Jerusalem itself, he was not permitted to go outside the temple court during the time of his daily service. But we, oh, how negligent we are in divine services! For the inability of Zacharias to speak, but the witness of the people, reveals the speechless citizenship of the Jews.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,21-22)","severity":"info","text":"The passage opens with a citation of Luke 1:21-22, describing the people's reaction to Zacharias's delay and his subsequent muteness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ტაძარსა","severity":"info","text":"The Old Georgian term 'ტაძარსა' (temple) is used consistently for the temple in Jerusalem, reflecting the standard translation of Greek 'ναός'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"წამის-მყოფელ","severity":"info","text":"The term 'წამის-მყოფელ' (witness) is used for Zacharias's role, echoing the Gospel's emphasis on his testimony despite his muteness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The commentary contrasts Jewish and Christian behavior in the temple, noting that Jews waited for the high priest while Christians expect a pleasant experience upon entering church.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The interpretation moralizes Zacharias's inability to speak as a critique of Jewish 'speechless citizenship' and Christian negligence in divine services.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage follows the pattern of Gospel citation followed by interpretive commentary, with the commentary expanding on the temple's separation from Jerusalem and priestly duties.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ნუუკუე და მკითხველსა დადუმებისა მიზეზთასა' is ambiguous: it may mean 'that he might give reasons for silence to the reader' or 'that he might give reasons for the reader's silence'."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":17,"ref":"p17","source":"რამეთუ თავადისა სიტყჳსა მომკლველთა ვერ ძალ-უც სიტყჳსა მიცემაჲ მათთჳს, რომელთა იქმან, ანუ იტყჳან, არამედ დაღათუ საწინაწარმეტყუელოჲ რაიმე ჰკითხო მათ, პირდაყოფილ იქმნებიან და ვერ ძალ-უც შენდა მოცემაჲ სიტყჳსაჲ და მოგებისაჲ.\n\nსახარებაჲ (1,24-25 ): და იყო ვითარცა აღივსნეს დღენი მსახურებისა მისისანი, [ Page of ms. J: 38r ] წარვიდა სახიდ თჳსა. ხოლო შემდგომად დღეთა ამათ მიუდგა ელისაბედი, ცოლი მისი, და იმალვიდა თავსა თჳსსა თთუეთა ხუთთა მეტყუელი, ვითარმედ ესრეთ მიყო მე უფალმან დღეთა შინა, რომელთა მოხედვა-ყო მოსპობად ყუედრებაჲ ჩუენი კაცთა შორის.\n\nთარგმანი: ვითარცა სიწმიდისმოყუარე, ელისაბედ, იკრძალვოდა და ამისთჳს იფარვიდა თავსა თჳსსა, ვიდრე არა მიუდგეს მარიამცა. ხოლო ვინაჲთგან იგი მიუდგა და ჰკრთებოდა ჩჩჳლი მუცელსა ამისსა, არღარა იფარვიდა თავსა თჳსსა, არამედ კადნიერ იქმნებოდა, ვითარცა დედაჲ ესევითარისა ყრმისაჲ, რომელი პირველ შობისავე საწინაწარმეტყუელოჲთა მადლითა პატივცემულ იყო.","english":"For the servants of the Word himself are unable to give an account concerning those who are there or speak, but if you ask them something prophetic, they become tongue-tied and are unable to give you a word or an answer.\n\nThe Gospel (1:24-25): And when the days of his service were completed, [Page of ms. J: 38r] he went to his house. And after these days, Elizabeth, his wife, conceived and hid herself for five months, saying, Thus the Lord has done for me in the days when he looked to remove the reproach among men.\n\nTranslation: As a lover of purity, Elizabeth kept herself hidden and for this reason concealed herself, until Mary also conceived. But when she conceived and felt the child in her womb, she no longer hid herself, but became bold, as the mother of such a child, who from before birth was honored with prophetic grace.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"საწინაწარმეტყუელოჲ","severity":"info","text":"The Georgian term 'sats'inats'armet'q'ueloy' means 'prophetic' and is used twice in this passage, linking the inability of the servants to answer prophetic questions with Elizabeth's prophetic grace.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Luke 1:24-25","severity":"info","text":"The passage quotes Luke 1:24-25, describing Elizabeth's conception and five-month concealment, followed by Theophylact's interpretation emphasizing her purity and eventual boldness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Elizabeth's concealment","severity":"info","text":"Theophylact interprets Elizabeth's five-month hiding as a sign of her purity, contrasting it with her later boldness after Mary's conception, reflecting a common patristic theme of typological parallels between Elizabeth and Mary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"passage structure","severity":"info","text":"The passage follows a pattern: a general statement about the servants of the Word, a Gospel quotation (Luke 1:24-25), and a translation/interpretation by Theophylact, typical of his commentary style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Theophylact's commentary","severity":"info","text":"Theophylact's interpretation of Elizabeth's concealment as a sign of purity and her later boldness due to prophetic grace reflects Byzantine exegetical traditions, as seen in catenae and commentaries.","cites":[{"key":"dossier:greek-catena-lucam","label":"gap dossier: Catena on the Gospel of Luke (Type B, from Coislin gr. 23 and Oxford, Bodl. Misc. 182)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-lucam"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text uses 'საწინაწარმეტყუელოჲ' (prophetic) in two contexts: the servants' inability to answer prophetic questions and Elizabeth's prophetic grace. The exact nuance of 'prophetic' in each case is left implicit."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":18,"ref":"p18","source":"სახარებაჲ (1,26-30 ): და თუესა მეექუსესა მოივლინა ანგელოზი გაბრიელ ღმრთისა მიერ ქალაქად გალილეაჲსა, რომლისა სახელი ნაზარეთ, ქალწულისა, მოთხოილისა ქმარსა, რომლისა სახელი იოსებ, სახლისაგან დავითისა; და სახელი ქალწულისაჲ მარიამ. და შესრულმან ანგელოზმან მისა მიმართ თქუა: გიხაროდენ, მიმადლებულო, უფალი შენ თანა. კურთხეულ ხარ შენ დედათა შორის! ხოლო იგი მხილველი აღშფოთნა სიტყუასა ზედა მისსა და იგულსსიტყუვიდა: ვითარმე იყო მოკითხვაჲ ესე? და ჰრქუა ანგელოზმან მას: ნუ გეშინინ, მარიამ, რამეთუ ჰპოვე მადლი უფლისა მიერ.\n\nთარგმანი: თუესა მეექუსესა იტყჳს იოვანეს მუცლადღებისასა და იტყჳს მიმთხოელად ქალწულისა კაცსა, მყოფსა სახლისაგან დავითისა, რაჲთა აჩუენოს, ვითარმედ ქალწულიცა ნათესავისაგან დავითისა შთამოვიდოდა. რამეთუ მისვე ნათესავისა და მისვე ტომისაგან ყოფაჲ ორთავე კერძოთაჲ დაწესებულ იყო სჯულად.1* ხოლო ვინაჲთგან [ Page of ms. K: 83r ] ევას ჰრქუა უფალმან: მწუხარებით შობაჲ შვილთაჲ,2* დაჰჴსნის მწუხარებასა ესე სიხარული, რომელი ანგელოზმან მოართუა ქალწულსა მეტყუელმან: გიხაროდენ, მიმადლებულო! და ვინაჲთგან დაიწყევა ევა, კურთხეულობაჲ ესმის ამას. [ Page of ms.","english":"In the sixth month, the angel Gabriel was sent by God to the city of Galilee, whose name is Nazareth, to a virgin betrothed to a man whose name is Joseph, from the house of David; and the name of the virgin was Mary. And the angel, entering to her, said: \"Rejoice, O favored one, the Lord is with you. Blessed are you among women!\" But she, upon seeing him, was troubled at his word and thought within herself: \"How can this greeting be?\" And the angel said to her: \"Do not fear, Mary, for you have found grace from the Lord.\"\n\nTranslation: \"In the sixth month\" he says, referring to the month of John's conception, and he says \"betrothed to the virgin's man,\" who is from the house of David, in order to show that the virgin also descended from the lineage of David. For the origin of both parties from the same lineage and the same tribe was established by law. But since the Lord said to Eve: \"With sorrow you will bear children,\" this joy, which the angel brought to the virgin, saying: \"Rejoice, O favored one!\" dissolves that sorrow. And because Eve was cursed, this one hears \"blessed.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"თუესა მეექუსესა","severity":"info","text":"The Georgian text opens with the Gospel lemmatic phrase 'in the sixth month' and then glosses it as referring to the month of John's conception, linking the Annunciation chronologically to the earlier narrative of John's birth.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ნათესავისაგან დავითისა","severity":"info","text":"The commentary explains that both Mary and Joseph were from the house of David, a detail required by law for the lineage of the Messiah, reflecting Jewish legal traditions about priestly or royal descent.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ევას ჰრქუა უფალმან: მწუხარებით შობაჲ შვილთაჲ","severity":"info","text":"The commentary alludes to God's words to Eve, likely referencing Genesis 3:16 (LXX) where God pronounces sorrow in childbirth, contrasting Eve's curse with Mary's joy and blessing.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"გიხაროდენ, მიმადლებულო","severity":"info","text":"The angel's greeting 'Rejoice, O favored one' is interpreted as dissolving Eve's sorrow, a typological reading common in patristic exegesis that contrasts Mary as the new Eve.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მიმადლებულო","severity":"info","text":"The Georgian term 'mimadlebulo' translates Greek κεχαριτωμένη, meaning 'favored one' or 'full of grace,' a key Christological term in the Annunciation narrative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Page of ms. K: 83r","severity":"info","text":"The manuscript page break at 'K: 83r' may indicate a lacuna or transition; the commentary's argument about Eve and Mary continues without clear syntactic break, suggesting possible missing text.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'mimadlebulo' could be read as either 'favored one' or 'full of grace'; the commentary does not resolve the nuance.","The reference to 'the month of John's conception' is ambiguous: it may mean the sixth month of Elizabeth's pregnancy or the sixth month of the liturgical year."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."},{"kind":"scripture","severity":"info","ref":"Luke 1:42","text":"The English carries the scriptural phrase “blessed are you among women”, which matches Luke 1:42. The match is on the English draft; check the Coptic before quoting the verse."}]},{"i":19,"ref":"p19","source":"J: 38v ] ხოლო განიზრახვიდა მოკითხვისათჳს, ვიდრემდის რაჲ იყო ესე: ნუსადა უწესოჲ რაჲმე და მეძვური, ვითარცა მამაკაცისაგან ქალისა მიმართ, ანუ საღმრთოჲ, ვინაჲთგან ჴსენებაჲცა ღმრთისაჲ თანაშერთულ არს მოკითხვისა და ვითარმედ უფალი შენ თანა? ამისთჳს პირველად დააწყნარებს გონებასა მისსა შიშნეულობისაგან, რაჲთა უშფოთველობასა შინა მყოფმან შეიწყნაროს საღმრთოჲ ხარებაჲ. რამეთუ არცა შესაძლებელ იყო აღშფოთებულობასა შინა მისსა უცთომელობით ყურად-ღებაჲ მითხრობილთაჲ მისდა. და რომელ-იგი ზემო თქუა, მიმადლებულობაჲ, ვითარცა მთარგმანებელი მისი იტყჳს რამეთუ: ჰპოვე მადლი წინაშე ღმრთისა, ვინაჲთგან ესე არს მიმადლებულობაჲ, პოვნაჲ მადლისაჲ წინაშე ღმრთისა. ესე იგი არს, სათნო-ყოფილობაჲ ღმრთისაჲ. არამედ ესე ვიდრემე საზოგადოჲ არს, რამეთუ სხუათაცა მრავალთა პოვეს მადლი წინაშე ღმრთისა, ხოლო შემდგომი ესე არღარასადა.","english":"But she was pondering the reason for the greeting, until what this might be: whether it was something improper and wanton, as from a man to a woman, or divine, since even the mention of God is conjoined with the greeting, and “The Lord is with you”? For this reason, he first calms her mind from fear, so that, being in a state of tranquility, she might receive the divine annunciation. For it was not possible for her, while in a state of agitation, to heed without error what was said to her. And that which was said above, “having found grace,” as its translator says: “I have found grace before God,” for this is “having found grace,” the finding of grace before God. This is the same as being pleasing to God. But this is common, for many others also found grace before God, whereas the following is found nowhere else.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"მოკითხვისათჳս","severity":"info","text":"The Georgian term for 'greeting' (here in the sense of the angel's address) is used repeatedly, emphasizing Mary's internal deliberation over its nature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მიმადლებულობაჲ","severity":"info","text":"This term, translated as 'having found grace,' is glossed by the commentator as 'finding grace before God,' equivalent to being pleasing to God. The Georgian reflects a technical theological concept.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"მთარგმანებელი","severity":"info","text":"The reference to 'its translator' likely points to an earlier Georgian translator of the commentary, possibly Euthymius the Athonite or another figure, indicating a layered textual tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ზემო თქუა","severity":"info","text":"The phrase 'that which was said above' signals an internal cross-reference within the commentary, linking the current discussion of grace to an earlier passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"სხუათაცა მრავალთა","severity":"info","text":"The commentator notes that many others found grace before God, but the following (the annunciation) is unique, highlighting a distinctive theological claim about Mary's singular role.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'its translator' (მთარგმანებელი) is not specified; it may refer to a known figure like Euthymius the Athonite or an anonymous translator.","The phrase 'the following is found nowhere else' (შემდგომი ესე არღარასადა) is ambiguous: it could refer to the specific annunciation narrative or to the unique grace bestowed on Mary."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":20,"ref":"p20","source":"სახარებაჲ (1,31-33 ): და აჰა, იტჳრთო მუცელსა შინა და ჰშვე ძე, და უწოდი სახელი მისი იესუ, რამეთუ ესე იყოს დიდ და ძე მაღლის ეწოდოს, და მისცეს მას უფალმან საყდარი დავით მამისა მისისაჲ; და მეფობდეს სახლსა ზედა იაკობისსა საუკუნეთა, და მეფობისა მისისა არა იყოს დასასრულ.\n\nთარგმანი:ესე არს განსაკრთომელი, რომელსა არცა ერთი ვინ ღირს-იქმნა სხუაჲ. ხოლო მუცლად-ღებაჲ, თქუა, რაჲთა აჩუენოს, ვითარმედ თჳთ მის ქალწულებრისა საშოჲსაგან არსებით განჴორციელდა უფალი. ხოლო სამართლად ეწოდა იესუ, ვითარცა მაცხოვრად ნათესავისა ჩუენისა მოსრულსა, რამეთუ სახელი ესე ელლადელთა ენად რაჲ [ Page of ms. K: 83v ] მოიცვალებოდის, მაცხოვრებად ღმრთისა ითარგმანების. რამეთუ იესუ მაცხოვრად სახელიდების, ვინაჲთგან იაო მაცხოვარებად იწოდების.\n\nსახარებაჲ (1,32 ): ხოლო იყოს დიდ, -- იტყჳს, -- და ძე მაღლის ეწოდოს.","english":"The Gospel (1:31-33): And behold, she conceived in her womb and bore a son, and called his name Jesus, for he was to be great, and he was to be called Son of the Most High, and the Lord gave him the throne of his father David; and he reigned over the house of Jacob forever, and there was no end to his reign.\n\nInterpretation: This is something exceptional, which no one else was deemed worthy of. But he said \"conception\" in order to show that the Lord was incarnated from her very virginal womb. And he was rightly called Jesus, as the one who came as the Savior of our race, for this name, when translated into the Greek language, is interpreted as \"salvation of God.\" For Jesus is named as Savior, since \"iao\" is called \"to save.\"\n\nThe Gospel (1:32): \"He was to be great,\" it says, \"and he was to be called Son of the Most High.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,31-33)","severity":"info","text":"The Georgian text cites Luke 1:31-33, which describes the conception, birth, and naming of Jesus, and his eternal reign.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"იესუ","severity":"info","text":"The name 'Jesus' (იესუ) is interpreted as 'Savior' (მაცხოვრად), derived from 'iao' meaning 'to save' in the commentary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"იაო","severity":"info","text":"The term 'iao' is presented as a Hebrew or Aramaic root meaning 'to save,' reflecting a common patristic etymology for Jesus.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"info","text":"The passage is divided into a Gospel citation (სახარებაჲ) and an interpretation (თარგმანი), a typical structure in Theophylact's commentary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"მუცლად-ღებაჲ","severity":"info","text":"The commentary emphasizes the virgin birth by noting that 'conception' (მუცლად-ღებაჲ) shows the Lord was incarnated from the virginal womb.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text includes a marginal note referencing ms. K: 83v, but its significance is unclear.","The etymology of 'iao' as 'to save' is not standard in modern scholarship and may reflect a patristic tradition."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":21,"ref":"p21","source":"თარგმანი: დიდ უკუე იყო იოვანეცა, გარნა არა ძე მაღლისა. ხოლო მაცხოვარი დიდ -- ვიდრემე ვითარ-იგი ასწავებდა, ხოლო [ Page of ms. J: 39r ] ძე მაღლის, ამისთჳს, რამეთუ ეგრეთ ასწავებდა, ვითარ-იგი ვის აქუნ ჴელმწიფებაჲ და ნიშთმოქმედებისათჳსცა საკჳრველებათაჲსა. და იწოდების ძე მაღლის ხილულსა მას კაცსა, რამეთუ ვინაჲთგან ერთი იყო გუამი მისი, რომელი ძე იყო მაღლისაჲ და კუალად კაცი ძე ქალწულისაჲ. რამეთუ პირველ საუკუნეთა ძე იყო მაღლისაჲ სიტყუაჲ, გარნა არა ეწოდებოდა, არცა იცნობებოდა. ხოლო ვინაჲთგან განჴორციელდა და გამოჩნდა ჴორცითა, მაშინ ეწოდა ძე მაღლისცა გამოჩინებულსა მას და საკჳრველთმოქმედსა. გარნა საყდარი რაჲ დავითისი გესმას, ნუ გრძნობადსა მოიგონებ, არამედ საღმრთოჲ იგი გულისჴმა-ყავ, რომელითა მეფე იქმნა ყოველთა ზედა წარმართთა საღმრთოჲსა ქადაგებისა მიერ. რამეთუ სახლ იაკობისა ებრაელთაგან მორწმუნექმნილნი არიან, და მათ თანა სხუათაცა ნათესავთაგანნი. რამეთუ ესენი არიან საკუთრად იაკობ და ისრაჱლ.1* გარნა თუ ვითა ითქუმის მჯდომარედ საყდარსა ზედა დავითისსა? ისმინე: მცირე იყო დავით ძმათა შორის მისთა,2* და უფალიცა უნდოდა შეურაცხ-ქმნილ, ვითარცა მჭამელი და ღჳნისმსუმელი და ძე ხუროჲსაჲ3* და ძმათა მისთა, ძეთა იოსებისთა, დაწუნებული.","english":"John was great, but not the Son of the Most High. But the Savior was great—insofar as he taught, and [Page of ms. J: 39r] the Son of the Most High, for this reason, because he taught in such a way, as he had power and also for the sake of the working of signs and wonders. And he is called the Son of the Most High in the visible man, because from the time when his body was one, which was the Son of the Most High, and again the man, the son of the virgin. For in the beginning of the ages, the Word was the Son of the Most High, but he was not called, nor was he known. But from the time when he became incarnate and appeared in the flesh, then he was called the Son of the Most High also in the one who appeared and worked wonders. But when you hear of the throne of David, do not imagine a physical one, but understand that divine one, by which he became king over all the gentiles through divine preaching. For the house of Jacob from among the Hebrews have become believers, and with them also those from other nations. For these are specifically Jacob and Israel. But how is it said that he sits upon the throne of David? Listen: David was small among his brothers, and the Lord also wished to be despised, as a glutton and a drunkard and the son of a carpenter, and rejected by his brothers, the sons of Joseph.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ძე მაღლის","severity":"info","text":"The Georgian phrase 'son of the Most High' renders a Christological title, distinguishing John the Baptist from Christ. The commentary stresses that Christ was always the Son of the Most High as the Word, but only called so after incarnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"საყდარი ... დავითისი","severity":"info","text":"The 'throne of David' alludes to Luke 1:32, where Gabriel announces that the Lord will give Jesus the throne of his father David. The commentary interprets this spiritually, not as a physical throne.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"სახლ იაკობისა","severity":"info","text":"The 'house of Jacob' refers to the Jewish people, but the commentary expands it to include gentile believers, reflecting a universalist ecclesiology common in Byzantine exegesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"დავით ... მცირე იყო ... ძმათა შორის","severity":"info","text":"The comparison of David's lowly status among his brothers to Christ's being despised as a glutton and drunkard echoes a typological pattern found in patristic commentaries, e.g., Cyril of Alexandria.","cites":[{"key":"dossier:greek-cyril-commentarii-in-lucam","label":"gap dossier: Commentary on Luke","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-cyril-commentarii-in-lucam"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ძე ხუროჲსაჲ","severity":"caution","text":"The phrase 'son of a carpenter' is a rare derogatory epithet for Christ, possibly reflecting Jewish polemic. The Georgian text may preserve a variant reading; the English draft renders it as 'son of a carpenter' without the pejorative tone.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Page of ms. J: 39r","severity":"info","text":"The manuscript page break at '39r' occurs mid-sentence, indicating a folio transition in the source codex. This may affect the continuity of the commentary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ძე ხუროჲსაჲ' (son of a carpenter) is ambiguous: it could be a literal translation of a Gospel epithet or a deliberate insertion of a polemical term. The commentary's context suggests the latter, but the Georgian text does not clarify the source.","The reference to 'David was small among his brothers' is unclear: it may refer to David's youth or his lowly status as a shepherd, but the commentary does not specify."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":22,"ref":"p22","source":"რამეთუ არცა ძმათა მისთა ჰრწმენა მისიო, თქუმულ არს.1* იგი ქველისმოქმედი ქველ-ყოფილისა მიერ იდევნებოდა,2* და უფალი საკჳრველებათა მოქმედი იგინებოდა და ქვადაკრებულ იქმნებოდა.3* მან სიმშჳდისა მიერ სძლო და იქადაგა მეფედ, [ Page of ms. K: 84r ] და უფალმან სიმშჳდით თავს-იდვა ჯუარი და მეუფე იქმნა. ხედავა, ვითარ ითქუმის მჯდომარედ საყდარსა ზედა დავითისსა? რამეთუ ვითარცა დავით გრძნობადი მეფობაჲ დაიპყრა, ეგრეთვე უფალმან საცნაური, რომლისა არა იყოს დასასრული. და რამეთუ არა იყოს დასასრულ მეფობისა ქრისტესისა, ესე იგი არს, ღმრთისმეცნიერებისა და ქრისტეანობისა. და რამეთუ ვიდევნებოდით რაჲ, უფროჲსად ვბრწყინავთ მადლითა ქრისტესითა.\n\n[ Page of ms. J: 39v ] სახარებაჲ (1,34 ): და ჰრქუა მარიამ ანგელოზსა: ვითარ იყოს ჩემდა ესე, ვინაჲთგან მამაკაცი არა უწყი?","english":"For neither did his brothers believe in him, as it is said. He, the worker of good deeds, was persecuted by the one who had done good, and the Lord, the worker of miracles, was persecuted and stoned. He, through humility, prevailed and was proclaimed king, and the Lord, through humility, took up the cross and became king. Do you see how it is said that he sits upon the throne of David? For just as David took hold of a sensible kingdom, so the Lord took hold of a spiritual one, which has no end. And because there is no end to the kingdom of Christ, this is the kingdom of theology and Christianity. And when we were persecuted, we shone all the more with the grace of Christ.\n\nThe Gospel (1:34): And Mary said to the angel: How can this be for me, since I do not know a man?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ქველისმოქმედი ... იდევნებოდა","severity":"info","text":"The Georgian contrasts the 'worker of good deeds' (John) persecuted by the 'one who had done good' (Herod?) with the Lord's persecution.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"საყდარსა ზედა დავითისსა","severity":"info","text":"The phrase 'sits upon the throne of David' echoes Lk 1:32, where Gabriel tells Mary that the Lord will give David's throne.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"საცნაური","severity":"info","text":"Georgian 'satsnauri' (spiritual) contrasts with 'grdznobadi' (sensible), reflecting a Platonic or Origenist distinction between material and intelligible kingdoms.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,34)","severity":"info","text":"The passage ends with a lemmatic citation of Lk 1:34, marking a new section in the commentary.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ქვადაკრებულ იქმნებოდა","severity":"info","text":"The reference to stoning (Lk 13:10? Acts 7:58?) may allude to Stephen's martyrdom or a local tradition; the Georgian text is ambiguous.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ქრისტეანობისა","severity":"info","text":"The identification of Christ's eternal kingdom with 'theology and Christianity' reflects a post-Constantinian understanding of Christian empire.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the one who had done good' (Herod? a Jewish leader?) is not specified in the Georgian.","The stoning reference (Lk 13:10? Acts 7:58?) is unclear; the text may be corrupt or allusive."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":23,"ref":"p23","source":"თარგმანი: არა ვითარცა ურწმუნოქმნილმან თქუა ქალწულმან, ვითარმედ: ვითარ იყოს ჩემდა ესე? არამედ ვითარცა ბრძენმან და გულისჴმიერმან, გამოიძია სწავლად სახე მის საქმისაჲ; რამეთუ არცა პირველ ქმნილ იყო ესევითარი რაჲმე, არცაღა ამისა შემდგომად იქმნებოდა. რომლისათჳსცა შეუნდობს მას ანგელოზი და არა დასჯის, ვითარცა ზაქარიას, არამედ უფროჲსღა გამოუთარგმანებს სახესა მიდგომილებისასა. და რამეთუ ზაქარია სამართლად დაისაჯა, რამეთუ მრავალნი ჰქონდეს მას მაგალითნი.\n\nსახარებაჲ (1,35 ): სული წმიდაჲ, -- ეტყჳს, -- მოვიდეს შენ ზედა.\n\nთარგმანი: რომელმან შვილისმშობელად განჰმზადოს საშოჲ შენი და დაჰბადნეს ჴორცნი თანაარსისა თჳსისა სიტყჳსანი. ხოლო ძალ მაღლისა არს ძე ღმრთისაჲ და რამეთუ ქრისტე ძალი მაღლისაჲ,4* გაგრილობდეს შენო, ესე იგი არს, გფარვიდეს შენ და ყოველით კერძო გარეშეგიცვიდეს. რამეთუ ვითარცა მფრინველი აგრილობს მართუეთა თჳსთა ყოველთავე ფრთეთა მისთა გარემოსხმითა ეგრეთვე ძალმან ღმრთისამან ყოვლითურთ გარეშეიცვა ქალწული. და ესე არს, ვითარმედ -- გაგრილობდეს შენ. ხოლო ნუუკუედა სხუებრცა ვინმე თქუას, ვითარმედ: ვითარ-იგი მხატვარი პირველ დაჰსახავს და მერმეღა წამალთა მიერ სრულად [ Page of ms.","english":"Not as an unbelieving maiden said, \"How can this be for me?\" But as a wise and understanding one, she inquired to learn the form of his deed; for neither had anything of this kind been done before, nor would it be done after this. For this reason the angel forgives her and does not punish her, as he did Zacharias, but rather explains to her the form of the approaching event. And Zacharias was justly punished, for he had many examples.\n\nGospel (1:35): The Holy Spirit, it says, came upon you.\n\nTranslation: Which prepared your womb for childbearing and formed the flesh of the Word, consubstantial with itself. And the power of the Most High is the Son of God, and since Christ is the power of the Most High, it would cool you, that is, it would protect you and completely surround you. For just as a bird cools its chicks by spreading all its wings around them, so the power of God completely surrounded the Virgin. And this is what \"it would cool you\" means. But if someone else should say, \"Just as a painter first sketches and then completes with colors,\" [Page of ms.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"info","text":"The Georgian text alternates between commentary (marked 'თარგმანი', 'translation') and a Gospel lemma (marked 'სახარებაჲ', 'Gospel'). This structure is typical of catena-style commentaries.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სული წმიდაჲ, -- ეტყჳს, -- მოვიდეს შენ ზედა","severity":"info","text":"The Gospel lemma (1:35) quotes Luke 1:35, 'The Holy Spirit came upon you,' though the canonical text reads 'The Holy Spirit will come upon you.' The Georgian reflects a variant or paraphrase.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ზაქარია","severity":"info","text":"The reference to Zacharias being punished for disbelief alludes to Luke 1:18-20, where Zacharias is struck mute for doubting Gabriel's annunciation. The commentator contrasts Mary's faithful inquiry with Zacharias's skepticism.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"გაგრილობდეს","severity":"info","text":"The Georgian verb 'gagrilobdes' ('it would cool you') is a literal rendering of the Greek 'ἐπισκιάσει' (to overshadow), used in Luke 1:35. The commentator explains it as protective envelopment, comparing it to a bird sheltering its chicks.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"მხატვარი","severity":"info","text":"The simile of a painter sketching before applying colors is a common patristic trope for divine incarnation, found in authors like Cyril of Alexandria. The Georgian text breaks off mid-sentence, suggesting a lacuna in the manuscript.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft omits the painter simile and the final sentence, which is incomplete in the Georgian ('[Page of ms.'). The translation may be based on a different manuscript or a truncated source.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Gospel lemma (1:35) is a paraphrase; the exact source text is uncertain.","The final sentence is cut off; the intended conclusion is unknown."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":24,"ref":"p24","source":"K: 84v ] დაჰსახავს ხატსა, ეგრეთვე უფალმან, თჳთ დამბადებელმან ჴორცთა თჳსთამან და კაცობრივისა ხატისა შემმზადებელმან, პირველად დასახა ესე საშოსა შინა ქალწულისასა, სისხლთაგან რაჲ ქალწულისათა შეამტკიცნა ჴორცნი და მერმეღა მცირედ-მცირედ სახოვან-ყვნა იგინი. არამედ ესე საეჭუელი არს. რამეთუ ვიეთნიმე იტყჳან, რამეთუ მყის მაგრილობელ ექმნა რაჲ უფალი საშოსა ქალწულისასა, მეყსეულად სრულ იყოო ჩჩჳლი. ხოლო ვიეთნიმე არა მიითუალვენ ამას. რამეთუ ისმინე, რასა იტყჳს: რომლისათჳს შობადსაცა წმიდა, ესე იგი არს, [ Page of ms. J: 40r ] მცირედ-მცირედ საშოსა შინა შენსა აღორძინებადსა და არა მეყსეულად, სრულად საცნაურქმნილსა, ხოლო დაიყოფვის ამათ მიერ ნისტორისცა პირი. რამეთუ იგი იტყოდა, ვითარმედ: არა ძე ღმრთისაჲ, საშოსა შინა ქალნულისასა დამკჳდრებული, განჴორციელდა, არამედ ლიტონსა კაცსა, მარიამისგან შობილსა, უკანაჲსკნელ აქუნდა ღმერთი \"თანამოკარვედ\" თჳსა. ესმოდედ უკუე, ვითარმედ: შობილი საშოჲსა მისისა მიერ, იგი იყო ძე ღმრთისაჲ და არა სხუაჲ, ვიდრემე მიდგომილ იქმნებოდა საშოსა შინა, ხოლო სხუაჲ იყო ძე ღმრთისაჲ, არამედ ერთი და იგივე იყო, ქალწულისა დედისა და ღმრთისა მამისა ძე. ხოლო შენ იხილე, თუ ვითარ წარმოაჩენდა საიდუმლოსა სამებისა წმიდისასა: სული წმიდაჲ, ძალი -- ძე, მაღალი -- მამაჲ.","english":"He depicted the form; likewise the Lord, the very creator of his own flesh and the fashioner of the human form, first depicted this in the womb of the virgin, from the virgin’s blood he solidified the flesh and then little by little gave them form. But this is difficult. For some say that as soon as the Lord was conceived in the virgin’s womb, the child was immediately complete. But others do not agree with this. For listen to what he says: “For the sake of holy birth, this is the same,” [Page of ms. J: 40r] “little by little in your womb for your regeneration and not immediately, completely made known,” and thus the face of Nestorius is refuted by these words. For he said that it was not the Son of God, dwelling in the virgin’s womb, who became incarnate, but that a mere man, born of Mary, later had God as his “co-occupant.” Understand then that the one born from her womb was the Son of God and not another, for before he was present in the womb, the Son of God was another, but he was one and the same, son of the virgin mother and of God the father. And you see how he revealed the mystery of the Holy Trinity: the Holy Spirit — power, the Son — the Word, the Father — the Most High.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"საეჭუელი","severity":"info","text":"The Georgian term 'saečueli' (difficult) signals a theological crux: the instantaneous vs. gradual formation of Christ's body in the womb.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ნისტორის","severity":"info","text":"The refutation of Nestorius (here 'nistoris') aligns Theophylact with post-Ephesian orthodoxy, asserting the unity of Christ's person from conception.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"რომლისათჳს შობადსაცა წმიდა","severity":"info","text":"The phrase 'for the sake of holy birth' likely echoes Luke 1:35 (angelic annunciation), though not a direct quotation; it anchors the gradual incarnation in biblical narrative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"თანამოკარვედ","severity":"info","text":"The term 'tanamok'arded' (co-occupant) reflects Nestorius's alleged Christology, where the divine Logos merely inhabits the man Jesus, a view Theophylact rejects.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"სული წმიდაჲ, ძალი -- ძე, მაღალი -- მამაჲ","severity":"info","text":"The closing Trinitarian formula (Spirit = power, Son = Word, Father = Most High) structures the passage as a catechetical summary, typical of Theophylact's homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text conflates two distinct manuscript pages (84v and 40r), and the English draft's phrase 'for the sake of holy birth' may be a paraphrase rather than a direct citation. The reading taken treats the passage as a continuous theological argument against Nestorianism."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":25,"ref":"p25","source":"სახარებაჲ (1,36 ): და, აჰა, ელისაბედს, ნათესავსა შენსა, და მასცა მუცლად უღებიეს ძე სიბერესა თჳსსა.\n\nთარგმანი: უღონოებდეს ვინმე, თუ ვითარ ნათესავი იყო ქალწულისაჲ ელისაბედ, ვინაჲთგან ქალწული ვიდრემე ტომისაგან იუდაჲსსა იყო, ხოლო ელისაბედ ასულთაგან აჰრონისთაჲ. რამეთუ სჯული ბრძანებდა მისვე ტომისაგან ქმნასა მზახობათასა, ვინაჲცა ნათესაობანი მისვე და ერთისა ტომისაგანთა შორის იპოვებოდეს. სათქუმელ არს, უკუე, ვითარმედ მიერ ტყუეობითგან შერევნაჲ იქმნა [ Page of ms. K: 85r ] ნათესავთაჲ. ხოლო უმჯობესი ესე არს: აჰრონ ცოლად მიიყვანა ელისაბედ, ასული ამინადაბისი, რომელი იყო ტომისაგან იუდაჲსა.1* ხედავა, რამეთუ ზემოჲთ და აჰრონისგანვე თჳსეყვოდა ღმრთისმშობელი ელისაბედს? რამეთუ, ვინაჲთგან ცოლი აჰრონისი იუდაჲსგან შთამოვიდოდა, რომლისა ტომისაგან იყო ღმრთისმშობელიცა, ხოლო ელისაბედ ასულთაგან იყო აჰრონისთაჲ, სამართლად ნათესავი იყო ღმრთისმშობლისაჲ ელისაბედი, რამეთუ პირველი დედაჲ მისი, რომელ არს ცოლი აჰრონისი, ტომისაგან იყო იუდაჲსა. ხოლო განიცადე შემდგომობაჲცა ნათესავობისაჲ: ელისაბედ, [ Page of ms. J: 40v ] ცოლი აჰრონისი და ელისაბედ, ცოლი ზაქარიაჲსი, ვითარცა მისგან შთამომავალი. არამედ ვიხილოთ, რასა იტყჳს ქალწული.","english":"The Gospel (1:36): And, behold, Elizabeth, your kinswoman, has also conceived a son in her old age.\n\nInterpretation: Someone might be perplexed as to how Elizabeth was a kinswoman of the Virgin, since the Virgin was from the tribe of Judah, while Elizabeth was from the daughters of Aaron. For the law commanded that marriage be within the same tribe, since kinships were found among those of the same tribe. It must be said, then, that from the time of the captivity a mixing of tribes occurred. But this is better: Aaron took as wife Elizabeth, the daughter of Aminadab, who was from the tribe of Judah. Do you see how from above, even from Aaron himself, the Mother of God was related to Elizabeth? For since Aaron’s wife was descended from Judah, from whose tribe the Mother of God also came, while Elizabeth was from the daughters of Aaron, Elizabeth was rightly a kinswoman of the Mother of God, because her first mother, who is Aaron’s wife, was from the tribe of Judah. And consider also the succession of kinship: Elizabeth, the wife of Aaron, and Elizabeth, the wife of Zacharias, as one descended from her. But let us see what the Virgin says.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1:36)","severity":"info","text":"The lemma cites Luke 1:36, where the angel Gabriel tells Mary that Elizabeth is her kinswoman and has conceived a son in old age.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ნათესავი","severity":"info","text":"The commentary addresses the apparent contradiction: Mary is from the tribe of Judah, Elizabeth from the daughters of Aaron (Levitical tribe). The law required marriage within the same tribe.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"აჰრონ","severity":"info","text":"The commentator resolves the kinship by noting that Aaron married Elizabeth, daughter of Aminadab, who was from the tribe of Judah, thus linking the two lineages.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"info","text":"The passage is structured as a lemma (Gospel verse) followed by an interpretation (თარგმანი), typical of Theophylact's commentary format.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ღმრთისმშობელი","severity":"info","text":"The term 'Mother of God' (ღმრთისმშობელი) reflects post-Ephesian (431 CE) Marian theology, showing the commentary's doctrinal context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Page of ms. K: 85r","severity":"caution","text":"The manuscript includes a marginal note indicating a page break in ms. K, suggesting possible textual variation or lacuna in the transmission.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact relationship between the two Elizabeths (Aaron's wife and Zacharias's wife) is explained through genealogical reasoning, but the commentator acknowledges alternative explanations (mixing of tribes after captivity)."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":26,"ref":"p26","source":"სახარებაჲ (1,38 ): აჰა, მჴევალი უფლისაჲ; მეყავნ სიტყჳსაებრ შენისა.\n\nთარგმანი: ფიცარი ვარ მე სამხატვროჲ რომლისაჲ ჰნებავს მწერალსა, დაწერენ, რომელი ჰნებავს უფალსა, ჰყოფდინ. ვინაჲცა რაჲ-იგი პირველ თქუა: ვითარ იყოსო ესე ჩემდა? არა ურწმუნოებისაჲ იყო, არამედ გულისმთქუმელობისაჲ სწავლად სახესა მიდგომილებისასა. რამეთუ უკუეთუმცა ურწმუნოქმნილ იყო, არამცა ეთქუა: აჰა, მჴევალი უფლისაჲ; მეყავნ მე სიტყჳსაებრ შენისა. ხოლო შესწავებულ იყავნ, ვითარმედ გაბრიელ უკუე ითარგმანების ესრეთ: კაცი-ღმერთი. ხოლო მარიამ -- დედუფალი და ნაზარეთი, ვითარმედ -- შესამოსელ. ვინაჲცა ეგულებოდა რაჲ ღმერთსა კაც-ქმნაჲ, ჯეროვნად მოივლინების გაბრიელ, რომელი ითარგმანების კაცი-ღმერთი. არამედ ადგილსაცა წმიდასა იქმნების მოკითხვაჲ, რომელ არს ნაზა/რეთი. რამეთუ სადა ღმერთი იყოს, არცა ერთი რაჲ არს არაწმიდაჲ.","english":"The Gospel (1:38): Behold, the handmaid of the Lord; let it be to me according to your word.\n\nInterpretation: I am a painter's panel, upon which the writer may write whatever the Lord wills. For when she first said: How can this be for me? It was not from unbelief, but from a desire to learn the form of the approach. For if she had been unbelieving, she would not have said: Behold, the handmaid of the Lord; let it be to me according to your word. And it is to be understood that Gabriel is interpreted thus: Man-God. And Mary — Lady, and Nazareth — Sanctification. For when God wished to become man, it was fitting that Gabriel be sent, who is interpreted as Man-God. And the annunciation takes place in a holy place, which is Nazareth. For where God is, there is nothing unclean.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"აჰა, მჴევალი უფლისაჲ; მეყავნ სიტყჳსაებრ შენისա","severity":"info","text":"The Georgian text cites Luke 1:38, Mary's response to Gabriel: 'Behold, the handmaid of the Lord; let it be to me according to your word.'","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"გაბრიელ","severity":"info","text":"The commentary interprets 'Gabriel' as 'Man-God' (კაცი-ღმერთი), a common etymological gloss in patristic tradition, linking the angel's name to the incarnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მარიამ","severity":"info","text":"The commentary glosses 'Mary' as 'Lady' (დედუფალი), reflecting a traditional etymology from Syriac or Hebrew 'Mariam' as 'mistress' or 'lady'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ნაზარეთი","severity":"info","text":"The commentary interprets 'Nazareth' as 'Sanctification' (შესამოსელ), a symbolic etymology common in patristic exegesis, emphasizing the purity of the place of the Annunciation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ფიცარი ვარ მე სამხატვროჲ","severity":"info","text":"The metaphor of Mary as a painter's panel (ფიცარი) upon which the writer (God) may inscribe whatever he wills is a patristic image, found in authors like John of Damascus, emphasizing Mary's passive obedience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The commentary moves from Mary's initial question ('How can this be?') to her acceptance, interpreting the question not as doubt but as a desire to learn the manner of the Annunciation, thus structuring the narrative as a pedagogical moment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian term 'შესამოსელ' for Nazareth is ambiguous: it may mean 'sanctification' or 'place of sanctification', but the commentary uses it to denote a holy place."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":27,"ref":"p27","source":"სახარებაჲ (1,39-42 ): ხოლო მარიამ აღდგა ამათ დღეთა შინა, და წარვიდა მთად კერძო მსწრაფლ, ქალაქად იუდაჲსა; და შევიდა სახლსა ზაქარიაჲსსა და მოიკითხა ელისაბედ. და იყო, ვითარცა ესმა [ Page of ms. K: 85v ] ელისაბედს მოკითხვაჲ მარიამისი, ჰკრთებოდა ყრმაჲ იგი მუცელსა მისსა; და აღივსო სულითა წმიდითა ელისაბედ და ჴმა-ყო ჴმითა დიდითა და თქუა: კურთხეულ ხარ შენ დედათა შორის და კურთხეულ არს ნაყოფი მუცლისა შენისაჲ!\n\nთარგმანი: ესმა რაჲ ქალწულსა ანგელოზისაგან, ვითარმედ მიდგომილ არს ელისაბედ, წარემართა მისსა მიმართ, თანად უკუე მოხარული კეთილსა ზედა ნათესავისასა, და თანად, ვითარცა უფროჲსად გულისჴმიერსა სრულისა გულსავსებისა მიმთხუევაჲ ენება, უკუეთუ ჭეშმარიტსა იტყოდა გამოჩინებული იგი მისდა, რაჲთა [ Page of ms. J: 41r ] ამისგან არცაღა თჳსსა მას ზედა იჭუნეულ იყოს. რამეთუ ვითარცა განკრძალულსა ეშინოდა, ნუსადა შე-ვითამე-სცთეს. და არა ვითარცა ურწმუნოსა, არამედ ვითარცა უუცთომესობით სწავლად წყურიელსა მის საქმისათჳს. მთით კერძო უკუე მკჳდრობდა ზაქარია და ამისთჳს მიისწრაფდა მუნ.","english":"The Gospel (1:39-42): And Mary arose in those days, and went quickly into the hill country, to a city of Judah; and she entered the house of Zacharias and greeted Elizabeth. And it came to pass, when Elizabeth heard Mary’s greeting, the child in her womb leaped; and Elizabeth was filled with the Holy Spirit and cried out with a loud voice and said: Blessed are you among women, and blessed is the fruit of your womb!\n\nInterpretation: When the virgin heard from the angel that Elizabeth was near, she set out toward her, both rejoicing at the good of her kinswoman, and also, as one desirous of more fully understanding the confirmation of the complete conception, she wished to test whether that which had been revealed to her was true, so that she might not be deceived concerning herself. For as one who was cautious, she feared lest she be somehow led astray. And not as one who was unbelieving, but as one thirsting to learn with utmost certainty about that matter. Now Zacharias dwelt in the hill country, and for this reason she hastened there.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage is divided into a Gospel lection (Luke 1:39-42) and an interpretive section. The Georgian text marks the lection with 'სახარებაჲ' and the interpretation with 'თარგმანი'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მთად კერძო","severity":"info","text":"The phrase 'მთად კერძო' (hill country) is a literal rendering of the Greek 'εἰς τὴν ὀρεινήν'. The interpretation explains that Zacharias dwelt there, motivating Mary's haste.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Gospel lection corresponds to Luke 1:39-42. The interpretation elaborates on Mary's motivation, not found in the biblical text, reflecting Theophylact's exegetical tradition.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The interpretation portrays Mary as cautious and desiring certainty, contrasting with unbelief. This aligns with patristic emphasis on Mary's humility and rational inquiry, common in Byzantine commentary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Georgian translation of Theophylact's commentary was widely used in the Georgian Church. The manuscript pages (K: 85v, J: 41r) indicate transmission in multiple codices.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The English draft renders 'მთად კერძო' as 'hill country' and 'ქალაქად იუდაჲსა' as 'a city of Judah'. The Georgian text does not specify which city, leaving the location ambiguous.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The location 'city of Judah' is not specified in the Georgian text; the interpretation does not clarify it.","The phrase 'ნუსადა შე-ვითამე-სცთეს' is obscure; the English draft renders it as 'lest she be somehow led astray', but the exact sense is uncertain."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":28,"ref":"p28","source":"გარნა იოვანე, ვითარცა უმეტესსა მადლსა სხუათა კაცთასა მიმღებელი, ჰკრთების მუცელსა შინა დედისასა, რომლისათჳსცა უფროჲსად წინაწარმეტყუელთად შეისწავების.1* რამეთუ იგინი ვიდრემე შემდგომად შობისა ღმრთისა წინაწარმეტყუელ იქმნებოდეს, ხოლო ესე, ჯერეთ მუცელსა დედისასა მყოფი, ღირს იქმნებოდა ამის მადლისა. რამეთუ იხილე, ვითარ იტყჳს, ვითარმედ: მოიკითხაო ქალწულმან ელისაბედ, ესე იგი არს, ეუბნა. ვინაჲცა ჴმაჲ ქალწულისაჲ მის შორის განჴორციელებულისა ღმრთისა იყო ჴმა. და ამისთჳს წინამორბედიცა მადლიერ-ყო საშოსა შინა და წინაწარმეტყუელად გამოაჩინა. რამეთუ რაოდენნი-რაჲ წინაწარმეტყუელებით თქუნა ელისაბედ მარიამის მიმართ, არა ელისაბედისნი იყვნეს სიტყუანი, არამედ ჩჩჳლისა მისისანი და მხოლოდ პირი ოდენ ჰმსახურებდა ელისაბედისი ვითარ-იგი პირიცა მარიამისი ჰმსახურებდა საშოსა შინა მისსა მყოფსა ძესა ღმრთისასა. და ესრეთ იწყო რაჲ კრთომად ჩჩჳლმან მუცელსა შინა, მაშინღა აღივსო სულითა ელისაბედ. რამეთუ არა თუმცა აღემღერნეს ჩჩჳლსა, არამცა ეწინაწარმეტყუელა მას. რამეთუ ვითარ-იგი იტყჳან[ Page of ms.","english":"But John, as one who receives a grace greater than that of other men, trembled in his mother's womb, on account of which he is more especially studied as a prophet. For they became prophets only after birth, but he, while still in his mother's womb, was deemed worthy of this grace. For see how it says: the virgin greeted Elizabeth; that is, she spoke. Since the voice of the virgin was the voice of the God incarnate within her. And for this reason the Forerunner also made the womb blessed and revealed himself as a prophet. For whatever prophecies Elizabeth uttered to Mary were not Elizabeth's words, but those of her child, and Elizabeth's mouth merely served, just as Mary's mouth served the Son of God present in her womb. And when the child in the womb began to tremble thus, then Elizabeth was filled with the Spirit. For if the child had not moved, she would not have prophesied. For as they say","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ჩჩჳლ","severity":"info","text":"The Georgian term 'ჩჩჳლ' (ččwil) is used for 'child' or 'infant', here referring to John the Baptist in Elizabeth's womb.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Luke 1:39-42","severity":"info","text":"The passage comments on the Gospel narrative of Mary's visit to Elizabeth and the leaping of John in the womb, which is described in Luke 1:41.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"John the Baptist as prophet in utero","severity":"info","text":"Theophilact emphasizes John's prophetic activity before birth, a tradition found in patristic exegesis, contrasting him with Old Testament prophets who prophesied only after birth.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative","severity":"info","text":"This unit continues the narrative of the previous passage, explaining the theological significance of John's prenatal movement and Elizabeth's prophecy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Theophilact of Ohrid","severity":"info","text":"The commentary reflects the Byzantine exegetical tradition, where Theophilact (11th-12th c.) interprets the Gospel through a Christological lens, linking Mary's voice to the incarnate God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Page of ms.","severity":"caution","text":"The Georgian text ends with '[ Page of ms.' indicating a manuscript break or lacuna; the English draft also trails off with 'For as they say', suggesting the passage is incomplete.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact phrase 'Page of ms.' in the Georgian suggests a manuscript break, but the extent of missing text is unclear.","The English draft ends abruptly with 'For as they say', leaving the conclusion of the commentary uncertain."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":29,"ref":"p29","source":"K: 86r ] წინაწარმეტყუელთათჳს პირველად განკჳრვებულ-ყოფასა და სულითა განათლებასა, და ეგრეთღა წინაწარმეტყუელებისა დამწყებელობასა, ეგრეთვე რეცა იოვანე პირველად აღიმღერნა ვითარცა ესრეთ განათლებულმან და ეგრეთღა წინაწარმეტყუელა პირითა დედისაჲთა. ხოლო რაჲ წინაწარმეტყუელა? კურთხეულ ხარ შენ დედათა შორის! მერმე ვინაჲთგან მრავალთა წმიდათა დედათა მრავალგზის ეშვნეს არაწმიდანი, ვითარ-იგი რებეკას ესავ, ეტყჳს: და ნაყოფიცა მუცლისა შენისაჲ კურთხეულ არს! და სხუებრცა გულისჴმა-იყოს ესე, ვითარმედ: კურთხეულ ხარ შენ დედათა შორის. რომელიცა თქუას: \"რაჲ\" ვითარმცა ჰკითხვიდა [ Page of ms. J: 41v ] ვინმე მას: \"თუ რაჲსათჳს კურთხეულ არს?\" იტყჳს მიზეზსა, რამეთუ: \"კურთხეულ არსო ნაყოფი მუცლისა შენისაჲ\" ესე იგი არს, რამეთუ ღმერთი არს ნაყოფი მუცლისა შენისაჲ, ვინაჲთგან ღმერთი არს კურთხეული, ვითარცა დავით იტყჳს: კურთხეულ არს მომავალი1* და შემდგომთა, რამეთუ ჩუეულებაჲ არს წერილისაჲ, რაჲთა \"დონანსა\" იჴმარებდეს ნაცვალად \"რამეთჳსა.\" ვითარ-იგი იტყოდის რაჲ: და ამაო არს ცხორებაჲ კაცისაჲ, ნაცვალად ამისსა: რამეთუ ამაო არს ცხორებაჲ კაცისაჲ.2* და, კუალად: შენ განჰრისხენ და ჩუენ ვცოდეთ,3* ნაცვალად ამისსა: რამეთუ ჩუენ ვცოდეთ. ხოლო ნაყოფად მუცლისა ღმრთისმშობლისა მარიამისა თქუა უფალი ამისთჳს, რამეთუ უმამაკაცო იყო მიდგომილებაჲ.","english":"Concerning the prophets: first, in the wonder of their making and the enlightenment of their soul, and thus in the beginning of their prophesying, so also John first received [this grace] as one thus enlightened, and thus he prophesied from his mother's womb. And what did he prophesy? \"Blessed are you among women!\" Then, because many holy women many times gave birth to unclean ones—as, for example, Rebecca to Esau—he says: \"And the fruit of your womb is blessed!\" And let another understand this, that: \"Blessed are you among women.\" As if someone were to ask him: \"Why is she blessed?\" He gives the reason, because: \"The fruit of your womb is blessed.\" This means that the fruit of your womb is God, for God is blessed, as David says: \"Blessed is the coming one.\" And as for the following, it is a custom of Scripture to use \"for\" in place of \"because.\" As when it says: \"And vain is the life of man,\" instead of: \"Because vain is the life of man.\" And again: \"You are angry, and we sinned,\" instead of: \"Because we sinned.\" And concerning the fruit of the womb of the Mother of God Mary, the Lord said this, because her conception was without a man.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"წინაწარმეტყუელთათჳს","severity":"info","text":"The Georgian term 'წინაწარმეტყუელთათჳს' (concerning the prophets) introduces a discussion of prophetic grace, linking John the Baptist to Old Testament prophets.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"კურთხეულ არს მომავალი","severity":"info","text":"The phrase 'Blessed is the coming one' echoes Psalm 118:26 (LXX), where 'blessed' (μακάριος) is applied to a future figure, here interpreted as Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"და ამაო არს ცხორებაჲ კაცისაჲ","severity":"info","text":"The citation 'And vain is the life of man' likely alludes to Ecclesiastes or a sapiential text, though the exact source is not identified in the passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"შენ განჰრისხენ და ჩუენ ვცოდეთ","severity":"info","text":"The phrase 'You are angry, and we sinned' may reflect a biblical idiom of confession, but no direct verse is cited; it illustrates a grammatical point about causal conjunctions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The reference to Rebecca and Esau (Genesis 25:24-26) exemplifies a holy mother bearing an unclean child, contrasting with Mary's blessed offspring.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from a general statement about prophetic enlightenment to a specific example (John's prophecy), then to a scriptural proof (David's psalm) and a grammatical note on causal usage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text uses 'დონანსა' (for) in place of 'რამეთჳსა' (because), but the exact scriptural examples for this usage are not fully identified; the reading assumes they are from the Old Testament or wisdom literature."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":30,"ref":"p30","source":"რამეთუ სხუანი ვიდრემე ყრმანი მამათანი არიან ნაყოფნი. ხოლო ქრისტე მხოლოჲსა ღმრთისმშობელისა მუცლისა არს ნაყოფ. რამეთუ მხოლომან გამოიღო იგი ნაყოფად.\n\nსახარებაჲ (1,43-45 ): და ვინაჲ ჩემდა ესე, რაჲთა მოვიდეს დედაჲ უფლისა ჩემისაჲ ჩემდამო? რამეთუ, აჰა, ესერა, ვითარცა იყო ჴმაჲ მოკითხვისა შენისაჲ ყურთა მომართ ჩემთა, ჰკრთებოდა ყრმაჲ ესე სიხარულით მუცელსა ჩემსა, და ნეტარ არს, რომელსა ჰრწმენეს, რამეთუ იყოს აღსრულებაჲ თქუმულთაჲ მათ მისსა მიმართ, უფლისა მიმართ.\n\nთარგმანი: ვითარ-იგი ნათლის-ღებად მომავალსა ქრისტესა იოვანე აყენებდა კრძალულებით მეტყუელი, ვითარმედ: არა ღირს ვარ,1* ეგრეთვე აწ ჴმობს დედისა მიერ თჳსისა: ვინაჲ ესე ჩემდა, რაჲთა მოვიდეს [ Page of ms. K: 86v ] დედაჲ უფლისა ჩემისაჲ ჩემდამო? პირველ ვიდრე შობადმდე უფლისა დედად სახელისმდებელი მუცლადმღებელისაჲ. რამეთუ სხუათა, ვიდრემე ზედა უწინარეს შობისა არა ჯერ-არს დედად სახელის-დებაჲ შიშისათჳს მორყუნილობისა. ხოლო ქალწულისათჳს არა რაჲ ესევითარი საეჭუელ იყო. ამისთჳს პირველ შობისა დედა და სანატრელ ხარ შენ, ჵ მარიამ, ვითარცა მრწმუნებელი, ვითარმედ იყოს აღსრულებაჲ თქუმულთაჲ უფლისა მიერ.","english":"For other children are the offspring of their fathers, but Christ is the offspring of the womb of the Mother of God alone, for she alone brought him forth as fruit.\n\nThe Gospel (1:43-45): And whence to me is this, that the mother of my Lord should come to me? For, behold, as the sound of your greeting reached my ears, this child leaped with joy in my womb, and blessed is he who has heard, for the fulfillment of what was said concerning him, concerning the Lord, shall come to pass.\n\nTranslation: Just as John, when Christ came to be baptized, restrained him, saying with reverence, \"I am not worthy,\" so now his mother speaks: \"Whence is this to me, that the mother of my Lord should come to me?\" Before the birth of the Lord, she is called mother as the one who received him into her womb. For others, before birth, it is not fitting to be called mother, for fear of instability. But concerning the Virgin, there was no such doubt. Therefore, before the birth, she is mother, and blessed are you, O Mary, as one who believes that the fulfillment of what was said by the Lord shall come to pass.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,43-45)","severity":"info","text":"The Georgian text inserts a Gospel citation (Luke 1:43-45) as a lemma, followed by Theophylact's commentary. This structure is typical of catena-style exegesis.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Luke 1:43-45","severity":"info","text":"The cited passage (Luke 1:43-45) recounts Elizabeth's words to Mary, describing John the Baptist's prenatal recognition of Christ. The Georgian text closely follows the canonical Gospel.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ნაყოფ","severity":"info","text":"The term 'ნაყოფ' (naqop) means 'fruit' or 'offspring'. Here it is used metaphorically for Christ as the unique fruit of the Virgin's womb, contrasting with ordinary children who are offspring of their fathers.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ჴმაჲ მოკითხვისა","severity":"info","text":"The phrase 'sound of your greeting' refers to Mary's salutation to Elizabeth, which according to tradition caused John to leap in the womb. This motif appears in early Christian writings and is elaborated by Theophylact.","cites":[{"key":"dossier:greek-catena-lucam","label":"gap dossier: Catena on the Gospel of Luke (Type B, from Coislin gr. 23 and Oxford, Bodl. Misc. 182)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-lucam"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"იოვანე ... მეტყუელი","severity":"info","text":"The commentary draws a parallel between John's humility before Christ at the Jordan ('I am not worthy') and Elizabeth's humility before Mary. This typological link is a common exegetical device.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ქალწულისათჳს ... საეჭუელ","severity":"info","text":"The commentary asserts that the Virgin Mary could be called 'mother' before Christ's birth because there was no doubt about her perpetual virginity, unlike other women. This reflects later Marian doctrine.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Gospel citation (1:43-45) is given as a block without verse divisions; the exact wording may vary from standard editions.","The phrase 'Page of ms. K: 86v' is a manuscript reference, but the specific manuscript is not identified in the metadata."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":31,"ref":"p31","source":"[ Page of ms. J: 42r ] სახარებაჲ (1,46-50 ): და თქუა მარიამ: ადიდებს სული ჩემი უფალსა, და განიხარა სულმან ჩემმან ღმრთისა მიმართ მაცხოვრისა ჩემისა, რამეთუ მოხედნა სიმდაბლესა ზედა მჴეჳლისა თჳსისასა. რამეთუ, აჰა, ესერა, ამიერითგან მნატრიან მე ყოველნი ნათესავნი; რამეთუ ყო ჩემ თანა დიდებული ძლიერმან, და წმიდა არს სახელი მისი. და წყალობაჲ მისი ნათესავითი ნათესავამდე მოშიშთა მისთა ზედა.\n\nთარგმანი: უსრულესად გულსავსექმნილი ქალწული დიდებისმეტყუელებს ღმერთსა, რამეთუ მას მიაჩემებს საკურველებასა და არა თავსა თჳსსა. რამეთუ: მან მოიხილაო, იტყჳს, მდაბალსა ზედა; არა მე აღვიხილენ მისა მიმართ. მან შემიწყალა, არა მე გამოვიძიე იგი. და ამიერითგან მნატრიდენ მე ყოველნი ნათესავნი, არა ელისაბედ ხოლო, არამედ ყოველნი ნათესავნი მორწმუნეთანი. ხოლო რაჲსათჳს მნატრიდენ მე? ნუუკუე ჩემისა სათნოებისათსჳსა? არასადა, არამედ რამეთუ ყვნა ჩემ თანა დიდ-დიდნი ღმერთმან. და ძლიერად სახელს-დვა მას, რაჲთა არავინ ურწმუნო იქმნეს თქმულთა ამათ. მეტყუელი ესრეთ, ვითარმედ შემძლებელ არს ღმერთი ქმნად ამათდა. და წმიდა-ყოფაჲ თქუა სახელისა მისისაჲ, განმაცხადებელმან, ვითარმედ არარაჲთ შეიგინების საშოსა დედაკაცისასა მუცლად-ღებითა ზესთა წმიდათაჲ იგი, არამედ ჰგიეს წმიდადვე.","english":"The Gospel (1:46-50): And Mary said: My soul magnifies the Lord, and my spirit rejoiced in God my Saviour, for he looked upon the lowliness of his handmaid. For, behold, from now on all generations will call me blessed; for the mighty one has done great things with me, and his name is holy. And his mercy from generation to generation is upon those who fear him.\n\nTranslation: The most perfectly grace-filled virgin magnifies God, for she ascribes the wonder to him and not to herself. For: He looked, she says, upon the lowly; I did not look up to him. He had mercy on me, I did not seek him out. And from now on all generations will call me blessed, not only Elizabeth, but all generations of the faithful. But why will they call me blessed? Is it because of my own virtue? Not at all, but because God has done great things with me. And he strongly named him, so that no one would be unbelieving of these words. The speaker speaks thus, that God is able to do these things. And the sanctification of his name he declared, showing that he who is from the holy ones is in no way defiled by the womb of a woman through conception, but remains holy.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,46-50)","severity":"info","text":"The Georgian text cites Luke 1:46–50, the Magnificat. The English draft follows the same passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"უსრულესად გულსავსექმნილი ქალწული","severity":"info","text":"The Georgian translation describes Mary as 'the most perfectly grace-filled virgin', emphasizing her reception of divine grace (χάρις) in the commentary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"info","text":"The section marked 'თარგმანი' (t'argmani, 'translation') is Theophylact's commentary, interpreting Mary's humility and God's initiative, a common patristic theme.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"წმიდა-ყოფაჲ","severity":"info","text":"The commentary asserts that Christ's conception did not defile Mary's womb, reflecting later Georgian theological emphasis on Mary's perpetual virginity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ ... თარგმანი","severity":"info","text":"The passage alternates between the Gospel lemmata (marked 'სახარებაჲ') and Theophylact's commentary ('თარგმანი'), a standard catena format.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text does not specify the manuscript source for the Gospel lemmata; the commentary is attributed to Theophylact of Ohrid."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."},{"kind":"scripture","severity":"info","ref":"Luke 1:46","text":"The English carries the scriptural phrase “my soul magnifies the lord”, which matches Luke 1:46. The match is on the English draft; check the Coptic before quoting the verse."}]},{"i":32,"ref":"p32","source":"რომლისა წყალობაჲ არა ჩემ ზედა ხოლო, არამედ ყოველთა ზედა არს მოშიშთა მისთა. რამეთუ არა მოშიშნი მისნი, არამედ ყოვლითურთ უღირსნი არა შეიწყალებიან. ხოლო თქუა რაჲ, ნათესავითი ნათესავადმდე ყოფაჲ ღმრთისა წყალობისაჲ, ესე წარმოაჩინა, ვითარმედ აწინდელსაცა [ Page of ms. K: 87r ] ნათესავისა შინა შეიწყალებიან, ესე იგი არს, აქასა ამას საუკუნესა და ყოფადსაცა დაუსრულებელთა, ვიტყჳ, საუკუნეთა. რამეთუ აქა ასსა წილსა მიიღებენ, ხოლო მუნ უმრავლესსა ფრიად.1* არამედ განიცადე, რამეთუ პირველად ადიდებს, თქუა, სული ჩემი უფალსა და მერმე, ვითარმედ იხარებდა სული ჩემი, რომლისასა ესრეთ ვჰგონებ [ Page of ms. J: 42v ] განმარტებასა: ადიდებს ღმერთსა, რომელი ღირსად ღმრთისად ვიდოდის. ქრისტეანე გეწოდა, ნუ დაამცირებ სახელსა ქრისტესსა და პატივსა ქმნითა არასათანადოთაჲთა, არამედ განადიდე იგი დიდთა და ზეცისა საქმეთა მოქმედებითა. მაშინ სულიცა შენი იხარებდეს, ესე იგი არს, სულიერი მადლი, რომელი მიიღე დიდთა წარმართებათა მიერ, ჰკრთებოდეს და წარემატებოდის, არა თუ შემცირდებოდის. ხოლო ესე უწყოდე, ვითარმედ, წერილი მარტივად, ვიდრემე მისვე და ერთისა არსებისა ზედამომღებელად საგონებელ არს ორთა მათ სახელთა სულისათა, ხოლო საკუთრად განჰყოფს მათ.","english":"whose mercy is not only upon me, but is upon all who fear him. For those who do not fear him, but are utterly unworthy, will not be pitied. And when she said that the activity of God’s mercy is from generation to generation, she revealed that even in the present generation [Page of ms. K: 87r] they will be pitied; that is, in this present age and in the ages to come, I mean, the endless ages. For here they receive a portion, but there a much greater one. But understand that first she says, “My soul magnifies the Lord,” and then, “my spirit rejoiced,” concerning which I conceive this interpretation: she magnifies God, who proceeds in a manner worthy of God. You are called a Christian; do not debase the name of Christ and the honor due him by unseemly deeds, but magnify him by the performance of great and heavenly works. Then your spirit also will rejoice; that is, the spiritual grace which you receive through great achievements will tremble and increase, not diminish. But know this, that the Scripture simply, until it comes to receive the same and one essence, is conceived as having those two names of the soul, but it distinguishes them properly.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ნათესავითი ნათესავადმდე","severity":"info","text":"The phrase 'from generation to generation' interprets Mary's canticle as referring to mercy extending across ages, both present and eschatological.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"სული","severity":"info","text":"The Georgian 'suli' (soul) and 'spirit' are distinguished here: the soul magnifies God, while the spirit rejoices, reflecting a nuanced anthropology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სული ჩემი უფალსა","severity":"info","text":"This echoes the Magnificat (Luke 1:46-47), where Mary's soul magnifies the Lord and her spirit rejoices in God the Saviour.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ქრისტეანე","severity":"info","text":"The exhortation 'You are called a Christian; do not debase the name' reflects a pastoral concern typical of Theophylact's moral application.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"პირველად... მერმე","severity":"info","text":"The commentary notes a sequence: first Mary magnifies God, then her spirit rejoices, indicating a progression from action to spiritual response.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"წერილი მარტივად","severity":"caution","text":"The text states that Scripture 'simply' uses two names for the soul, but the precise distinction between 'soul' and 'spirit' is ambiguous and may reflect different exegetical traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The distinction between 'soul' and 'spirit' in the Georgian text is not fully clarified; the commentary suggests they are of one essence but properly distinguished."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":33,"ref":"p33","source":"რამეთუ მშჳნვიერად კაცად უწესს ბუნებითისა წესისაებრ, ხოლო ცხოველსა და კაცობრივითა გულისსიტყჳთა განმგებელსა, ვითარ-იგი რაჟამს ჰშიოდის, მჭამელსა, მტრისა მომძულებელსა, და მარტივად ითქუმოდენ, ვერარაჲს მიერ კერძო ბუნებისა მომგონებელსა. ხოლო სულიერად ზესთა აღსრულსა ბუნებისა სჯულთასა და არარაჲს კაცობრივისა მომგონებელსა.1\" და ესე არს განყოფილებაჲ სამშჳნველისა და სულისაჲ წერილთა შინა. დაღათუ მკურნალნი სხუებრ განჰყოფენ ამათ, არამედ ჩუენდა წერილისაჲ საძიებელ არს, ხოლო მკურნალნი ხრწნილებასა მიეცემოდედ.\n\nსახარებაჲ (1,51-52 ): ყო სიმტკიცე მკლავითა თჳსითა; განაბნინა ამპარტავანნი გონებითა გულთა მათთაჲთა. დაამჴუნა ძლიერნი საყდართაგან, და აღამაღლნა მდაბალნი. მშიერნი აღავსნა კეთილითა, და მდიდარნი განავლინნა ცუდნი. შეეწია ისრაჱლსა, მონასა თჳსსა, მოჴსენებად წყალობისა, ვითარცა ეტყოდა მამათა [ Page of ms. K: 87v ] ჩუენთა აბრაჰამსა და ნათესავსა მისსა საუკუნოდ.","english":"For in the flesh, a man is subject to the natural order, but as a living being governed by human reason, when he is angry, he is a devourer, a hater of his enemy, and simply speaking, he is not mindful of anything beyond his own nature. But spiritually, he is fulfilled by the higher laws of nature and is not mindful of anything human. And this is the division between the flesh and the spirit in the scriptures. Although physicians divide these differently, for us the inquiry is of the scripture, while physicians are given over to corruption.\n\nThe Gospel (1:51-52): He strengthened with his own arm; he scattered the proud with the thought of their hearts. He humbled the mighty from their thrones, and exalted the lowly. He filled the hungry with good things, and made the rich empty. He helped Israel, his servant, to remember mercy, as he spoke to our fathers Abraham and his descendants forever.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"მშჳნვიერად ... სულიერად","severity":"info","text":"The passage contrasts fleshly (მშჳნვიერად) and spiritual (სულიერად) interpretations, a common exegetical pattern in Theophylact.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მშჳნვიერად","severity":"info","text":"Georgian მშჳნვიერად (mšwv-nvierad) means 'in the flesh' or 'carnally', derived from მშჳნვი (flesh).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,51-52)","severity":"info","text":"The Gospel citation (1:51-52) is not from canonical Luke; it likely refers to a non-canonical or apocryphal source, possibly the Gospel of the Hebrews or a lost text.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"მკურნალნი","severity":"info","text":"The reference to physicians (მკურნალნი) dividing flesh and spirit differently reflects contemporary medical theory, possibly Galenic, which Theophylact dismisses in favor of scriptural interpretation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"აბრაჰამსა და ნათესავსა მისსა","severity":"info","text":"The mention of Abraham and his descendants forever echoes the promise of mercy in the Old Testament, linking the Gospel passage to the covenant with Israel.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,51-52)","severity":"caution","text":"The Gospel citation (1:51-52) is not found in standard New Testament manuscripts; its source is uncertain and may be a scribal insertion or a reference to a non-canonical text.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Gospel citation (1:51-52) is not identifiable in canonical Luke; its origin is unclear.","The phrase 'our fathers Abraham and his descendants forever' may refer to a specific tradition or be a general reference to the patriarchs."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":34,"ref":"p34","source":"თარგმანი: მკლავ მამისა არს ძე. ყო უკუე სიმტკიცე და ძალი ბუნებასა ზედა ღმერთმან ძისა მიერ მისისა. რამეთუ განჴორციელდა რაჲ ძე, ძლეულ [ Page of ms. J: 43r ] იქმნა ბუნებაჲ, ქალწულისა დედად გამოჩინებითა, ღმრთისა განკაცებითა და კაცისა -- განღმრთობითა. და განაბნინა უფალმან ამპარტავანნი ეშმაკნი, განჴადნა რაჲ იგინი სულებისაგან კაცთაჲსა. და რომელნიმე უფსკრულთად შთაჴადნა, ხოლო რომელნიმე ღორთა შინა შეავლინნა. შესაძლებელ არს ჰურიათათჳსცა უკუე გულისჴმის-ყოფაჲ ამისი, რომელნი განაბნინა ყოველსა სოფელსა, და აწ მიმოდათესულნი მსხემობენ. ამას თანა დაამჴუნაცა ძლიერნი საყდართაგან ეშმაკთა, ვიტყჳ, რომელნი მძლავრ ექმნებოდეს კაცთა და საყდრად აქუნდეს კაცობრივნი სულნი, ვითარცა მათ შორის განსუენებულთა. არამედ ფარისეველნიცა მძლავრ იყვნეს, ვითარცა მომტაცებელნი გლახაკთასა და საყდარნი აქუნდეს, ვითარცა მოძღუართა, რომელთაგან დამჴობილ იქმნნეს. და აღამაღლნა მდაბალნი -- ცხად არს, ვითარმედ კაცნი, რომელნი დაამდაბლნა ცოდვამან, ანუ წარმართნი. ხოლო აღამაღლნა ესენი მადლით შვილებისა მიმნიჭებელმან მათმან. რამეთუ, ვითარცა ესე მშიერნი წარმართთაგანთა ვიტყჳ, რომელთა არა აქუნდეს წერილნი, ანუ სჯული, ანუ მცნებანი.","english":"The arm of the Father is the Son. For God, through His Son, established strength and power over nature. For when the Son became incarnate, nature was overcome, by the manifestation of the Virgin as mother, by the deification of God and the deification of man. And the Lord scattered the proud demons, having expelled them from the souls of men. And some he cast into the abysses, while others he sent into swine. It is also possible to understand this concerning the Jews, whom he scattered throughout the whole world, and now they wander about as exiles. Along with this, he also destroyed the mighty from the thrones of the demons, I mean those who were powerful over men and had as thrones human souls, as if dwelling among them. But the Pharisees were also powerful, as plunderers of the poor, and they had thrones as teachers, from whom they were deposed. And he exalted the lowly—it is clear that these are men whom sin had humbled, or the pagans. But he exalted these by the grace of their bestower of sonship. For, as for these poor ones among the pagans, I mean those who had neither scriptures, nor law, nor commandments.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage interprets the Son as the arm of the Father, establishing strength over nature through incarnation and the Virgin birth.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მკლავ","severity":"info","text":"The Georgian term 'მკლავ' (arm) is a metaphor for the Son as the Father's instrument of power, echoing Old Testament imagery (e.g., Isaiah 53:12).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Luke 11:14-15","severity":"info","text":"The scattering of demons and casting into swine alludes to Jesus' exorcism of a demon from a man, who then enters swine (Luke 11:14-15).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The reference to Jews scattered as exiles reflects the post-70 CE diaspora, a common trope in patristic anti-Jewish polemic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"Theophilact's commentary, preserved in Old Georgian, shows Byzantine exegesis transmitted through the Georgian monastic tradition.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The phrase 'deification of God and deification of man' is ambiguous; it may reflect a textual corruption or a theological paradox in the source.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the poor ones among the pagans' is unclear: whether literal poor or metaphorically those lacking spiritual law.","The phrase 'deification of God' is theologically unusual and may be a scribal error or a unique expression."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":35,"ref":"p35","source":"აღავსნა კეთილითა წერილთა მიერითა; ხოლო მდიდარნი ჰურიანი სჯულისა მიერ და მცნებათა, განავლინნა იერუსალჱმისაგან, ზენაჲსაცა და ქუენაჲსაცა ცალიერნი ყოვლისა კეთილისაგან. რამეთუ არარაჲ აქუს აწ ჰურიათა, დაღათუ აზმნობენ ქონებასა. შეეწია ისრაჱლსა, მონასა თჳსსა, ანუ გრძნობადთა ისრაიტელთა იტყჳს, რამეთუ მრავალთა ბევრეულთა ჰრწმენა მათგანთა და აღესრულა აბრაჰამის მიმართი აღთქუმაჲ, მისსა მიმართ მეტყუელისა ღმრთისაჲ, ვითარმედ: ნათესავისა შენისა მიმართ იკურთხეოდიან ყოველნი ტომნი ქუეყნისანი.1* [ Page of ms. K: 88r ] ანუ საცნაურისა ისრაჱლისათჳს იტყჳს, ვინაჲთგან ისრაჱლად სახელ-იდების ყოველი მხედველი ღმრთისაჲ. ესრეთ თარგმანებითა ამის სახელისაჲთა შეეწია უკუე ამათ მხედველთა ღმრთისათა, [ Page of ms. J: 43v ] ზეცათა სამკჳდრებელად აღყვანებითა მათითა.","english":"He filled them with goodness through the Scriptures; but the wealthy Jews, through the Law and the commandments, he expelled from Jerusalem, both the upper and the lower, depriving them of all good. For the Jews now have nothing, even if they pretend to possess something. He came to the aid of Israel, his servant, or he speaks of the spiritual Israelites, for many of the multitudes among them believed, and the promise to Abraham was fulfilled, concerning which God said to him: \"In your seed all the nations of the earth shall be blessed.\" Or he speaks of the spiritual Israel, for every beholder of God is called Israel. By this interpretation of the name, then, he came to the aid of these beholders of God, by raising them up to dwell in the heavens.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ჰურიანი","severity":"info","text":"The term 'Jews' here is used in a theological sense, distinguishing between literal Jews and spiritual Israelites, a common patristic trope.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ნათესავისა შენისა მიმართ იკურთხეოდიან ყოველნი ტომნი ქუეყნისანი","severity":"info","text":"This is a paraphrase of God's promise to Abraham in Genesis 12:3, 'in your seed all the nations of the earth shall be blessed.'","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ისრაჱლ","severity":"info","text":"The name 'Israel' is etymologized as 'one who sees God' (from Hebrew 'yisra'el' interpreted as 'yashar El' or 'sara El'), a common patristic and medieval gloss.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ანუ","severity":"info","text":"The repeated 'or' (ანუ) introduces alternative interpretations, a typical exegetical structure in Theophylact's commentary, offering both literal and spiritual readings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Page of ms. K: 88r","severity":"info","text":"The manuscript page references (K: 88r, J: 43v) indicate the passage's transmission in two Georgian codices, likely from the Athonite or Gelati scriptoria.","cites":[{"key":"ed:lukat","label":"source edition: TITUS Texts: Theophilact of Ohrid, Commentary on St. Luke's Gospel","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/gelati/lukatarg/lukat.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'wealthy Jews' (მდიდარნი ჰურიანი) may refer to literal wealthy Jews or metaphorically to those attached to material wealth; the text opts for a spiritual interpretation.","The identity of 'his servant' (მონასა თჳსსა) is ambiguous—could be Israel or a specific figure; the commentary suggests it refers to spiritual Israelites."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":36,"ref":"p36","source":"სახარებაჲ (1,56 ): ხოლო დაადგრა მარიამ ელისაბედის თანა სამ თუე, ამისსა შემდგომად კუალადიქცა.\n\nთარგმანი: რამეთუ ვინაჲთგან ეგულებოდა ელისაბედს შობაჲ, წარვიდა მიერ ქალწული, სიმრავლისათჳს რომელთა ეგულებოდა მოსლვაჲ შობასა მისსა, რამეთუ არა შუენიერ იყო ქალწულისათჳს ქცევაჲ ეგევითართა მათ თანა. ხოლო ვითარმედ ეგულებოდა რაჲ ელისაბედს შობაჲ, მაშინ განეშორა მიერ ქალწული, ესე ცხად არს; ამიერ თუესა მეექუსესა წინამორბედისა მუცლად-ღებისასა მოვიდა ანგელოზი მარიამისსა. და დაადგრა ელისაბედის თანა სამ თუე. აჰა, კნინღა და ცხრანი თუენი.\n\nსახარებაჲ (1,57-64 ): ხოლო ელისაბედისნი აღივსნეს ჟამნი შობისა მისისანი; და შვა ძე. და ესმა გარემოთა და ნათესავთა, რამეთუ განადიდა უფალმან წყალობაჲ მისი მის თანა; და მის თანა იხარებდეს. და იყო მერვესა დღესა და მოვიდეს წინადაცუეთად ყმისა მის; და რაჲთამცა უწოდეს მას სახელად მამისა მისისა ზაქარია. და მიუგო დედამან მისმან და ჰრქუა: არა, არამედ ეწოდოს მამას იოვანე. და ჰრქუეს მას, ვითარმედ: არავინ არს ნათესავსა შენსა, რომელსა ჰრქჳან სახელი ეგე. და წამს-უყოფდეს მამასა მისსა, რაჲძი უნდეს სახელის-დებად მისსა. და მოითხოა ფიცარი, და დაწერა და თქუა: იოვანე არს სახელი მისი. და დაუკჳრდა ესე ყოველთა. და მეყსეულად აღეღო პირი მისი და ენაჲ, და იტყოდა და აკურთხევდა ღმერთსა.","english":"The Gospel (1:56): And Mary remained with Elizabeth for three months; after this she returned.\n\nInterpretation: For since Elizabeth was expecting to give birth, the virgin departed from there because of the multitude of those who were expected to come at her birth, for it was not seemly for the virgin to be in the company of such people. But that when Elizabeth was expecting to give birth, the virgin then separated herself from there, this is clear; from this, on the sixth month of the Forerunner's conception, the angel came to Mary. And she remained with Elizabeth for three months. Behold, the total is nine months.\n\nThe Gospel (1:57-64): And Elizabeth's time for giving birth was fulfilled; and she bore a son. And the neighbors and relatives heard that the Lord had magnified his mercy upon her; and they rejoiced with her. And it was the eighth day, and they came to circumcise the child; and they were to name him after his father, Zacharias. And his mother answered and said: No, but let him be called John. And they said to her: There is no one in your family who is called by this name. And they were urging his father as to what he wished to name him. And he called for a tablet, and wrote and said: John is his name. And this astonished everyone. And immediately his mouth and tongue were opened, and he spoke and blessed God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,56)","severity":"info","text":"The passage is divided into two lemmata: Luke 1:56 and Luke 1:57–64, each followed by Theophylact's interpretation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"dating","kind":"chronology","basis":"text","lemma":"სამ თუე","severity":"info","text":"Theophylact calculates that Mary stayed with Elizabeth for three months, and the angel visited Mary in the sixth month of John's conception, totaling nine months.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,57-64)","severity":"info","text":"The second lemma covers Luke 1:57–64, including the birth of John, his circumcision, naming, and Zacharias's recovery of speech.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"წინამორბედ","severity":"info","text":"The Georgian term 'წინამორბედ' (forerunner) is a standard epithet for John the Baptist, reflecting his role as precursor to Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"წინადაცუეთა","severity":"info","text":"Circumcision on the eighth day follows Jewish law (Genesis 17:12) and is a key event in Luke's infancy narrative, here interpreted by Theophylact.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"იოვანე","severity":"info","text":"The naming of John against family custom and the miraculous opening of Zacharias's mouth underscore the divine intervention typical in Byzantine exegesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text does not specify the source of the lemmata (e.g., a specific Gospel manuscript). The interpretation assumes the reader knows the Gospel narrative."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":37,"ref":"p37","source":"თარგმანი: და დაადგრა უკუე ქალწული ელისაბედის თანა სამ თუე, ნუუკუე განცჳბრებული საკჳრველებასა მას ზედა [ Page of ms. K: 88v ] და მოქენე ნუგეშინის-ცემისა, რაჲსამე რომლისაჲ ეგულებოდა მიღებაჲ თანაქცევითა ელისაბედისითა. ხოლო ვინაჲთგან მოეახლა შობაჲ, განეშორა მიერ. არამედ ესე უწყებულ იყავნ, ვითარმედ ცოდვილთა ზედა არა ითქუმის: აღვსებაჲ ჟამთა შობისათაჲ,1* არამედ მხოლოდ სადა მართალი იყოს შობადი იგი. რამეთუ ვითარ ჰგავს ნაკლულნი [ Page of ms. J: 44r ] და უსრულნი არიან შობანი ცოდვილთანი, ვინაჲთგან უმჯობეს იყო მათდა, არათუმცა შობილ იყვნეს. ხოლო რაჲსათჳს შემდგომად წინადაცუეთისა ეწოდებოდა სახელი? ამისთჳს რამეთუ პირველად ღმრთისა მიერ მიცემულსა ბეჭედსა შეწყნარებაჲ უჴმდა და ეგეთღა კაცობრივსა სახელსა. და კუალად, წინადაცუეთაჲ ცხად-ჰყოფს განგებასა ჴორციელთასა. ვინაჲცა არავინ არა თუ პირველად განყარნეს და მოიკუეთნეს ჴორციელნი, ვერ ღირს იქმნების რაჲთა სახელ-ედვას მჴედრად ღმრთისა და წიგნსა შინა ზეცისასა აღიწეროს სახელი მისი. ხოლო ელისაბედ, ვითარცა წინაწარმეტყუელმან თქუა სახელისათჳს ყრმისა, ვითარმედ: იოვანე არს სახელი მისი. და ნუუკუე და თჳთ იოვანე დასდვა თავსა თჳსსა სახელი, რამეთუ მან გარდასცა დედასა საწინაწარმეტყუელოჲ მადლი.","english":"And the virgin remained with Elizabeth for three months, because she was amazed at that wonder and was a source of consolation, since she expected to receive something through Elizabeth's companionship. But when the time of birth drew near, she departed from there. However, let it be known that it is not said of sinners: \"the fulfillment of the time of birth,\" but only where the one to be born is righteous. For the births of sinners are defective and imperfect, since it would have been better for them if they had never been born. And why was the name given after circumcision? Because first the reception of the seal given by God was required, and only then the human name. Moreover, circumcision reveals the dispensation of the flesh. For no one, unless first the fleshly parts are cut off and removed, is deemed worthy to be named a knight of God and to have his name inscribed in the book of heaven. And Elizabeth, as a prophetess, spoke concerning the child's name: \"John is his name.\" And indeed John himself gave himself the name, for he surpassed his mother in the gift of prophecy.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ნუგეშინის-ცემისა","severity":"info","text":"The Georgian term 'ნუგეშინის-ცემისა' (consolation) is used to describe Mary's role for Elizabeth, a nuance not explicit in the Greek original.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"იოვანე","severity":"info","text":"The name 'John' is given by Elizabeth as a prophetess, echoing Luke 1:13 where the angel announces the name to Zechariah.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"წინადაცუეთა","severity":"info","text":"The commentary links circumcision to the reception of a divine seal and the inscription of a name in the book of heaven, reflecting early Christian typology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"info","text":"The passage begins with 'თარგმანი' (interpretation), marking a shift from the Gospel narrative to Theophylact's exegetical commentary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ელისაბედ","severity":"info","text":"Elizabeth is called a 'prophetess' (წინაწარმეტყუელმან), a title not in the Gospel but derived from patristic tradition, possibly via Cyril of Alexandria.","cites":[{"key":"dossier:greek-cyril-commentarii-in-lucam","label":"gap dossier: Commentary on Luke","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-cyril-commentarii-in-lucam"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ნუუკუე","severity":"caution","text":"The Georgian 'ნუუკუე' (because) may be a scribal error or variant; the sense is clear but the form is unusual.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ნუგეშინის-ცემისა' could be interpreted as 'consolation' or 'comfort', but the exact nuance in context is uncertain.","The reference to 'book of heaven' (წიგნსა შინა ზეცისასა) is ambiguous: it may allude to the Book of Life or a heavenly register."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":38,"ref":"p38","source":"ხოლო ზაქარია ვერშემძლებელი განცხადებად სახელისა წამის-ყოფისა მიერ, მოითხოვდა ფიცარსა. და ვინაჲთგან თანაეწამა მეუღლესა სახელისათჳს ჩჩჳლისა, განაცჳბრნა ყოველნი. რამეთუ არა იყო ნათესავსა შინა მათსა სახელი ესე, ვითარმცა ვინ თქუა, ვითარმედ პირველვე ჟამისა ეწუართა ესე ორთავე. და იოვანე ვიდრემე ითარგმანების ღმრთისა მადლად. რომლისათჳსცა მამაჲცა მისი მეყსეულად მადლითა აღივსების, და წინაწარმეტყუელებს პირველად ქრისტესთჳს და მერმე იოვანესთჳს.\n\nსახარებაჲ (1,65-75 ): და იყო ყოველთა ზედა შიში გარემოჲს მკჳდრთა მათთა; და ყოველთა მთით კერძოთა ჰურიასტანისათა, მიმოითქუმოდეს ყოველნი ესე სიტყუანი. და დაიდვეს გულსა, რომელთა ესმოდა ესე და იტყოდეს: რაჲმე იყოს ყრმაჲ ესე? [ Page of ms. K: 89r ] და ჴელი უფლისაჲ იყო მის ზედა. და მამაჲ მისი ზაქარია აღივსო სულითა წმიდითა, წინაწარმეტყუელებდა და თქუა: კურთხეულ არს უფალი ღმერთი ისრაჱლისაჲ, რამეთუ მოხედნა და ყო ჴსნაჲ ერისა თჳსისაჲ და აღმიდგინა ჩუენ რქაჲ ცხორებისაჲ შორის სახლსა მას დავითის, მონისა თჳსისასა, ვითარცა იტყოდა პირითა წმიდათაჲთა საუკუნითგან წინაწარმეტყუელთა მისთაჲთა, ცხორებასა [ Page of ms. J: 44v ] მტერთა ჩუენთაგან და ჴელისაგან ყოველთა მოძულეთა ჩუენთაჲსა. ყოფად წყალობისა მამათა ჩუენთა თანა და მოჴსენებად აღთქუმისა წმიდისა მისისა;.","english":"Zacharias, being unable to reveal the name through the testimony of the miracle, demanded a writing tablet. And since he had testified to his wife concerning the name of the child, he made everything known. For this name was not in their lineage, such that someone might say that both had earlier agreed upon it. And John is interpreted as \"the grace of God.\" For this reason, his father was immediately filled with grace, and he prophesies first concerning Christ and then concerning John.\n\nThe Gospel (1:65-75): And fear fell upon all the inhabitants around them; and in all the surrounding regions of Judea, all these words were repeated. And those who heard this took it to heart and said: What might this child be? And the hand of the Lord was upon him. And his father Zacharias was filled with the Holy Spirit, he prophesied and said: Blessed is the Lord God of Israel, for he looked upon and wrought the salvation of his people, and raised up for us the horn of life among the house of David, his servant, as was spoken through the mouths of his holy prophets from eternity, concerning deliverance from our enemies and from the hands of all who hate us, for the showing of mercy to our fathers and the fulfillment of his holy promise.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"იოვანე","severity":"info","text":"The Georgian text glosses the name John (იოვანე) as 'the grace of God' (ღმრთისა მადლად), a standard etymology from Hebrew יוֹחָנָן (Yohanan), meaning 'YHWH is gracious'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,65-75)","severity":"info","text":"The passage cites Luke 1:65–75, a section not in the canonical Gospel of Luke but found in the Protevangelium of James (ch. 22–23), describing Zacharias's prophecy and the reaction of the neighbors.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ფიცარსა","severity":"info","text":"The detail of Zacharias demanding a writing tablet (ფიცარსა) to reveal the name, rather than speaking, echoes the Protevangelium of James 22:3, where he writes the name on a tablet after being struck mute.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The commentary first explains Zacharias's actions and the meaning of John's name, then transitions to a longer Gospel citation (1:65–75) that expands the narrative with a prophetic speech, mirroring the pattern of lemma-plus-exegesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The inclusion of the non-canonical Gospel passage (Luke 1:65–75) reflects the use of the Protevangelium of James in Georgian liturgical and exegetical traditions, as seen in other Old Georgian manuscripts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The source of the Gospel citation (1:65–75) is ambiguous: it is not from the canonical Luke but from the Protevangelium of James; the commentary treats it as scripture without distinction."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":39,"ref":"p39","source":"ფიცით, რომელ ეფუცა აბრაჰამსა, მამასა ჩუენსა, მოცემად ჩუენდა უშიშად ჴსნად ჴელთაგან მტერთა ჩუენთაჲსა მსახურებად მისა, ღირსებით და სიმართლით წინაშე მისსა ყოველთა დღეთა ცხორებისა ჩუენისათა.\n\nთარგმანი: იყო ყოველთა ზედა შიში საკჳრველებისა მისთჳს აღტყუებისა ზაქარიაჲსა, რამეთუ ვითარ დადუმებასა ზედა განკჳრდა ერი, ეგრეთვე აწ აღტყუებასა ზედა მისსა, ვიდრემდის ორთა ამათ საკჳრველებათა მიერ, ჰგონებდეს ყოველნი შობადისა მისთჳს, ვითარმედ უაღრეს მრავალთასა ყოფად არს. და ესე ყოველი განგებულებით იქმნებოდა, რაჲთა რომელსა ქრისტესთჳს ეგულებოდა წამებაჲ, ღირს რწმუნებისა იყოს და ყოველნი გულსავსე იქმნენ თჳთ მის შობისაგან იოვანესა, ვითარმედ უაღრეს მრავალთაჲსა არს. ხოლო აკურთხევს ზაქარია ღმერთსა, რომელმან მოხედნა ისრაიტელთა, რამეთუ ნამდჳლვე მოვიდა ცხოვართათჳს წარწყმედულთა სახლისათა, არამედ არა ინებეს მრავალთა მათგანთა შეწყნარებაჲ მადლისაჲ. რომლისათჳსცა ჭეშმარიტთა ისრაიტელთა მიმართ მიიხილა, რომელ არიან მორწმუნენი მისნი. და აღადგინა რქაჲ ცხორებისაჲ, ესე იგი არს, ძალი და მეფობაჲ საცხორებელი. რამეთუ რქა, ანუ ძალსა დაჰნიშნავს, ვინაჲთგან რქოსანთა ცხოველთა რქათა შინა აქუს ძალი, ანუ მეფობასა, რამეთუ რქასა იჴუმევდეს მეფენი. ვინაჲცა ქრისტე და ძალიცა არს და მეფობაჲ მამისაჲ, აღმიდგინა ჩუენ უკუე რქად მაცხოვარებისად ქრისტე.","english":"by the oath which he swore to Abraham, our father, to give to us fearlessly deliverance from the hands of our enemies, to serve him, with worthiness and righteousness before him all the days of our life.\n\nTranslation: There was fear upon all because of the miracle of Zacharias’s recovery of speech, for just as the people were amazed at his silence, so now at his recovery of speech, until by these two miracles, everyone thought concerning the child to be born, that it was something beyond many. And all this was happening by providence, so that the one who was to bear witness concerning Christ might be worthy of belief, and all might be filled with heart from the very birth of John, that it was something beyond many. But Zacharias blesses God, who looked upon the Israelites, for truly the deliverance came for the lost sheep of the house, but many of them did not wish to receive the grace. For which reason he looked toward the true Israelites, who are his believers. And he raised up the horn of life, that is, the power and the kingdom of salvation. For the horn signifies either power, since horned animals have their strength in their horns, or kingdom, since kings anoint the horn. Whence Christ is both power and the kingdom of the Father, he raised up for us, then, as the horn of salvation, Christ.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ფიცით, რომელ ეფუცა აბრაჰამსა","severity":"info","text":"The opening clause refers to an oath sworn to Abraham, likely alluding to God's covenant with Abraham in Genesis, but the immediate context in Theophylact's commentary is unclear; the English draft treats it as a separate sentence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"რქაჲ ცხორებისაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'horn of life' is interpreted as power and kingdom of salvation. The horn metaphor is common in biblical imagery (e.g., Psalm 92:10) and patristic exegesis, signifying strength or royal authority.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ცხოვართათჳს წარწყმედულთა სახლისათა","severity":"info","text":"The phrase 'lost sheep of the house' echoes Old Testament prophetic language (e.g., Jeremiah 50:6) and may allude to the remnant of Israel, but no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ზაქარია","severity":"info","text":"Zacharias's recovery of speech is a miracle that confirms the divine nature of John's birth. The commentary emphasizes that this event makes Zacharias a credible witness to Christ, aligning with Luke 1:64-66.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ჭეშმარიტთა ისრაიტელთა","severity":"info","text":"The 'true Israelites' are identified as believers in Christ, reflecting a common patristic typology that redefines Israel as the Christian faithful, as seen in works like Cyril of Alexandria's commentaries.","cites":[{"key":"dossier:greek-cyril-commentarii-in-lucam","label":"gap dossier: Commentary on Luke","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-cyril-commentarii-in-lucam"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"თარგმანი","severity":"caution","text":"The Georgian text begins with 'Translation:' (თარგმანი), indicating that the preceding clause may be a separate quotation or gloss, but the source of that quotation is not identified in the passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The opening clause about the oath to Abraham is syntactically disconnected from the following 'Translation' section; it may be a remnant of a larger citation or a marginal note.","The phrase 'lost sheep of the house' could refer to the Israelites or to a specific group within them; the commentary does not specify."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":40,"ref":"p40","source":"რამეთუ საგონებელ [ Page of ms. K: 89v ] ვითამე იყო მძინარედ და უგულებელს-მყოფელად სიმრავლისა ცოდვათაჲსა, და სულგრძელებისა მჩუენებელად კერპბოგნეულობასა ზედა კაცთასა. არამედ უკუანაჲსკნელთა ჟამთა განჴორციელდა რაჲ, აღდგა და შემუსრნა ყოველნი მოძულენი ჩუენნი ეშმაკნი, არღარა თავსმდებელმან მერმეცა ძალისა და სულგრძელებისამან. ხოლო აღდგა სახლსა შინა [ Page of ms. J: 45r ] დავითისსა, ესე იგი არს, ბეთლემი, რამეთუ მუნ იშვა. და ბეთლემი განაღა ქალაქი არს დავითისი, ვითარცა იტყოდეს წინაწარმეტყუელნი, და რამეთუ ყოველთა თქუს განჴორციელებისათჳს. ხოლო მიქეა სახლისათჳსცა დავითისა ბეთლემს, ვიტყჳ, მოიჴსენებს მეტყუელი: და შენ, ბეთლემ, არასადა უმრწემეს ხარ. და რამეთუ შენგან გამოვიდეს წინამძღუარი.1* ხოლო იყო წყალობაჲ არა ცოცხალთა თანა ხოლო, არამედ მამათაცა ჩუენთა თანა. რამეთუ მადლი ქრისტესი მათდამდეცა აღიწია, ეგერა ადრევე მომწყდართა. ვითარ-ესე მომცა ჩუენ, ცოცხალთა, სასოებაჲ აღდგომისაჲ, და აღედგებით, გარნა არა ხოლო ჩუენ ღირს ვიქმნებით ამის მადლისა, არამედ პირველაღსრულებულნიცა. რამეთუ ყოველი ბუნებაჲ მიემთხჳა კეთილსა. და კუალად სხუებრცა ყო წყალობაჲ მათ თანა, ვითარ-იგი აღასრულნა სასოებანი მათნი.","english":"For it was unthinkable that he should be asleep and neglectful of the multitude of sins, and a deceiver of patience in the idolatry of men. But when he was incarnated in the latter times, he arose and destroyed all our enemies, the demons, no longer yielding to the power and patience of the latter. And he arose in the house of David, that is, Bethlehem, for he was born there. And Bethlehem is a city of David, as the prophets said, and concerning all the things of the incarnation. And Micah, concerning the house of David in Bethlehem, I say, mentions the saying: \"And you, Bethlehem, are not the least.\" And because from you came forth the leader. And mercy was not only with the living, but also with our fathers. For the grace of Christ reached even to them, who had long since passed away. Just as he gave us, the living, hope of resurrection, and you will rise, for not only we are worthy of this grace, but also those who have gone before. For all nature partook of the good. And again he showed mercy to them, as he fulfilled their hopes.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"სულგრძელებისა","severity":"info","text":"The Georgian term 'sulgrzhelebesa' (patience) here carries a negative connotation, describing a deceptive patience in idolatry, contrasting with its usual positive sense in Christian virtue.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"მიქეა","severity":"info","text":"The reference to Micah (Mik'ea) alludes to Micah 5:2, which mentions Bethlehem as the birthplace of a ruler, here interpreted as Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"სახლსა შინა დავითისსა","severity":"info","text":"The 'house of David' is a messianic title, linking Christ's birth in Bethlehem to the Davidic lineage, a common theme in early Christian exegesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"წყალობაჲ","severity":"info","text":"The passage extends Christ's grace to the dead, reflecting a theological concern in Georgian Christianity about the efficacy of salvation across generations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"რამეთუ","severity":"info","text":"The repeated use of 'rametu' (for) structures the argument as a series of explanatory clauses, typical of Theophylact's expository style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'სულგრძელებისა მჩუენებელად' could be read as either 'deceiver of patience' or 'deceptive patience'; the translation opts for the former.","The reference to 'Micah' may be a conflation of the prophet and the book; the exact verse is not specified in the text."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":41,"ref":"p41","source":"რამეთუ რაოდენთა რათ მოელოდეს, ქრისტეს მიერ აღსრულებულად იხილნეს, არამედ შვილთაცა მათთა ხედვიდენ რაჲ მამანი აღვსებულთა ესოდენთა მიერ კეთილითა, იხარებდენ და თანაზიარ სიხარულისა ქმნილნი თავთა თჳსთად შეჰრაცხენ წყალობასა მას. ხოლო რომელი აღთქუმაჲ, ანუ რომელი ფიცი მოიჴსენა აბრაჰამის მიმართ ქმნილი? ანუ თუ უეჭუელად, ვითარმედ კურთხევით გაკურთხო შენ, და განმრავლებით განგამრავლო შენ.2* რამეთუ ნამდჳლვე აწ განმრავლდა აბრაჰამი, ეშვილნეს რაჲ მას ყოველნი წარმართნი სარწმუნოებისა მიერ. რამეთუ ვითარცა ჰრწმენა მას, ეგრეთვე სარწმუნოებისა მიერ საკუთარ იქმნნეს ესენი. არამედ მიჴსნნაცა ჩუენ მტერთაგან უშიშად, ესე იგი არს, [ Page of ms. K: 90r ] უჭირველად. გარნა რაჲსათჳს მიჴსნნა ჩუენ, ნუ შუებისათჳს სამეა? არა, არამედ მსახურებად მისა, და ესე არა ერთგზის, ანუ ორთა დღეთა, არამედ ყოველთა დღეთა. ხოლო მსახურებად არა ხოლო ჴორციელისა თაყუანისცემისა და მონებრივისა მიერ, არამედ ღირსებით და სიმართლით და არს ღირსება, ვიდრემე ღმრთისა მიმართი სიმართლე, ხოლო სიმართლე -- კაცთამიმართი. ვითარ-იგი უკუეთუ ვინმე ჰრიდებდეს სიწმიდეთა და არა ჴელ-ჰყოფდეს საღმრთოთა [ Page of ms. J: 45v ] უღმრთოდ, არამედ ყოველსა პატივსა აღავლენდეს პატიოსანთა მიმართ, ესევითარსა მას ღირს ეწოდების. ესრეთვე პატივის-მცემელიცა მშობელთაჲ ღირსვე არს.","english":"For how many things they had waited, they saw fulfilled by Christ; but even their children, when they saw their fathers filled with so many good things, rejoiced and, made partakers of that joy, counted it as mercy upon themselves. But what promise, or what oath, was remembered that was made to Abraham? Or was it not rather that he blessed you with blessing and multiplied you with multiplication? For indeed now Abraham has been multiplied, when all the Gentiles became his children through faith. For just as he believed, so through faith these became his own. But he also delivered us from enemies without fear—that is, without trouble. Yet why did he deliver us? Was it for the sake of glory? No, but for service to him, and this not for one or two days, but for all days. And service not merely through bodily worship and servitude, but through reverence and righteousness; and reverence is righteousness toward God, while righteousness is toward men. For if someone reveres sacred things and does not handle divine matters impiously, but renders every honor to the honorable, such a one is called reverent. Likewise, one who honors parents is also reverent.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage explains that Abraham's multiplication refers to the Gentiles becoming his children through faith, a typological reading of the promise of blessing and multiplication.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ღირსება","severity":"info","text":"The Georgian term 'ღირსება' (reverence) is defined here as righteousness toward God, distinguishing it from 'სიმართლე' (righteousness) which is toward men.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Genesis 12:2-3","severity":"info","text":"The reference to Abraham being blessed and multiplied echoes the divine promise in Genesis 12:2-3, where God promises to make Abraham a great nation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The commentary reflects a common patristic theme: the spiritual fulfillment of Old Testament promises through the spread of Christianity among Gentiles.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from the fulfillment of expectations through Christ, to the multiplication of Abraham, then to the purpose of deliverance (service), and finally to definitions of reverence and righteousness.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'without fear—that is, without trouble' may be a gloss on the Georgian 'უშიშად' (without fear) and 'უჭირველად' (without trouble), but the exact nuance is unclear."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":42,"ref":"p42","source":"ხოლო უკუეთუ ვინმე არა ანგაჰრებდეს, არა იტაცებდეს, არა ისიძვიდეს, ეგევითარი იგი მართალ არს. ესრეთ უკუე ჯერ-არს მსახურებაჲ ღმრთისაჲ: ღირსებით საღმრთოთა მიმართ, კრძალულებითა, ვიტყჳ, და სიმართლით კაცობრივთა მიმართ საქებელითა მოქალაქობითა. ხოლო მსახურებად წინაშე მისსა, არა წინაშე კაცთა, მსგავსად კაცთმოთნეთა და ორგულთაჲსა.\n\nსახარებაჲ (1,76-80 ): და შენ, ყრმაო, წინაწარმეტყუელ მაღლის იწოდო, რამეთუ წარსძღუე შენ წინაშე პირსა უფლისასა განმზადებად გზათა მისთა, მიცემად მეცნიერებაჲ ცხორებისაჲ ერსა თჳსსა მოტევებითა ცოდვათა მათთაჲთა. მოწყალებითა წყალობისა ღმრთისა ჩუენისაჲთა, რომელთა მიერ მომხედნა ჩუენ აღმოსავალმან მაღლით გამოჩინებად მათ ზედა, რომელნი სხენან ბნელსა და აჩრდილთა და წარმართებად ფერჴთა ჩუენთა გზასა მშჳდობისასა. ხოლო ყრმაჲ იგი აღორძინდებოდა და განმტკიცნებოდა სულითა და იყო უდაბნოს, ვიდრე გამოცხადებადმდე მისა ისრაჱლისა მიმართ.","english":"But if someone does not take heed, does not seize, does not strive, such a one is indeed righteous. Thus, then, is the service of God fitting: with reverence toward divine things—by which I mean piety—and with righteousness toward human things, by praiseworthy citizenship. But to serve before Him, not before men, is like the service of flatterers and traitors.\n\nThe Gospel (1:76-80): And you, child, are called the forerunner of the Most High, for you walked before the face of the Lord to prepare His ways, to give the knowledge of life to His people by the remission of their sins. By the mercy of our God’s compassion, through which the dawn from on high came upon us to appear over those who sit in darkness and shadows, and to direct our feet on the path of peace. And that child was revived and strengthened in spirit, and was in the wilderness until his revelation to Israel.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"სახარებაჲ (1,76-80)","severity":"info","text":"The passage shifts from a general moral exhortation to a direct quotation of the Gospel (Lk 1:76-80), marked by the heading 'The Gospel'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Lk 1:76-80","severity":"info","text":"The quoted passage (Lk 1:76-80) is the Benedictus, Zechariah's prophecy about John the Baptist as forerunner, here applied to Christ's ministry.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ყრმაჲ","severity":"info","text":"Georgian 'ყრმაჲ' (child) translates Greek 'παιδίον', referring to John the Baptist, consistent with Lk 1:76.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"წინაწარმეტყუელ","severity":"info","text":"The term 'forerunner' (πρόδρομος) is a standard epithet for John the Baptist in Byzantine liturgy, emphasizing his role as precursor to Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Theophilact of Ohrid","severity":"info","text":"Theophilact's commentary on Luke, preserved in Georgian, reflects Byzantine exegesis linking John's wilderness period to spiritual preparation for Christ's revelation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text's phrase 'მოტევებითა ცოდვათა მათთაჲთა' (by the remission of their sins) may reflect a theological emphasis on forgiveness as part of John's preaching, but the exact Greek Vorlage is uncertain."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":43,"ref":"p43","source":"თარგმანი: უცხოდ ჩანს მეტყუელებაჲ ზაქარიაჲსი ყრმისა მიმართ, რომელთა იტყჳს აწ, რამეთუ უეჭუელად ჯერეთ უგრძნობელისაჲ არა თანა-ედვა ზრახვაჲ. [ Page of ms. K: 90v ] სათქუმელ არს უკუე, ვითარმედ ვითარცა უცხოჲ შობაჲ მოეგო ყრმასა მას, რომელი ჰკრთებოდა და წინაწარმეტყუელებდა საშოსა შინა შესლვასა ზედა მარიამისსა. ეგრეთვე არარაჲ არს ურწმუნო, ვითარმედ აგრძნობდაცა მამისა მიერ თქმულთა, შემდგომად შობისა. ხოლო \"წინაწარსძღუეო,\" ეტყჳს, \"წინაშე ქუესადმე დამტევებელი ჩემი.\" რამეთუ მეცნიერ იყო ზაქარია, ვითარმედ შემდგომად მცირედისა ჴუებულ იქმნეს მისგან უდაბნოს მილტოლვითა მისითა. გარნა რაჲსათჳს წინაწარძღუეს? განმზადებისათჳს გზათა უფლისათა. ხოლო გზა არიან სულნი, რომელთა ზედა ვალს [ Page of ms. J: 46r ] უფალი. ვინაჲცა სულნი განჰმზადნა წინამორბედმან, რაჲთა ვლოს მათ ზედა ქრისტემან. გარნა ვითარ განჰმზადნა იგინი? მისცა მეცნიერებაჲ მაცხოვარებისაჲ ერსა. და მაცხოვარებაჲ ვიდრემე არს უფალი იესუ ქრისტე. ხოლო მიეცა მეცნიერებაჲ მაცხოვარებისაჲ, ესე იგი არს, ქრისტესი, ერსა იოვანეს მიერ. რამეთუ იოვანე წამებდა იესუს. და მეცნიერებაჲ მიტევებითა ცოდვათაჲთა იქმნა. რამეთუ არამცა სხუებრ შემეცნებულ ვიყვენით ღმერთ-ყოფასა უფლისასა, არა თუმცა მიეტევნეს ცოდვანი ერისა. და რამეთუ ღმრთისაჲ არს მიტევებაჲ ცოდვათაჲ.","english":"The translation seems strange: Zacharias’s speech to the child, of which he now speaks, for surely the thought of insensibility was not attached to it. It must be said, then, that just as a strange birth befell that child, who trembled and prophesied in the womb concerning Mary’s entry, so too is it not unbelievable that he perceived the words spoken by his father after the birth. And “my forerunner,” he says, “before my leaving of the desert.” For Zacharias knew that after a short time he would be left by him because of his desert-loving nature. But why did he go before? For the preparation of the Lord’s ways. And the ways are the souls upon which the Lord walks. For the Forerunner prepared the souls so that Christ might walk upon them. But how did he prepare them? He gave the knowledge of salvation to the people. And salvation is the Lord Jesus Christ. And the knowledge of salvation was given, that is, of Christ, to the people through John. For John testified concerning Jesus. And the knowledge was accomplished with the remission of sins. For if we had not otherwise become cognizant of the Lord’s theosis, the sins of the people would not have been forgiven. And the remission of sins is of God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"უცხოდ ჩანს მეტყუელებაჲ","severity":"info","text":"The Georgian opens with a note on the apparent strangeness of Zacharias's speech to the infant John, a rhetorical move typical of Theophylact's exegetical style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"წინაწარმეტყუელებდა","severity":"info","text":"The verb 'prophesied' is used of John in the womb, a motif that aligns with the tradition of John's prenatal recognition of Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"წინაწარსძღუეო","severity":"info","text":"The term 'forerunner' (πρόδρομος) is applied to John, echoing Lk 1:76 and the broader New Testament usage (e.g., Mt 3:1-3).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ჴუებულ იქმნეს მისგან უდაბნოს მილტოლვითა","severity":"info","text":"The reference to John's desert-loving nature and his leaving Zacharias reflects the ascetic tradition of John as a hermit, common in patristic commentary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"განმზადებისათჳს გზათა უფლისათა","severity":"info","text":"The passage moves from the strange birth to John's role as preparer of souls for Christ, a logical progression in Theophylact's argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"მეცნიერებაჲ მაცხოვარებისაჲ","severity":"info","text":"The concept of 'knowledge of salvation' given through John reflects a soteriological emphasis typical of Byzantine exegesis, linking John's preaching to remission of sins.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian phrase 'უცხოდ ჩანს' could be read as 'seems strange' or 'appears foreign'; the translation opts for 'seems strange'.","The reference to 'Mary's entry' (საშოსა შინა შესლვასა) is ambiguous: it may refer to the Visitation or to Mary's entry into the temple; the context suggests the former."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":44,"ref":"p44","source":"ხოლო მომიტევნა ჩუენ ესენი მოწყალებითა წყალობისაჲთა, რამეთუ არა საქმეთათჳს ჩუენთა, რამეთუ არარაჲ გუექმნა კეთილი. არამედ მან მომხედნა ჩუენ მაღლით, აღმოსავალად სახელდებულმან, რამეთუ მზე არს სიმართლისაჲ. და გამოჩნდა ჩუენ ზედა ბნელსა შინა, ესე იგი არს, უმეცრებასა და აჩრდილთა სიკუდილისათა, რომელ არს ცოდვაჲ, მსხდომარეთაჲ. რამეთუ ორთა ბოროტთა მოეცვა ბუნებაჲ კაცთაჲ: უმეცრებასა ღმრთისასა, რომლითა შეპყრობილ იყვნეს ელენნი, და მცოდველობასა ღმრთისა მიმართ, რომლისაგან იუფლებოდეს ებრაელნი, დაღათუ აქუნდა მეცნიერებაჲ ღმრთისაჲ. გამოუჩნდა უკუე კაცობრივსა [ Page of ms. K: 91r ] ბუნებასა, რაჲთა ბნელსა შინა, რომელ არს უმეცრებაჲ და უღმრთოებაჲ, და აჩრდილთა სიკუდილისათა, ცოდვასა ვიტყჳ, მსხდომარენი განანათლნეს. ხოლო აჩრდილ სიკუდილისა არს ცოდვაჲ, ამის სიტყჳსაებრ, ვითარ-იგი ვჰგონებ: ვითარ-იგი აჩრდილი შეუდგს გუამსა, ეგრეთვე სადაცა სიკუდილი, მუნ ცოდვაჲ არს. ვითარ-იგი მო-რაჲ-კუდა ადამ, მუნ იყო ცოდვაჲცა. რომლისათჳსცა არცაღა თჳთ მას ქრისტეს სიკუდილსა ჰპოებ თჳნიერ ცოდვისა. რამეთუ მოკუდა ქრისტე, არამედ ცოდვათათჳს ჩემთა, ვინაჲცა სამართლად ითქუმის აჩრდილ სიკუდილისა -- ცოდვაჲ, ვითარცა მარადის შედგომილი მისი. და სხუაჲცა რაჲმე სათქუმელ არს ამისდა მიმართ, რომელი ვჰგონებ, -- გჳთქუამს, განვჰმარტებდით რაჲ მათეს [ Page of ms.","english":"But let us forgive these things by the mercy of compassion, for not because of our deeds, for we have done nothing good. But He looked down upon us from on high, the rising sun of righteousness, for He is the sun of righteousness. And He appeared to us in the darkness, that is, in ignorance and the shadows of death, which is sin, of those who were sitting. For two evils encompassed human nature: ignorance of God, by which the Hellenes were possessed, and sin against God, by which the Hebrews were ruled, although they had knowledge of God. He appeared, then, to human nature, so that in the darkness, which is ignorance and impiety, and the shadows of death, that is, sin, He might enlighten those who were sitting. And the shadow of death is sin, according to this word, as I think: just as a shadow accompanies a body, so wherever death is, there sin is. Just as when Adam died, there was also sin. For which reason, even in Christ Himself, you do not find death without sin. For Christ died, but for my sins, since rightly is sin called the shadow of death, as its constant companion. And there is also something else to be said concerning this, which I think—I have said, when we were explaining Matthew.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"მომიტევნა","severity":"info","text":"The Georgian verb 'momit'evna' (forgive) here carries the sense of 'let us pass over' or 'overlook' these matters, not a formal absolution.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"აჩრდილთა სიკუდილისათა","severity":"info","text":"The phrase 'shadows of death' is a key metaphor: sin is the shadow that accompanies death, as a body's inseparable companion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"მზე არს სიმართლისაჲ","severity":"info","text":"The 'sun of righteousness' is a common Christological image, echoing Malachi 4:2 (LXX) and patristic exegesis of Christ as the light of the world.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ელენნი","severity":"info","text":"The reference to 'Hellenes' (pagans) and 'Hebrews' (Jews) reflects a standard patristic dichotomy: pagans lacked knowledge of God, while Jews had knowledge but sinned against God.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from a concessive opening ('let us forgive') to a contrastive exposition of Christ's appearance as light in darkness, then to a theological excursus on sin as the shadow of death.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"გჳთქუამს","severity":"info","text":"The author notes that he has previously discussed this topic when commenting on Matthew, indicating a cross-reference within Theophylact's own corpus.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'მსხდომარეთაჲ' (of those who were sitting) is ambiguous: it may refer to those seated in darkness (ignorance) or to a specific group (e.g., the audience in a synagogue or church).","The clause 'რამეთუ მოკუდა ქრისტე, არამედ ცოდვათათჳს ჩემთა' could be read as asserting that Christ's death was for 'my sins' (the author's) or for sins in general; the first-person possessive suggests a personal, homiletic tone."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":45,"ref":"p45","source":"J: 46v ] სახა/რებასა. გარნა ნუუკუე კმა-იყო ოდენ გამოჩინებაჲ ხოლო დაბნელებულთა ზედა? არა, არამედ ჯერ-იყო წარმართებაჲთცა ფერჴთა ჩუენთაჲ გზასა მშჳდობისასა, ესე იგი არს, სიმართლისასა. რამეთუ ვითარ-იგი ცოდვა მტერობაჲ არს ღმრთისა მიმართ, ეგრეთვე სიმართლე -- მშჳდობაჲ. გზასა უკუე მშჳდობისასა, ესე იგი არს, სიმართლისასა წარუმართა ფერჴთა სულისა ჩუენისათა მაღლით აღმობრწყინვებულმან. ხოლო აღორძნდა ყრმაჲ ჰასაკისაებრ ჴორციელისა და განმტკიცნებოდა სულითა, რამეთუ ჴორცთა თანა აღორძინებულად იხილვებოდა სულიერიცა მადლი. და რაოდენ უფროჲს აღორძნდებოდა ყრმაჲ, ეგოდენ სულისაცა მოქმედებანი იხილვებოდეს, ორღანოჲსა მიერ შემძლებელ-ყოფითა დატევნისა მათისაჲთა. ხოლო რაჲსათჳს იყო უდაბნოთა შინა? რაჲთა გარეგან მრავალთა სიბოროტისა იქცეოდის და რაჲთა არავისგან მოკრძალი კადნიერებით ამხილებდეს. რამეთუ უკუეთუმცა სოფელსა შინა დადგრომილ იყო, ნუუკუე ბიწიან ქმნილ-იყო მეგობრობითა და ჩუეულებითა კაცთაჲთა. ამის თანა რაჲთა რწმუნებისაცა [ Page of ms. K: 91v ] ღირსად შეირაცხოს, ვითარცა მეუდაბნოე და უაღრეს მრავალთა საარებული. და დაიფარვოდა უდაბნოთა შინა, ვიდრემდის სათნო-იყო ღმერთმან, გამოცხადებად იგი ისრაიტელთა ერსა.","english":"...in appearance. But was it enough only to appear to those who were darkened? No, but it was also necessary to direct the feet of our souls onto the path of peace, that is, of righteousness. For just as sin is enmity towards God, so righteousness is peace. Therefore, the one who shone forth from on high directed the feet of our souls onto the path of peace, that is, of righteousness. And the child was strengthened in bodily age and fortified in spirit, for together with the body, spiritual grace was seen to be strengthened. And the more the child grew, the more the operations of the spirit were seen, by the enabling of the organ through the abandonment of their [the spirit's] own [limitations]. And why was he in the deserts? So that he might be turned away from the many evils of the world, and so that he might rebuke with boldness, fearing no one. For if he had remained in the world, he would have been defiled by the friendship and habits of men. Moreover, so that he might be deemed worthy of belief, as a desert-dweller and one more revered than many. And he hid himself in the deserts until such time as it pleased God to reveal him to the people of Israel.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage continues the allegorical interpretation of the child Jesus' growth, linking physical development with spiritual grace.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მშჳდობაჲ","severity":"info","text":"The Georgian term 'mšwidobay' means 'peace' but is here equated with 'righteousness' (სიმართლე), reflecting a theological identification of peace as the opposite of sin (enmity toward God).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The phrase 'path of peace' and the contrast between sin as enmity and righteousness as peace echo Pauline themes (e.g., Romans 5:1, Ephesians 2:14-15), though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The description of the child's growth in body and spirit reflects a common patristic motif, seen in authors like Cyril of Alexandria, that Christ's physical maturation parallels the increase of spiritual gifts.","cites":[{"key":"dossier:greek-cyril-commentarii-in-lucam","label":"gap dossier: Commentary on Luke","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-cyril-commentarii-in-lucam"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage is structured as a series of rhetorical questions and answers, moving from the necessity of appearing to the darkened, to directing feet on the path, to the child's growth, and finally to the reason for desert dwelling.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The emphasis on desert dwelling as a means to avoid worldly defilement and gain credibility as a holy man reflects the ascetic ideals of Georgian monasticism, which valued the eremitic life.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'abandonment of their [the spirit's] own [limitations]' is ambiguous; it may refer to the spirit's freedom from bodily constraints as the body matures."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]}]}