{"slug":"lektp","id":"georgian:titus:lektp","title":"The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","author":"Anonymous","genre":"liturgy","date":"","tradition":"georgian","coverage":"not-located","coverage_claim":{"status":"not-located","text":"No English translation could be identified: a language model asked twice could not name one, though it could not rule one out either. That is not proof that none exists — translations in dissertations, recent books and other modern languages are easily missed."},"publication":{"status":"machine-draft","reviewed_by":null,"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor","provider":"Relace","generated":"2026-11-15T04:54:02Z","cost_usd":0.012323},"source":{"registry_id":"georgian:titus:lektp","work_id":"lektp","edition":"titus","language":"","license":"This text is part of the TITUS edition of Lectionarium Hierosolymitanum georgice. Copyright TITUS Project, Frankfurt a/M, 1.12.2024. No parts of this document may be republished in any form without prior permission by the copyright holder.","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"},"stats":{"passages":25,"english_words":4792,"coptic_letters":0,"commentary_units":147,"commentary_kinds":10,"derived_notes":14,"ambiguities":49,"work_notes":6,"external_links":6,"timeline":5},"summary":{"work":"lektp","abstract":"The Paris lectionary is an anonymous Old Georgian liturgical manuscript, surviving in a single copy from the 10th–11th centuries. It preserves a pre-Schism Constantinopolitan liturgical tradition adapted for the Georgian Church, reflecting the practices of Georgian monastic communities on Sinai and in Palestine. The work contains pericopes, rubrics, and hymnographic elements such as the 'kuer'ekson' (Kyrie eleison) and 'dasdebeli' troparia. Its underlying Greek model likely dates to the 8th–9th centuries, but the Georgian version may be later. No modern critical edition exists; the text is available through the TITUS digital corpus.","historical_context":"The Paris lectionary was copied in the 10th–11th centuries, likely in a Georgian monastic center on Sinai or in Palestine. It represents a Georgian adaptation of the Constantinopolitan liturgical tradition before the Great Schism of 1054, incorporating local Jerusalemite elements (e.g., rubrics specifying 'in Jerusalem'). The manuscript is the sole witness to this recension, and its compilation is anonymous, possibly the work of multiple scribes over time. The Greek Vorlage probably originated in the 8th–9th centuries, but the Georgian version may have been produced later, as Georgian liturgical books evolved through contact with Byzantine and Palestinian practices. The lectionary influenced later Georgian liturgical book development, though its exact place in the transmission chain remains uncertain due to the lack of a critical edition.","significance":"The Paris lectionary is a rare witness to the liturgical life of Georgian monastic communities in the eastern Mediterranean before the Schism. It bridges Constantinopolitan and Jerusalemite traditions, offering insights into the adaptation of Byzantine liturgy in a non-Greek context. Its unique survival makes it essential for studying the development of Georgian liturgical books and the transmission of Greek liturgical texts into Georgian.","timeline":[{"date":"8th–9th c.","event":"Probable date of the Greek Vorlage underlying the Paris lectionary."},{"date":"10th–11th c.","event":"Copying of the sole surviving Old Georgian manuscript of the Paris lectionary."},{"date":"11th c.","event":"Great Schism; the lectionary reflects pre-Schism Constantinopolitan tradition."},{"date":"Medieval period","event":"Use of the lectionary in Georgian monastic communities on Sinai and in Palestine."},{"date":"Modern era","event":"Transcription and publication of the manuscript in the TITUS digital corpus."}],"relations":[{"work":"Greek catena on 1 Corinthians","relation":"The edition references a Greek catena tradition for the Vorlage; see dossier:greek-catena-corinthios-i.","key":"dossier:greek-catena-corinthios-i","label":"gap dossier: Catena on the First Epistle to the Corinthians (Vatican type, from Paris gr. 227)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-corinthios-i"},{"work":"Greek catena on Matthew","relation":"The edition references a Greek catena tradition for the Vorlage; see dossier:greek-catena-matthaeum.","key":"dossier:greek-catena-matthaeum","label":"gap dossier: Catena on the Gospel of Matthew (the 'integral' catena, from Paris, BnF Coislin gr. 23)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-matthaeum"},{"work":"Anonymous Latin Liber Commicus","relation":"Comparable liturgical book tradition in the Latin West.","key":"dossier:latin-anon-liber-commicus","label":"gap dossier: The Book of the Comes (Hispanic Mass lectionary)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/latin-anon-liber-commicus"},{"work":"Georgian lectionary tradition","relation":"The Paris lectionary is part of the broader Georgian lectionary tradition, influencing later Georgian liturgical books.","key":"","label":null,"url":null}],"external_links":[{"key":"ed:lektp","label":"Edition of the Paris lectionary (TITUS)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm","reason":"Primary digital edition of the manuscript."},{"key":"hollis:alma990022449690203941","label":"Hollis record for related Georgian liturgical manuscript","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990022449690203941","reason":"Contextual manuscript evidence."},{"key":"hollis:alma990060936770203941","label":"Hollis record for related Georgian liturgical manuscript","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990060936770203941","reason":"Contextual manuscript evidence."},{"key":"hollis:alma990072513130203941","label":"Hollis record for related Georgian liturgical manuscript","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990072513130203941","reason":"Contextual manuscript evidence."},{"key":"hollis:alma990079609690203941","label":"Hollis record for related Georgian liturgical manuscript","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990079609690203941","reason":"Contextual manuscript evidence."},{"key":"hollis:alma990081164510203941","label":"Hollis record for related Georgian liturgical manuscript","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990081164510203941","reason":"Contextual manuscript evidence."}],"cautions":["The date of the manuscript is uncertain; paleographic and liturgical parallels suggest the 10th–11th centuries, but the underlying Greek model may be earlier (8th–9th c.).","The attribution 'Anonymous' is conventional; the compiler is unknown, and the work may be a composite of multiple scribal hands.","No modern critical edition exists; the TITUS digital corpus provides a transcription but lacks a critical apparatus for the Greek Vorlage.","The manuscript is a unique witness; its representativeness of broader Georgian liturgical practice is uncertain."],"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor","provider":"Relace","cost_usd":0.000526,"generated":"2026-11-15T00:52:56Z"},"checks":{"work":"lektp","status":"pass","blocking":[],"warnings":[],"stats":{"passages":25,"translated":25,"commentary_passages":25,"commentary_units":147,"english_words":4792,"source_letters":17798,"commentary_kinds":10},"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor"},"work_notes":[{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Paris lectionary survives in a single Old Georgian manuscript, likely copied in the 10th–11th centuries, preserving a pre-Schism Constantinopolitan liturgical tradition adapted for the Georgian Church.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"dating","kind":"chronology","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Dating rests on paleographic and liturgical parallels with other Georgian lectionaries; the underlying Greek model probably dates to the 8th–9th centuries, but the Georgian version may be later.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"This lectionary was used in Georgian monastic communities, especially on Sinai and in Palestine, and later influenced the development of the Georgian liturgical book tradition.","cites":[{"key":"hollis:alma990022449690203941","label":"Catena aurea","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990022449690203941"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The edition does not provide a critical apparatus for the Greek Vorlage; readers must consult the cited dossier for the Greek catena traditions.","cites":[{"key":"dossier:greek-catena-corinthios-i","label":"gap dossier: Catena on the First Epistle to the Corinthians (Vatican type, from Paris gr. 227)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-corinthios-i"},{"key":"dossier:greek-catena-matthaeum","label":"gap dossier: Catena on the Gospel of Matthew (the 'integral' catena, from Paris, BnF Coislin gr. 23)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-matthaeum"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"background","lemma":"","severity":"caution","text":"The attribution 'Anonymous' is conventional; the compiler is unknown, and the work may represent a composite of multiple scribal hands over time.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"The edition is based on the TITUS digital corpus, which transcribes the unique manuscript; no modern critical edition exists.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"derived_work_notes":[{"kind":"coverage","severity":"info","text":"No English translation could be identified: a language model asked twice could not name one, though it could not rule one out either. That is not proof that none exists — translations in dissertations, recent books and other modern languages are easily missed."},{"kind":"limit","severity":"caution","text":"The English is a machine draft produced passage by passage from the transcribed Coptic; no human has verified it. The commentary is model-written and cites only keys the pipeline could resolve."},{"kind":"register","severity":"info","text":"Register: liturgy in Old Georgian; the English keeps the liturgical formulae and the vocatives rather than normalising them."},{"kind":"structure","severity":"info","text":"Passages: 25 narrative."},{"kind":"caution","severity":"caution","text":"13 passage(s) are fragmentary in the source; the English bridges each break and says so in the note."},{"kind":"scripture","severity":"info","text":"1 scriptural phrase match(es) noted: Luke 2:14."},{"kind":"source","severity":"info","text":"Source edition: titus — This text is part of the TITUS edition of Lectionarium Hierosolymitanum georgice. Copyright TITUS Project, Frankfurt a/M, 1.12.2024. No parts of this document may be republished in any form without prior permission by the copyright holder."}],"derived_structure":{"narrative":25},"term_index":[],"citations":{"ed:lektp":{"label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"},"dossier:greek-catena-matthaeum":{"label":"gap dossier: Catena on the Gospel of Matthew (the 'integral' catena, from Paris, BnF Coislin gr. 23)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-matthaeum"},"hollis:alma990022449690203941":{"label":"Catena aurea","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990022449690203941"},"dossier:greek-catena-corinthios-i":{"label":"gap dossier: Catena on the First Epistle to the Corinthians (Vatican type, from Paris gr. 227)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-corinthios-i"}},"segments":[{"i":1,"ref":"p1","source":"Line of edition: 1 Ms. page: L2A ესე განჩინებაჲ და განწესებაჲ მოძღუართა Line of edition: 2 მიერ მართლმორწმუნეთა რომელსა ჰყოფენ იჱრუსალემს.\n\nLine of edition: 3 თთუესა დეკენბერსა: კდ :\n\nLine of edition: 4 ვ ჟამითგან განვიდენ სამწყსოდ ყონ კუერექსი და Line of edition: 5 ლოცვაჲ და თქუან იბაკოჲ ჴმაჲ დ გუ{ე}რდი: [Lk_2_14 ] მაღალთა ზედა Line of edition: 6 დიდებაჲ ქუეყანასა ზედა მშჳდობაჲ. Line of edition: 7 დასდებელი: Ps_66_7-8 ქუეყანამან გამოსცა ნაყოფი თჳსი: ვიდრე Line of edition: 8 კიდეთა ქუ{ე}ყ{ა}ნისათა: Line of edition: 9 ბ იბაკოჲ: დასდებელი: [Is_7_14 ] პირველადვე თქუა ესაჲა აჰა Line of edition: 10 ესერა ქალწული.\n\nLine of edition: 11 და ყონ კუერექსი და ლოც{ვ}აჲ თქუან ფსალმუნი: Line of edition: 12 ბ გუერდი: Ps_22_1-2 უფალმან მწყსოს მე და მე არა მაკლდეს Line of edition: 13 ად[გილსა]. Line of edition: 14 ალელუაჲ: ფსალმუნი ჴმაჲ ბ : Ps_79_2 რომელი ჰმწყსი ისრაჱლსა Line of edition: 15 მოიხილე. ვიდრე ჲოსებ:","english":"This is the ordinance and arrangement of the orthodox teachers, which they perform in Jerusalem.\n\nIn the month of December: 24.\n\nAt the hour when they go out to the flock, they perform a kuer'ekson and a prayer, and they recite the Hymn of Habakkuk, Tone 2, Side: [Lk_2_14] On the heights, glory; on the earth, peace. Troparion: [Ps_66_7-8] The earth brought forth its fruit; to the ends of the earth. 2. Hymn of Habakkuk: Troparion: [Is_7_14] First Isaiah said: Behold, the virgin.\n\nAnd they perform a kuer'ekson and a prayer; they recite a psalm: 2. Side: [Ps_22_1-2] The Lord shepherds me, and I lack nothing in [place]. Alleluia. Psalm, Tone 2: [Ps_79_2] He who shepherds Israel, look down. Until Joseph.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"კუერექსი","severity":"info","text":"The term 'kuer'ekson' is a Georgian borrowing from Greek 'κύριε ἐλέησον' (Kyrie eleison), a liturgical acclamation meaning 'Lord, have mercy.' It denotes a repeated petition or litany.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Lk_2_14","severity":"info","text":"The citation 'Lk_2_14' refers to Luke 2:14, which in the Georgian tradition corresponds to the Canticle of Habakkuk (Habakkuk 3:2-3 in the Septuagint numbering). The text 'On the heights, glory; on the earth, peace' is a paraphrase of the canticle's content.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps_66_7-8","severity":"info","text":"Psalm 66:7-8 (Septuagint numbering) is cited as a troparion. The verse 'The earth brought forth its fruit; to the ends of the earth' corresponds to Psalm 66:7-8, which in the Georgian Psalter is part of a harvest or thanksgiving context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Is_7_14","severity":"info","text":"The citation 'Is_7_14' likely refers to Isaiah 7:14, but the text 'First Isaiah said: Behold, the virgin' echoes Isaiah 7:14 (LXX: 'ἰδοὺ ἡ παρθένος'), a messianic prophecy. The Georgian text may conflate verse numbers; the phrase is associated with the Annunciation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"იჱრუსალემს","severity":"info","text":"The rubric states that this ordinance is performed 'in Jerusalem' (იჱრუსალემს). This indicates the Paris lectionary reflects the liturgical practice of the Jerusalem church, likely the ancient Georgian monastic or cathedral rite of the Holy City.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"დასდებელი","severity":"info","text":"The term 'dasdebeli' (დასდებელი) is a Georgian liturgical term for a troparion or a short hymn inserted after a psalm or canticle. It marks a structural element in the service, here following the Hymn of Habakkuk and the psalm.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The citation 'Is_7_14' is ambiguous: it may refer to Isaiah 7:14 in the Georgian Bible, but the quoted text 'Behold, the virgin' is more reminiscent of Isaiah 7:14 (LXX) or a liturgical adaptation. The exact verse numbering in the Georgian tradition may differ from the standard Septuagint.","The phrase 'Until Joseph' (ვიდრე ჲოსებ) is unclear; it may indicate a rubric for the reading or a reference to a pericope ending with Joseph, possibly from the Gospel of Luke or Matthew."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":2,"ref":"p2","source":"Line of edition: 16 სახარებაჲ ლუკაჲს თავისაჲ: Lk_2_8-20 და მწყემსნი იყვნეს Line of edition: 17 მასვე სოფელსა ... Ms. page: L2A და მწყემსნი იყვნეს მასვე სოფელსა, ველსა დგებოდეს ჴმილვიდეს საჴმილავსა ღამისასა სამწყსოსა მათსა. და ანგელოზი უფლისაჲ დაადგა მათ, და დიდებაჲ უფლისაჲ გამობრწყინდა მათ ზედა, და შეეშინდა მათ შიშითა დიდითა. და ჰრქუა ანგელოზმან მან უფლისამან: Ms. page: L2B ნუ გეშინინ თქუენ, რამეთუ, აჰა, ესერა, გახარებ თქუენ სიხარულსა დიდსა, რომელი იყოს ყოვლისა ერისა: რამეთუ იშვა თქუენდა მაცხოვარი, რომელ არს ქრისტე უფალი, ქალაქსა დავითისსა. და ესე იყოს თქუენდა სასწაულად: ჰპოოთ ყრმაჲ იგი შეხვეული, მწოლარჱ ბაგასა. და მეყსეულად იყო ანგელოზისა მის თანა სიმრავლჱ ერთა ცისათაჲ, აქებდეს ღმერთსა და იტყოდეს: დიდებაჲ მაღალთა შინა ღმერთსა, ქუეყანასა ზედა მშვიდობაჲ და კაცთა შორის სათნოვებაჲ. და იყო, ვითარცა აღვიდეს ანგელოზნი იგი ზეცად, მწყემსთა მათ თქუეს ურთიერთას: განვიდეთ ჩუენ ვიდრე ბეთლემადმდე და ვიხილოთ სიტყუაჲ ესე, რომელი იყო ჩუენდა მომართ, რომელი უფალმან მაუწყა ჩუენ. და მოვიდეს მწრაფლ და პოეს მარიამ და იოსებ, და ყრმაჲ იგი მწოლ არს ბაგასა. და ვითარცა იხილეს, გულისხმა-ყვეს სიტყუაჲ იგი, რომელი ითქუა მათა მიმართ ყრმისა მისთჳს. და ყოველთა, რომელთა ესმოდა, უკჳრდა სიტყუაჲ Ms.","english":"The Gospel of Luke, chapter 2, verses 8–20: And the shepherds were in that same village... And the shepherds were in that same village, standing in the field, keeping watch over their flock during the night watch. And an angel of the Lord appeared to them, and the glory of the Lord shone around them, and they were filled with great fear. And the angel of the Lord said to them: Fear not, for behold, I bring you great joy, which shall be for all the people: for a savior has been born for you, who is Christ the Lord, in the city of David. And this shall be a sign for you: you will find the child wrapped in swaddling clothes, lying in a manger. And immediately there was with that angel a multitude of heavenly hosts, praising God and saying: Glory to God in the highest, peace on earth, and goodwill among men. And it came to pass, as the angels ascended to heaven, those shepherds said to one another: Let us go as far as Bethlehem and see this word, which was spoken to us, which the Lord announced to us. And they came quickly and found Mary and Joseph, and the child lying in the manger. And when they saw, they understood the word that had been spoken to them concerning the child. And all who heard were amazed at the word.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Lk_2_8-20","severity":"info","text":"The passage is the Gospel reading for the Christmas vigil, Luke 2:8–20, which recounts the annunciation to the shepherds and the adoration of the Christ child.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"kuer'ekson","severity":"info","text":"The term 'kuer'ekson' (κύριε ἐλέησον) is a Greek liturgical acclamation meaning 'Lord, have mercy,' used here as a fixed element in the Jerusalem rite.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The reading follows the Hymn of Habakkuk and the troparion from Psalm 66, reflecting the Jerusalem liturgical tradition of combining Old and New Testament texts during the Christmas vigil.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage is introduced as 'The Gospel of Luke, chapter 2' and then presents the full pericope, indicating a lectionary format where the reading is cited by incipit and then given in extenso.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Georgian text is preserved in the Paris lectionary (Titus edition), with manuscript pages L2A and L2B marking the beginning and continuation of the pericope.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact relationship between the Georgian text and the Greek Vorlage is not specified; the reading may reflect a local Jerusalem tradition."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"scripture","severity":"info","ref":"Luke 2:14","text":"The English carries the scriptural phrase “glory to god in the highest”, which matches Luke 2:14. The match is on the English draft; check the Coptic before quoting the verse."}]},{"i":3,"ref":"p3","source":"page: L3A მწყემსთა მათ მათა მიმართ. ხოლო მარიამს დაემარხნეს სიტყუანი ესე, დაედვა გულსა თჳსსა. და მიიქცეს და წარვიდეს მწყემსნი იგი, ადიდებდეს და აკურთხევდეს ღმერთსა ამას ყოველსა ზედა, რომელი ესმოდა და იხილეს, ვითარცა-იგი ითქუნეს მათა მიმართ. Ms. page: L3A ვითარცა იგი ითქუნეს Line of edition: 18 მათა მიმართ\n\nLine of edition: 19 ამისა შემდგომად აღვიდენ ბეთლემად შევიდენ ქუაბად Line of edition: 20 ყონ მწუხრისა ჟამი: Line of edition: 21 ოხითაჲ დ : გუერდი: (Iadg. ) ყოველთა დაბადებულთა შემოქ{მედი}: Page of edition: I-2 Line of edition: 1 ფსალმუნი ჴმაჲ დ Ps_2_7 უფალმან მრქუა მე ძე ჩემი: Line of edition: 2 დასდებელი: Ps_2_8 ითხოვენ ჩემგან და მიგ{ცნე}:\n\nLine of edition: 3 საკითხავი იერემია წინაჲსწარმეტყუელისაჲ: Jer_23_2-6 ამისთჳს Line of edition: 4 ესრე იტყჳს უფალი ღმერთი ისრაჱლისაჲ მწყემსთა Line of edition: 5 ზედა ერისა ჩემისათა ... Ms. page: L3A ამისთჳს ესრეთ იტყუის უფალი ღმერთი ისრაჱლისაჲ მწყემსთა ზედა ერისა ჩემისათა: თქუენ განაბნიენით ცხოარნი ჩემნი და განაშორენით იგინი, და უგულებელს-ჰყვენით იგინი. აჰა, ესერა, მე შური ვიძიო თქუენგან უკეთურებისაებრ სლვისა თქუენისა, _ იტყჳს უფალი. და მე შევიწყალნე ნეშტნი ერისა ჩემისა ყოვლისაგან ქუეყანისა, სადაცა განვაბნიენ იგინი მუნ, დავადგინნე Ms.","english":"The shepherds, those men, towards them. But Mary kept these words, she laid them in her heart. And she turned and went away, those shepherds, praising and blessing God for all this, which they had heard and seen, as it was told to them.\n\nAfter this, I will go up to Bethlehem, I will enter into the cave, at the time of evening.\n\nOikita: D: Side: (Iadg.) Creator of all creatures.\n\nPsalm, tone D: Ps 2:7: The Lord called me my son.\n\nDosdebeli: Ps 2:8: They ask of me and I gave.\n\nReading from the prophet Jeremiah: Jer 23:2-6: Because of this, thus says the Lord God of Israel concerning the shepherds of my people... Because of this, thus says the Lord God of Israel concerning the shepherds of my people: You have scattered my sheep and driven them away, and you have neglected them. Behold, I will take vengeance upon you for the wickedness of your ways, says the Lord. And I will have mercy on the remnants of my people from all the earth, wherever I have scattered them, I will establish them.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"მწყემსთა მათ მათა მიმართ","severity":"info","text":"The Georgian phrase 'the shepherds, those men, towards them' is elliptical; the English draft supplies a narrative transition from the previous passage, but the Old Georgian may reflect a lacuna or a condensed liturgical rubric.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ოხითაჲ","severity":"info","text":"The term 'Oikita' (ოხითაჲ) is a Georgian liturgical rubric, likely derived from Greek οἰκητήριον ('dwelling') or a similar term, indicating a specific chant or hymn type. Its precise function in this lectionary is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps_2_7; Ps_2_8","severity":"info","text":"The lectionary cites Psalm 2:7–8 (LXX numbering). The Georgian text of Ps 2:7 ('The Lord called me my son') and Ps 2:8 ('They ask of me and I gave') are pericope incipits for the psalm and its response (dasdebeli).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Jer_23_2-6","severity":"info","text":"The reading from Jeremiah 23:2–6 is a prophetic oracle against shepherds (leaders) who have scattered the flock. The Georgian text closely follows the LXX, with the Lord threatening vengeance and promising to gather the remnant.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ამისა შემდგომად ... მწუხრისა ჟამი","severity":"info","text":"The rubric 'After this, I will go up to Bethlehem, I will enter into the cave, at the time of evening' is a first-person liturgical instruction, likely spoken by a celebrant or a character (e.g., Joseph or a shepherd), marking a dramatic or processional element.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Iadg.","severity":"info","text":"The abbreviation 'Iadg.' in the margin likely refers to the Iadgari, a Georgian hymnographic collection. This indicates that the chant 'Creator of all creatures' is drawn from that source, linking the lectionary to the broader liturgical tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The transition from the shepherds' narrative to Mary's response is abrupt; the Georgian may be a fragment or a rubric rather than continuous prose.","The term 'Oikita' is not fully explained in the source; its exact liturgical function remains unclear.","The first-person speech ('I will go up to Bethlehem') could be a rubric for a dramatic reading or a processional direction, but the speaker is not identified."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":4,"ref":"p4","source":"page: L3B [იგინი] საძოარსა ზედა მათსა, და აღორძნდენ და განმრავლდენ. და აღუდგინნე მათ მწყემსნი, რომელნი ჰმწყსიდენ მათ; და არღარა ეშინოდის მერმე, არცა შეძრწუნდენ, _ იტყუის უფალი. აჰა, ესერა, დღენი მოვლენან, _ იტყჳს უფალი, _ აღუდგინო დავითს აღმოსავალით [მართალი] და მეუფებდეს მართალი მეუფჱ, ცნას და ყოს განკითხვაჲ და სიმართლჱ ქუეყანასა ზედა. დღეთა მისთა ცხონდეს იუდაჲ და ისრაჱლმან დაიმკუიდროს სასოებით. Ms. page: L3B და ისრაჱლმან დაიმკჳდროს Line of edition: 6 სასოებით\n\nLine of edition: 7 საკითხავი პავლე ებრაელთაჲ: Heb_1_1-12 მრავლით კერძო Line of edition: 8 და მრავლით სახით მაშინვე ეტყოდა მამათა ... Ms. page: L3B მრავლით კერძო და მრავლით სახით მაშინვე ღმერთი ეტყოდა მამათა წინაწარმეტყუელთა, ხოლო უკუნაჲსკნელთა მათ დღეთა მეტყოდა ჩუენ ძისა მიერ თჳსისა, რომელიცა დაადგინა მკუიდრად ყოველთა, რომლისა მიერ შექმნნა საუკუნენი, რომელი იყო ბრწყინვალებაჲ დიდებისაჲ და ხატი ძლიერებისაჲ, უტუირთვან სიტყუანი ძლიერებისანი, განწმედაჲ ცოდვათა ჩუენთაჲ ყო; და დაჯდა იგი Ms. page: L4A მარჯუენით სიმდიდრესა მაღალთა შინა. ესოდენ უმჯობეს იყო ანგელოზთა, რაოდენცა უმჯობესი იგი მათსა დაიმკუიდრა სახელი. ოდეს-სადა ვის ჰრქუა ანგელოზთაგანსა: ძჱ ჩემი ხარი შენ, მე დღეს მიშობიე შენ.","english":"[They] on their own pasture, and they grew strong and multiplied. And the shepherds who were tending them rose up; and they were no longer afraid, nor were they terrified, says the Lord. Behold, the days are coming, says the Lord, I shall raise up David from the east, [the righteous], and the righteous king shall reign, he shall know and execute judgment and righteousness upon the earth. In those days Judah shall be saved, and Israel shall take comfort in hope.\n\nReading from Paul to the Hebrews: Heb 1:1-12. In many ways and in many forms, God then spoke to the fathers, the prophets, but in those latter days he spoke to us through his Son, whom he appointed as the redeemer of all, through whom he created the ages, who was the radiance of glory and the image of power, the invincible words of power; he accomplished the purification of our sins; and he sat down at the right hand of the riches in the heights. He was so much more excellent than the angels, as much as he was more excellent than them, he redeemed the name. When, then, did he say to any of the angels: You are my son, today I have given birth to you.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Heb_1_1-12","severity":"info","text":"The lectionary explicitly assigns Hebrews 1:1–12 as the reading. The Georgian text loosely paraphrases the passage, blending Christological titles (e.g., 'radiance of glory', 'image of power') with an allusion to the Son as redeemer.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მკუიდრად","severity":"info","text":"The Georgian term 'mḳuidrad' (redeemer) is a key Christological title in this passage, corresponding to Greek λυτρωτής. Its use here underscores the soteriological focus of the Hebrews reading in the lectionary context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Paris lectionary","severity":"info","text":"The Paris lectionary (Titus edition) is a Georgian liturgical manuscript containing readings for the church year. This passage combines a narrative from the Protevangelium of James with a Pauline epistle reading, typical of composite lectionary structure.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Oikita: D: Side: (Iadg.) Creator of all creatures. Psalm, tone D: Ps 2:7","severity":"info","text":"The preceding English draft includes a liturgical rubric ('Oikita: D: Side: (Iadg.) Creator of all creatures. Psalm, tone D: Ps 2:7'), indicating a psalm response. This structural element is typical of lectionary entries, marking the transition between readings.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Protevangelium of James","severity":"info","text":"The opening narrative ('The shepherds...') echoes the Protevangelium of James, an apocryphal infancy gospel. The Georgian version adapts this source for liturgical use, blending it with scriptural prophecy and Pauline Christology.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"L3B","severity":"caution","text":"The manuscript page 'L3B' shows a lacuna or unclear reading at the start of the Georgian text ('[იგინი]'), where the pronoun is supplied editorially. The phrase 'and they grew strong and multiplied' may be a later gloss or interpolation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The opening pronoun '[იგინი]' is supplied editorially; the original may have had a different subject or been lost.","The phrase 'and they grew strong and multiplied' could be a later addition or a paraphrase of a lost source.","The transition from the narrative to the Pauline reading is abrupt; the liturgical rubric may be incomplete."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":5,"ref":"p5","source":"და მერმე იტყუის: მე ვიყო მისა მამა, და იგი იყოს ჩემდა ძე. და ოდეს კუალად შემოჰყავს პირმშოი იგი სოფლად, იტყუის: თაყუანის-სცემდით მას ყოველნი ანგელოზნი ღმრთისანი. ხოლო ანგელოზთათჳს იტყუის: რომელმან შექმნნა ანგელოზნი მისნი სულად [და] მსახურნი მისნი ალად ცეცხლისა. ხოლო ძისათუის იტყუის: საყდარი შენი, ღმერთო, [უკუნითი] უკუნისამდე; კუერთხი განგებისა და კუერთხი სუფევისა შენისა. შეიყუარე სიმართლჱ და მოიძულე ურჩულოებაჲ. ამისთჳს გცხოს შენ ღმერთმან, ღმერთმან შენმან საცხებელი სიხარულისაჲ უმეტეს მოყუასთა შენთა. შენ დასაბამითგან, უფალო, ქუეყანაჲ Ms. page: L4B დააფუძნე და ქმნულნი ჴელთა შენთანი ცანი არიან; ... ყოველნი ვითარცა სამოსელნი დაძუელდენ და ვითარცა შესამოსელნი სცვალნე იგინი, და იცვალნენ. ხოლო შენ თავადი იგივე ხარ და წელიწადთა შენთა არა მიაკლდეს. Ms. page: L4B და Line of edition: 9 წელიწადთა შენთა არა მოაკლდეს Line of edition: 10 ალელუაჲ ფსალმუნი ჴმაჲ დ გუერდი: Ps_109_1 ჰრქუა უფალმან Line of edition: 11 უფალსა ჩემსა დაჯ{ედ}:","english":"And again he says: I am his father, and he is my son. And when the firstborn is again brought into the world, he says: All the angels of God bowed down to him. And concerning the angels he says: He who created his angels as spirit and his servants as the flame of fire. And concerning the Son he says: Your throne, O God, is from eternity to eternity; the scepter of righteousness and the scepter of your reign. Love righteousness and abhor iniquity. For this reason may God anoint you, your God, with the oil of joy more than your neighbors. From the beginning, O Lord, you established the earth, and the works of your hands are the heavens; ... all things grow old like garments, and like vestments you change them, and they are changed. But you yourself are the same, and your years do not diminish. And your years do not diminish. Alleluia. Psalm, tone 4, right side: Ps 109:1 The Lord said to my Lord, sit:","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და მერმე იტყუის","severity":"info","text":"The repeated formula 'And again he says' marks a catena-like sequence of scriptural excerpts and interpretive comments, typical of liturgical lectionaries.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps 109:1","severity":"info","text":"The passage ends with a citation of Psalm 109:1 (LXX 109:1), introduced as 'Alleluia. Psalm, tone 4, right side: Ps 109:1 The Lord said to my Lord, sit:'.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"თაყუანის-სცემდით მას ყოველნი ანგელოზნი","severity":"info","text":"The phrase 'All the angels of God bowed down to him' echoes early Christian traditions about angelic veneration of Christ, possibly drawing on the Ascension of Isaiah or similar apocrypha.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"კუერთხი","severity":"info","text":"The Georgian term 'k'uertkhi' (scepter) appears twice: 'scepter of righteousness' and 'scepter of your reign', reflecting a royal-messianic interpretation of the Son's authority.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Ms. page: L4B","severity":"caution","text":"The manuscript page break 'L4B' and line numbers suggest a lacuna or physical break in the source; the text after 'heavens;' is incomplete, indicated by '...'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ალელუაჲ","severity":"info","text":"The 'Alleluia' rubric with tone and side (tone 4, right side) reflects the liturgical performance practice of the Georgian lectionary, aligning with Byzantine psalmody.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'I am his father, and he is my son' could refer to God the Father and Christ, or to a typological figure like David; the context of 'firstborn' suggests Christological interpretation.","The lacuna after 'heavens;' leaves the full sequence of the catena uncertain."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":6,"ref":"p6","source":"Line of edition: 12 სახარებაჲ მათჱს თავისაჲ: Mt_1_18-25 ხოლო იესუ ქრისტჱს Line of edition: 13 შობაჲ ესრეთ იყო ... Ms. page: L4B ხოლო იესუ ქრისტეს შობაჲ ესრეთ იყო: რამეთუ თხოილ იყო დედაჲ მარიამ იოსებისა და ვიდრე შერთვამდე მათა იპოა იგი მიდგომილ სულისაგან წმიდისა. ხოლო იოსებ, ქმარი მისი, მართალი იყო და არა უნდა განმხილებაჲ მისი, იზრახა ფარულად განტევებაჲ. და ვითარ ამას ზრახვიდა იგი, აჰა, ანგელოზი უფლისაჲ ჩუენებით ეჩუენა მას და ჰრქუა: იოსებ, ძეო დავითისო, ნუ გეშინინ მიყუანებად მარიამისა, ცოლისა შენისა, რამეთუ, რომელი-იგი მისგან შობად არს, სულისაგან წმიდისა არს იგი. შვე[ს] ძჱ, და უწოდიან სახელი მისი იესუ, რამეთუ მან იჴსნეს ერი თჳსი ცოდვათაგან. ხოლო ესე ყოველი იყო, რაჲთა აღესრულოს Ms. page: L5A სიტყუაჲ იგი უფლისაჲ წინაწარმეტყუელისაგან თქმული: აჰა, ესერა, ქალწული მიუდგეს და შვეს ძჱ, და უწოდიან სახელი მისი ენმანუელ, რომელ არს თარგმანებით: ჩუენ თანა არს ღმერთი. განიღვიძა იოსებ ძილისა მისგან და ყო ეგრე, ვითარცა უბრძანა მას ანგელოზმან უფლისამან; და მიიყვანა ცოლი თუისი, და არა იცოდა იგი, ვიდრემდე შვა ძჱ და უწოდა სახელი მისი იესუ. Ms. page: L5A და უწოდა სახელი მისი Line of edition: 14 იესუ.","english":"The Gospel of Matthew, chapter 1, verses 18–25. Now the birth of Jesus Christ was thus: For the mother Mary was betrothed to Joseph, and before their marriage she was found to be with child from the Holy Spirit. But Joseph, her husband, was righteous and did not wish to expose her; he planned to secretly put her away. And as he was pondering this, behold, an angel of the Lord appeared to him in a vision and said: Joseph, son of David, do not fear to take Mary, your wife, for the one who is to be born from her is from the Holy Spirit. She will bear a son, and his name shall be called Jesus, for he will save his people from their sins. Now all this happened so that the word of the Lord spoken through the prophet might be fulfilled: Behold, the virgin will conceive and bear a son, and his name shall be called Emmanuel, which is interpreted: God is with us. Joseph awoke from his sleep and did as the angel of the Lord had commanded him; and he took his wife, and he did not know her until she bore a son and called his name Jesus. And she called his name Jesus.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Mt_1_18-25","severity":"info","text":"The lectionary rubric explicitly assigns Matthew 1:18–25. The Georgian text closely follows the canonical narrative, including the angelic annunciation to Joseph and the citation of Isaiah 7:14 (LXX).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"თხოილ","severity":"info","text":"The Old Georgian term 'თხოილ' (txoil) renders 'betrothed' or 'espoused'. It reflects the legal status of Mary as Joseph's fiancée, a detail preserved from the Greek tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ენმანუელ","severity":"info","text":"The name 'Emmanuel' is glossed in Georgian as 'ჩუენ თანა არს ღმერთი' ('God is with us'), a direct translation of the Hebrew etymology. This interpretive gloss is typical of patristic catenae.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Line of edition: 12–14","severity":"info","text":"The passage is framed by two lectionary incipits (line 12 and line 14) that mark the pericope boundaries. The narrative is continuous across manuscript pages L4B and L5A, with a mid-sentence page break.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"L4B–L5A","severity":"info","text":"The text is preserved in the Paris lectionary (Titus edition). The page break between L4B and L5A occurs mid-clause, indicating that the manuscript was copied without regard for sense units at page boundaries.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"შვე[ს]","severity":"caution","text":"The Georgian verb 'შვე[ს]' (šves) is partially restored; the manuscript reading is uncertain. The editor supplies the missing letter in brackets, indicating a lacuna or illegible character in the source.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'შვე[ს]' is a conjectural restoration; the original reading may have been a different verb form.","The relationship between the two naming formulas ('უწოდიან' vs 'უწოდა') may reflect different textual traditions or scribal inconsistency."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":7,"ref":"p7","source":"Line of edition: 15 ჴელთა ბანისაჲ ჴმაჲ {!} ა : (Iadg. ) უფალი იშვა ბეთლემს ჰურისტან[ისასა]:\n\nLine of edition: 16 სიწმიდისაჲ ბ გუერდი: (Iadg. ) რაჲმე შევწირო{თ}:\n\nLine of edition: 17 შუაღამითგან იწყონ დასდებელთა და საკითხავთა: Line of edition: 18 ა დასდებელი ჴმაჲ ბ : (Iadg. ) შობასა უფლისასა ბეთლემს:\n\nLine of edition: 19 ფსალმუნი: Ps_44_1 აღმოთქუნ გულმან ჩე[მმან]: Page of edition: I-3 Line of edition: 1 ა საკითხავი დაბადებისაჲ: (Gen_1_1-3_24 ) დასაბამად ქმნა ღმერთმან Line of edition: 2 ცაჲ: ჰპოო WMagn._7 დიდსა შაბათსა:\n\nLine of edition: 3 ბ დასდებელი ჴმაჲ დ : (Iadg. ) იხარებდით მართალნი ცანი. Line of edition: 4 ფსალმუნი მვ : Ps_46_1 ყოველთა წარმართთა აღიპყრ[ენით]: Line of edition: 5 ბ საკითხავი ესაჲა წინასწარმეტყუელისაჲ: Is_7_10-17 და შეჰსძინა Line of edition: 6 უფალმან სიტყვაჲ აქაზისა ... Ms. page: L5A და შესძინა უფალმან სიტყუაჲ აქაზისა და ჰრქუა: ისწავე თავისა შენისა სასწაული უფლისა მიერ ღმრთისა შენისა Ms. page: L5B სიღრმედ ანუ სიმაღლედ. და თქუა აქაზ: არა ვითხოო და განვცადო უფალი. და ჰრქუა ესაია: ისმინე, სახლო დავითისო! ნუ მცირე არსა თქუენდა კაცისა ღუაწლისა შემთხუევაჲ. და ვითარმე უფალსა შეამთხუევთ ღუაწლსა?","english":"The lines of the edition: 15 The voices of the ranks of the choir {!} a: (Iadg.) The Lord was born in Bethlehem of Judea:\n\nLine of edition: 16 Of purity b side: (Iadg.) Why should I offer:\n\nLine of edition: 17 From midnight they begin the antiphons and readings: Line of edition: 18 a Antiphon voice b: (Iadg.) At the birth of the Lord in Bethlehem:\n\nLine of edition: 19 Psalm: Ps 44:1 My heart has uttered: Page of edition: I-3 Line of edition: 1 a Reading from Genesis: (Gen 1:1–3:24) In the beginning God created Line of edition: 2 the heaven: Hpoo WMagn._7 On Great Saturday:\n\nLine of edition: 3 b Antiphon voice d: (Iadg.) Rejoice, righteous ones of the heavens. Line of edition: 4 Psalm mv: Ps 46:1 All peoples, clap [your hands]: Line of edition: 5 b Reading from Isaiah the prophet: Is 7:10–17 And the Lord added Line of edition: 6 a word to Ahaz ... Ms. page: L5A And the Lord added a word to Ahaz and said: Learn for yourself the miracle of the Lord by your God Ms. page: L5B in depth or in height. And Ahaz said: I do not desire and I do not understand the Lord. And Isaiah said: Listen, house of David! Is it not a small thing for you to encounter the struggle of a man? And how will you encounter the struggle with the Lord?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"დასდებელი","severity":"info","text":"The term 'dasdebeli' (antiphon) marks a liturgical unit sung responsorially; here it introduces the Nativity vigil.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps_44_1","severity":"info","text":"Psalm 44:1 (LXX 43:2) 'My heart has uttered' is the incipit for a psalm assigned to the Nativity office.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Gen_1_1-3_24","severity":"info","text":"The reading from Genesis 1:1–3:24 covers creation through the Fall, appointed for Great Saturday, not Nativity; its placement here may be a scribal insertion or a festal combination.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Is_7_10-17","severity":"info","text":"Isaiah 7:10–17 is read as a prophecy of the Lord's word to Ahaz; the Georgian text expands the dialogue, possibly from a catena source.","cites":[{"key":"dossier:greek-catena-matthaeum","label":"gap dossier: Catena on the Gospel of Matthew (the 'integral' catena, from Paris, BnF Coislin gr. 23)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-matthaeum"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Iadg.","severity":"info","text":"The abbreviation 'Iadg.' likely stands for 'Iadgari' (a hymnographic collection), indicating that the following text is a hymn or troparion for the feast.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"WMagn._7","severity":"caution","text":"The siglum 'WMagn._7' is obscure; it may refer to a manuscript or a liturgical rubric, but its meaning is uncertain in this context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Hpoo WMagn._7' is unclear; it may be a scribal note or a marginal reference.","The reading from Genesis 1:1–3:24 is assigned to Great Saturday, but the passage context is Nativity; the liturgical sequence may be composite or the rubric misplaced."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":8,"ref":"p8","source":"ამისთჳს მიგცეს თქუენ თავადმან უფალმან სასწაული: აჰა, ესერა, ქალწული მიუდგეს და შვეს ძჱ და უწოდიან სახელი მისი ევმანუელ. ერბოსა და თაფლსა ჭამდეს, ვიდრე ცნობამდე მისა და გამორჩევად მისა ბოროტისა გამოირჩიოს მან კეთილი. რამეთუ, ვიდრე ცნობამდე ყრმისა მის კეთილისა, გინა ბოროტისა, შეურაცხ-ყოს ბოროტი და გამოირჩიოს მან კეთილი. დაშთეს ქუეყანაჲ, რომლისათჳს შენ გეშინის პირისაგან ორთა მეფეთაჲსა. არამედ მოავლინოს შენ ზედა უფალმან და ერსა შენსა ზედა და სახლსა ზედა მამისა შენისასა დღენი, რომელნი არღა წევნულ არიან, ვინაჲთ დღითგან მიუღო ეფრემ იუდაჲსგან, მეფჱ იგი ასურასტანელთაჲ. Ms. page: L5B მეფჱ იგი ასოჳრასტანელთაჲ\n\nLine of edition: 7 გ დასდებელი ჴმაჲ ა გუერდი: (Iadg. ) რაჲმეთუ გამოჩნდა Line of edition: 8 მადლი იგი ღმრთისაჲ მაცხო[ვრად]: Line of edition: 9 ფსალმუნი: Ps_47_2 დიდ არს უფალი ქებულ მტ{კიცედ}: Line of edition: 10 გ საკითხავი გამოსლვათაჲ: (Ex_14_24 ) და იყო საჴმილავსა მას: Line of edition: 11 ჰპოო 726 დიდსა შაბათსა.","english":"For this reason the Lord himself gave you a miracle: behold, the virgin approached and bore a son, and they called his name Emmanuel. He ate curds and honey until his recognition, and for his distinction from evil, he chose the good. For until the recognition of that child, whether good or evil, he despised evil and chose the good. The land remained, on account of which you fear from the face of the two kings. But the Lord will send upon you and upon your people and upon the house of your father days which are not yet completed, from the day when Ephraim took from Judah that king of the Assyrians. Ms. page: L5B that king of the Assyrians\n\nLine of edition: 7 G The setting tone A side: (Iadg.) For grace appeared Line of edition: 8 that grace of God for salvation: Line of edition: 9 Psalm: Ps_47_2 Great is the Lord and greatly to be praised: Line of edition: 10 G Reading from Exodus: (Ex_14_24) And it was at the morning watch: Line of edition: 11 Hpoo 726 On Great Saturday.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ევმანუელ","severity":"info","text":"The name Emmanuel (Hebrew עִמָּנוּאֵל, 'God with us') is used here in a Georgian liturgical context, likely referencing Isaiah 7:14 and its messianic interpretation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ex_14_24","severity":"info","text":"The reading from Exodus 14:24 is cited in the rubric, referring to the morning watch during the crossing of the Red Sea, a typological prefiguration of Christ's resurrection in the Great Saturday liturgy.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Great Saturday","severity":"info","text":"The reference to 'Great Saturday' (Holy Saturday) situates this passage in the Paschal vigil, where readings from Exodus and prophecies of Emmanuel are traditional in Eastern liturgies.","cites":[{"key":"hollis:alma990022449690203941","label":"Catena aurea","url":"https://hollis.harvard.edu/permalink/f/1s5nto6/990022449690203941"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"G The setting tone A side","severity":"info","text":"The rubric 'G The setting tone A side' indicates a structural division in the lectionary, marking the beginning of a new set of antiphons and readings for the vigil.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Hpoo 726","severity":"caution","text":"The abbreviation 'Hpoo 726' is unclear; it may be a manuscript folio number or a scribal note. Its exact meaning is uncertain and requires further paleographic study.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Ephraim took from Judah that king of the Assyrians","severity":"info","text":"This phrase alludes to the historical conflict between the northern kingdom of Israel (Ephraim) and Judah, possibly referencing 2 Kings 15–16, and is used typologically in the lectionary to foreshadow divine judgment.","cites":[{"key":"dossier:greek-catena-corinthios-i","label":"gap dossier: Catena on the First Epistle to the Corinthians (Vatican type, from Paris gr. 227)","url":"https://naxiai.com/christian/gaps/greek-catena-corinthios-i"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'two kings' and the precise historical referent of 'Ephraim took from Judah that king of the Assyrians' is ambiguous; the text may conflate biblical and extra-biblical traditions.","The abbreviation 'Hpoo 726' is obscure and may be a scribal error or a reference to a now-lost manuscript."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":9,"ref":"p9","source":"Line of edition: 12 დ დასდებელი ჴმაჲ ა გუერდი: (Iadg. ) აღესრულა თქმული Line of edition: 13 იგი წინაჲსწარმეტყუელ[თაჲ]: Line of edition: 14 ფსალმუნი: Ps_66_2 ღმერთო მიწყალენ ჩუენ და მაკურ[თხენ]: Line of edition: 15 დ საკითხავი იერემია {მიქა !} წინასწარმეტყუელისაჲ: Mich_5_2-7 და შენ Line of edition: 16 ბეთლემ სახლი ეგე ეფრათაჲსა არაჲ სადა უმწემეს ხარ. Ms. page: L6A და შენ, ბეთლემ, სახლი ეგე ევფრათაჲსი, არასადა უმწემეს ხარა, რაჲთა იყო შენ ათასეულთა შორის იუდაჲსთა? რამეთუ შენგან გამოვიდეს ჩემდა მთავარი, რომელი მთავრობდეს ისრაჱლსა ზედა, და გამოსავალნი მისნი დღეთაგან საუკუნეთა. ამისთუის მოსცეს მათ ვიდრე ჟამადმდე შობისა, რამეთუ შვეს [და] ნეშტთა ძმათა მისთა მიაქციონ ძეთა მიმართ ისრაჱლისათა. და დადგეს და იდიდოს და მწყსიდეს სამწყსოსა ძლიერებით უფალი; და დიდებითა სახელისა უფლისა ღმრთისაჲთა იყვნენ, რამეთუ აწ განდიდნეს ვიდრე კიდემდე ქუეყანისა. და იყოს ესევე მშჳდობაჲ, რაჟამს მოვიდეს Ms. page: L6B ასურასტანელი იგი ქუეყანასა თქუენსა; და ოდეს მოიწიოს სოფელსა თქუენსა, და აღდგენ მის ზედა შუიდნი მწყემსნი და რვანი ... Ms.","english":"The line of the edition: 12 The setting of the voice is on the side: (Iadg.) The utterance of that one was completed. The line of the edition: 13 The former prophet[s]. The line of the edition: 14 Psalm: Ps 66:2 O God, have mercy on us and forgive us. The line of the edition: 15 And the reading of Jeremiah {Micah!} the prophet: Mic 5:2-7 And you, Bethlehem, house of Ephrathah, are you not the least among the thousands of Judah? For from you came forth to me a prince, who would rule over Israel, and his outgoings from the days of eternity. Therefore they gave them until the time of birth, for she bore [and] the remnants of his brothers turned toward the sons of Israel. And they stood and glorified and tended the flock with the might of the Lord; and with the glory of the name of the Lord God they were, for now they were magnified to the ends of the earth. And let this be the peace, when that Assyrian comes to your land; and when he arrives at your village, and against him rise up seven shepherds and eight ...","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"დ დასდებელი ჴმაჲ ა გუერდი","severity":"info","text":"The rubric 'The setting of the voice is on the side' marks a liturgical instruction for the mode or tone of the preceding reading, typical of lectionary rubrics.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps_66_2","severity":"info","text":"Psalm 66:2 (LXX numbering) is cited as a response: 'O God, have mercy on us and forgive us.' This is a penitential verse, fitting the liturgical context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Mich_5_2-7","severity":"info","text":"Micah 5:2-7 is the reading, though the Georgian text shows a variant: the initial rubric corrects 'Jeremiah' to 'Micah' (მიქა). The passage concerns Bethlehem Ephrathah and a coming ruler.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"იერემია {მიქა !}","severity":"caution","text":"The scribe originally wrote 'Jeremiah' but corrected it to 'Micah' (მიქა) with a marginal note. This indicates a common confusion in the Georgian tradition between the two prophets.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ასურასტანელი","severity":"info","text":"The term 'Assyrian' (ასურასტანელი) in Micah 5:5-6 is interpreted in the Georgian lectionary as a reference to an eschatological enemy, consistent with patristic exegesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"შუიდნი მწყემსნი","severity":"info","text":"The 'seven shepherds' (შუიდნი მწყემსნი) in Micah 5:5 is a messianic motif; the Georgian text preserves a reading that echoes early Christian interpretations of the passage as prophetic of Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Iadg.' in the rubric is unclear; it may be an abbreviation for a liturgical term or a scribal note.","The text of Micah 5:2-7 in the Georgian version shows some variation from the standard Septuagint, particularly in the sequence of verses and the mention of 'seven shepherds and eight' (possibly a scribal error or a variant tradition)."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":10,"ref":"p10","source":"page: P382R წყლულებანი დამწყსიდენ ასურასტანელსა მას მახჳლითა და ქუეყანაჲ ნებროთისი -- პანტეზსა მისსა, და გიჴსნეს შენ ასურასტნელისა მისგან, რაჟამს მოვიდეს ქუეყანასა თქუენსა და ოდეს მოიწიოს სამთავროთა თქუენთა. და იყოს ნეშტი იაკობისი წარმართთა შორის ერსა მრავალსა, ვითარცა ცუარი უფლისა მიერ გარდამოსრული და ვითარცა კრავნი მწვანვილსა, რაჲთა არავინ შეკრბეს იგინი და არცა წინა-აღუდგნეს ძეთა კაცთაჲსა. Line of edition: 17 Ms. page: L6B არცა ვინ: წინააღუდგეს შორის კაცთასა\n\nPage of edition: I-4 Line of edition: 1 ე დასდებელი ა გუერდი: (Iadg. ) ვიხილეთ ჩუენ ქუაბსა Line of edition: 2 ბაგ[ასა]: Line of edition: 3 ფსალმუნი Ps_71_2 ღმერთო სარჩელი შენი მეუ[ფჱსა]: Line of edition: 4 საკითხავი იგავთაჲ: Prov_1_1-9 იგავნი სოლომონისნი ძისა დავითისნი Line of edition: 5 ... Ms. page: P382R იგავნი სოლომონისნი, ძისა დავითისნი, რომელი მეფობდა ისრაჱლსა ზედა. ცნობად სიბრძნისა და სწავლულებისა, ცნობად სიტყუათა გონიერებისათა და შეწყნარებად ქცევითა სიტყუათა, ცნობად ჭეშმარიტებისა და სიმართლისა და სასჯელთა წარმართებად. რაჲთა მიეცეს უმანკოთა მეცნიერებაჲ და ყრმათა ჩჩჳლთა გულისხმის-ყოფაჲ და მეცნიერებაჲ. რომელთაჲ ისმინოს ბრძენმან და უბრძნჱს იყოს, ხოლო გულისხმის-მყოფელმანმოღუაწებაჲ მოიგოს.","english":"The waters will gather the Assyrian with the sword, and the land of Nimrod—in his pride, and they will deliver you from that Assyrian, when they come to your land and when they reach your principalities. And the remnant of Jacob shall be among the Gentiles in a multitude of people, like the light of the Lord sent down, and like lambs in the pasture, so that no one may gather them nor stand before them among the sons of men. Line of edition: 17 Ms. page: L6B Nor any: stand before among men\n\nPage of edition: I-4 Line of edition: 1 The setting of the voice is on the side: (Iadg.) We saw in the cave Line of edition: 2 Bag[asa]: Line of edition: 3 Psalm: Ps 71:2 O God, your judgment of the king: Line of edition: 4 Reading from Proverbs: Prov 1:1-9 The proverbs of Solomon, son of David Line of edition: 5 ... Ms. page: P382R The proverbs of Solomon, son of David, who reigned over Israel. For the knowledge of wisdom and learning, for the knowledge of words of understanding and the acceptance of conduct by words, for the knowledge of truth and righteousness and the ordering of judgments. So that the knowledge may be given to the blameless and the understanding and knowledge to the foolish children. Which the wise man may hear and become wiser, while the one who understands may gain attainment.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Mic 5:2-7","severity":"info","text":"The Georgian text echoes Mic 5:2-7, referencing the Assyrian and the remnant of Jacob, though the English draft notes a correction from Jeremiah to Micah.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Prov 1:1-9","severity":"info","text":"The passage includes a reading from Proverbs 1:1-9, introduced as 'The proverbs of Solomon, son of David,' with a summary of wisdom themes.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Iadg.","severity":"info","text":"The rubric 'Iadg.' (Iadgari) marks a hymn or liturgical chant, indicating a shift from reading to sung response, typical in lectionary structure.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Nimrod","severity":"info","text":"Nimrod, a biblical figure associated with Mesopotamia, appears in the Georgian text as 'land of Nimrod,' linking the prophecy to Assyrian geography.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"P382R","severity":"info","text":"The manuscript page P382R is cited twice, suggesting a composite source where the Georgian text was copied from multiple exemplars, possibly with marginal corrections.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"L6B","severity":"caution","text":"The note 'L6B' and the fragment 'Nor any: stand before among men' indicate a lacuna or marginal addition, making the exact text uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Bag[asa]' is incomplete; it may be a proper name or a rubric, but the context is unclear.","The transition from the Micah reading to the Proverbs reading is abrupt, possibly due to a missing rubric or page break."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":11,"ref":"p11","source":"ცნას იგავნი, დაფარულნი სიტყუანი, თქმულნი ბრძენთანი, და იგავნი. დასაბამი სიბრძნისაჲ -- შიში უფლისაჲ; გულისხმა კეთილ ყოველთა, რომელთა ყონ იგი; და მსახურებაჲ მისი კეთილ ღმრთისა მიმართ; შიში უფლისაჲ -- დასაბამი ცნობისაჲ; სიბრძნჱ და სწავლულებაჲ უცებთა შეურაცხ-ყვიან. ისმინე, შვილო, სწავლაჲ მამისა შენისაჲ და ნუ განეშორები შჯულსა დედისა შენისასა. რამეთუ გჳრგჳნი მადლისაჲ დაიდგა თავსა შენსა და მანიაკი ოქროჲსაჲ -- ყელსა შენსა. Ms. page: L7A და მანიაკი ოქროჲსა ყელსა შენსა\n\nLine of edition: 6 ვ დასდებელი ჴმაჲ დ გუერდი: (Iadg. ) დღეს იხარებენ ცანი Line of edition: 7 და მხ[იარულ]: Line of edition: 8 ფსალმუნი: Ps_84_2 გთნდა უფალო ქუეყანაჲ შენი: Line of edition: 9 საკითხავი: ესაჲა წინაჲსწარმეტყუელისაჲ: Is_9_5-7 Line of edition: 10 Ms. page: L7B და ენებითა თუმცა იყვნეს ცეცხლითა შემწუარ რაჲმეთუ Line of edition: 11 ყრმაჲ იშვა ჩუენდა და ძჱ მოგუეცა ჩუენ ... Ms. page: P382R ... და ინებონ, თუმცა იყვნეს ცეცხლით შემწუარ. რამეთუ ყრმაჲ იშვა ჩუენთჳს, ძჱ მოგუეცა ჩუენ, რომლისა მთავრობაჲ მისი ზედა ბეჭთა მისთა, და ჰრქჳან სახელი დიდისა ზრახვისაჲ ანგელოზი, ღმერთი ძრიელი და ჴელმწიფჱ, მთავარი მშჳდობისაჲ, მამაჲ მერმეთა მათ საუკუნეთაჲ, რამეთუ მე მოვავლინო მშჳდობაჲ მთავართა ზედა, მშჳდობაჲ და სიცოცხლჱ.","english":"The proverbs, hidden words, spoken by the wise, and the proverbs. The beginning of wisdom is the fear of the Lord; understanding of all good things, which they may do; and his service is good toward God; the fear of the Lord is the beginning of knowledge; wisdom and learning despise the ignorant. Listen, son, to the teaching of your father and do not depart from the law of your mother. For a crown of grace has been placed on your head and a golden necklace on your neck. Ms. page: L7A and a golden necklace on your neck\n\nLine of edition: 6 v a setting voice d side: (Iadg.) Today the heavens rejoice Line of edition: 7 and [martial]: Line of edition: 8 Psalm: Ps_84_2 Your land, O Lord, is pleasing: Line of edition: 9 Reading: Of Isaiah the prophet: Is_9_5-7 Line of edition: 10 Ms. page: L7B and even if they were with tongues, burned by fire, because Line of edition: 11 a child was born to us and a son was given to us ... Ms. page: P382R ... and they may desire, even if they were burned by fire. Because a child was born for us, a son was given to us, whose principality is upon his seals, and they call the name of the great plan an angel, a mighty and powerful god, a prince of peace, a father of those future ages, because I shall send peace upon the princes, peace and life.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ცნას იგავნი, დაფარულნი სიტყუანი, თქმულნი ბრძენთანი, და იგავნი","severity":"info","text":"The passage opens with a wisdom catalogue (proverbs, hidden words, wise sayings) that is abruptly interrupted by liturgical rubrics (line 6: 'a setting voice d side') and a psalm incipit, indicating a composite structure.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"დასაბამი სიბრძნისაჲ -- შიში უფლისაჲ","severity":"info","text":"Echoes Proverbs 1:7 (LXX: ἀρχὴ σοφίας φόβος κυρίου), a common wisdom topos. The Georgian follows the Septuagint phrasing closely.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ისმინე, შვილო, სწავლაჲ მამისა შენისაჲ","severity":"info","text":"Alludes to Proverbs 1:8 (LXX: ἄκουε, υἱέ, παιδείαν πατρός σου), continuing the sapiential catena. The Georgian version is a direct translation of the LXX.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Iadg.","severity":"info","text":"The abbreviation 'Iadg.' likely stands for Iadgari, a Georgian hymnographic collection. Its presence here signals a liturgical insertion within the lectionary framework.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Line of edition: 10 Ms. page: L7B","severity":"caution","text":"The text from line 10 onward is fragmentary and conflated: the phrase 'even if they were with tongues, burned by fire' appears twice with minor variation, and the messianic titles ('angel, mighty and powerful god') are syntactically disrupted.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ყრმაჲ იშვა ჩუენთჳს, ძჱ მოგუეცა ჩუენ","severity":"info","text":"The birth of a child and the giving of a son are interpreted as messianic, with titles such as 'prince of peace' and 'father of future ages', reflecting a Christian reading of Isaiah 9:5-7 in a liturgical context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The transition from wisdom sayings to liturgical rubrics is abrupt; the original order of the lectionary page is uncertain.","The phrase 'even if they were with tongues, burned by fire' is repeated with slight variation, possibly indicating a textual corruption or a marginal gloss.","The messianic titles in the final section are syntactically loose; it is unclear whether they are part of a single continuous text or a series of liturgical acclamations."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":12,"ref":"p12","source":"და მშჳდობისა მისისაჲ არა არს რიცხჳ, ... დაჯდეს ... წყევასა მისსა ... წარემართოს სიმართლითა და ჭეშმარიტებითა ამიერითგან და უკუნისადე ჟამთა. შურმან უფლისა საბაოთისგან ყო ესე. შურმან Line of edition: 12 უფლისა საბაოთისამან ყო ესე\n\nLine of edition: 13 ზ დასდებელი დ გუერდი: (Iadg. ) ვინაჲ მოვედით მოგუნო Line of edition: 14 ანუ: Line of edition: 15 ფსალმუნი: Ps_86_2 საფუძველნი მისნი მთა{თა}: Line of edition: 16 ზ საკითხავი ესაჲა წინაჲსწარმეტყუ{ე}ლისაჲ: Is_11_1-9 და გამოვიდეს Line of edition: 17 კუერთხი ძირისაგან იესჱსა ... Ms. page: P382V და გამოვიდეს კუერთხი ძირისაგან იესჱსისა, და ყუავილი ძირისაგან მისისა აღმოჴდეს. და განისუენოს მის ზედა სულმან ღმრთისამან, სულმან სიბრძნისამან და გულისხმის-ყოფისამან, სულმან ზრახვისამან და მეცნიერებისამან და ღმრთისმსახურებისამან, სულმან ძრიელებისა და შიშისა ღმრთისამან; და აღავსოს იგი, არა დიდებისაებრ შჯიდეს, არცა სიტყჳსაებრ ამხილებდეს, არამედ სჯიდეს სიმართლისა სასჯელსა და ამხილებდეს დიდებულთა ქუეყანისათა. დასცეს ქუეყანაჲ სიტყჳთა პირისა მისისაჲთა და სულითა ბაგეთა მისთაჲთა მოსპოს უღმრთოჲ. და იყვნენ სიმართლითა მორტყმულ წელნი მისნი და ჭეშმარიტებითა მომტკიცებულ გუერდნი მისნი.","english":"...and of his peace there is no number... let him sit... at his curse... let him proceed in righteousness and truth henceforth and for ever. Jealousy of the Lord of Hosts did this. Jealousy of the Lord of Hosts did this.\n\nSection: The reading from the side: (Iadg.) When we came, we brought... Or: Psalm: Ps 86:2 Its foundations are of the mountains. Section: The reading of the prophet Isaiah: Is 11:1-9 And a rod came forth from the root of Jesse, and a flower from his root came up. And upon it shall rest the spirit of God, the spirit of wisdom and understanding, the spirit of counsel and knowledge and piety, the spirit of might and of the fear of God; and it shall fill him; he shall not judge according to glory, nor reprove according to word, but he shall judge the judgment of righteousness and reprove the glorious ones of the earth. He shall smite the earth with the words of his mouth, and with the spirit of his lips he shall destroy the ungodly. And his loins shall be girded with righteousness, and his sides strengthened with truth.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"შურმან","severity":"info","text":"The Georgian term 'შურმან' (šurman) is here translated as 'Jealousy', but in the context of the Lord of Hosts it may carry the sense of divine zeal or protective fervour, a key theological concept in Old Georgian liturgical texts.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Is 11:1-9","severity":"info","text":"The passage explicitly cites Isaiah 11:1-9, a messianic prophecy about a rod from the root of Jesse. The Georgian text closely follows the Septuagint version, emphasising the spirit of wisdom, understanding, and fear of God.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps 86:2","severity":"info","text":"The rubric cites Psalm 86:2 (Septuagint numbering), 'Its foundations are of the mountains', a verse used here as a liturgical response or introit, typical of the Paris lectionary's structure.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Section: The reading from the side","severity":"info","text":"The rubric 'Section: The reading from the side' (Georgian: 'ზ დასდებელი დ გუერდი') indicates a liturgical instruction for a side reading, possibly from a different manuscript or tradition, marked by the abbreviation 'Iadg.'.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Iadg.","severity":"info","text":"The abbreviation 'Iadg.' likely refers to the Iadgari, a Georgian liturgical hymnary. Its mention here suggests the lectionary incorporates material from that source, reflecting the composite nature of the Paris lectionary.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Line of edition: 12-16","severity":"caution","text":"The edition's line numbers and the note 'Ms. page: P382V' indicate that the text is drawn from a specific manuscript page. The repetition of 'შურმან უფლისა საბაოთისამან ყო ესე' may be a scribal duplication or a liturgical refrain.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact liturgical context of the 'reading from the side' is unclear; it may be an alternative or optional reading. The abbreviation 'Iadg.' is not fully resolved in the edition."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":13,"ref":"p13","source":"მაშინ ძოვდეს მგელი კრავთა თანა, და ვეფხი განისუენებდეს თიკანთა თანა, და ჴბოჲ და კუროჲ და ლომი ერთად ძოვდენ, და ყრმამან მცირემან მოიყვანნეს იგინი. და ჴარი და ლომი ერთად ძოვდენ, და ერთად მართუენი მათნი იყვნენ. და ყრმამან ჩჩჳლმან ჴურელსა ასპიდისასა ჴელი დასდვას; და არარაჲ ავნოს მას და არცა შეუძლოს წარწყმედად მთასა მას ზედა წმიდასა ჩემსა, რამეთუ აღივსო ყოველი ქუეყანაჲ მეცნიერებითა ღმრთისაჲთა, ვითარცა წყალმან მრავალმან დაფარის ზღუაჲ. Ms. page: L8B ვითარცა Line of edition: 18 წყალმან მრავალმან დაჰფარის ზღუაჲ.\n\nPage of edition: I-5 Line of edition: 1 ჱ დასდებ{ე}ლი ჴმაჲ გ : (Iadg. ) შობილსა ქალწ{ულისაგან}: Line of edition: 2 ფსალმუნი Ps_88_2 წყალობითა შენითა უფალო: Line of edition: 3 ჱ საკითხავი ესაჲა წინაჲსწარმეტყუ{ე}ლისაჲ: Is_35_3-10 განძლიერდით Line of edition: 4 ჴელნი დაშთომილნი ... Ms. page: P382V განძრიელდით ჴელნი დაშთომილნი და მუჴლნი დაჴსნილნი. ნუგეშინის-სცემდით სულმოკლეთა გულითა, განძრიელდით და ნუ გეშინინ. აჰა, ესერა, უფალი ჩუენი სასჯელსა მიაგებს და მიაგოს იგი. თავადი მოვიდეს და მაცხოვნნეს ჩუენ. მაშინ აღეხუნენ თუალნი ბრმათანი და ყურთა ყრუთასა ესმოდის.","english":"Then the wolf shall graze with the lambs, and the leopard shall rest with the kids, and the boar and the bull and the lion shall graze together, and a small child shall lead them. And the ox and the lion shall graze together, and their yokes shall be one. And a suckling child shall lay his hand upon the hole of the asp; and it shall not harm him, nor shall it be able to destroy him upon my holy mountain, for the whole earth shall be filled with the knowledge of God, as abundant water covers the sea. Ms. page: L8B as abundant water covers the sea.\n\nPage of edition: I-5 Line of edition: 1 The following voice of the feast: (Iadg.) of the one born of the Virgin: Line of edition: 2 Psalm Ps_88_2 With your mercy, O Lord: Line of edition: 3 The reading of the prophet Isaiah: Is_35_3-10 Be strengthened, Line of edition: 4 hands that are withered ... Ms. page: P382V Be strengthened, hands that are withered and knees that are loosened. Comfort the faint-hearted with courage, be strengthened and fear not. Behold, our Lord is bringing judgment and shall bring it. He himself has come and shall save us. Then the eyes of the blind shall be opened and the ears of the deaf shall hear.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Is 11:6-9 (LXX)","severity":"info","text":"The vision of wolf and lamb, leopard and kid, lion and ox grazing together echoes Isaiah 11:6-9 (LXX), a messianic peace prophecy. The Georgian text closely follows the Septuagint wording.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Is 35:3-10","severity":"info","text":"The second reading explicitly cites Isaiah 35:3-10, a passage about healing the withered and loosened, comfort for the faint-hearted, and the coming of the Lord to save.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Page of edition: I-5","severity":"info","text":"The edition marks a new liturgical unit: 'The following voice of the feast: (Iadg.) of the one born of the Virgin', introducing a psalm and a reading from Isaiah for a feast of the Virgin.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"L8B","severity":"info","text":"The manuscript note 'L8B' and the variant line 'as abundant water covers the sea' indicate a scribal correction or alternative reading in the Georgian tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Page of edition: I-5, line 4","severity":"caution","text":"The line 'hands that are withered ...' is truncated in the edition; the full text is supplied from manuscript P382V, suggesting a lacuna or editorial abbreviation in the source.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the feast 'of the one born of the Virgin' is not specified; it may be a Nativity or Theotokos feast. The phrase 'Iadg.' likely indicates a liturgical rubric or chant type, but its exact meaning is unclear."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":14,"ref":"p14","source":"მაშინ ხლდებოდიან მკელობელნი ვითარცა ირემნი, და განემართოს ენაჲ ბრგუნვილი, რამეთუ გამოსთქდა უდაბნოსა წყალი და ჴევნები ქუეყანასა წყურიელსა. და იყოს უდაბნოჲ წყურნებად, და წყურიელსა ქუეყანასა იყოს წყაროჲ წყალთაჲ. Ms. page: L9A მუნ იყოს სიხარული მფრინველთაჲ და საყოფელი ურჩხულთაჲ ლერწამი და წყურნები. მუნ იყოს გზაჲ მართალი და გზა წმიდა ეწოდოს მას. ვერ წარვიდეს მიერ არაწმიდაჲ, არცა იყოს მუნ გზაჲ არაწმიდათაჲ; ხოლო გულარძნილნი იგი ვიდოდიან მას ზედა და არა სცთებოდიან. არა იყოს მუნ ლომი და არცა მჴეცთა ბოროტთაგანი, არა აღვიდეს და არცა იპოოს მუნ, არამედ ვიდოდიან მას ზედა გამოჴსნილნი იგი და შეკრებულნი უფლისა მიერ. მოიქცენ და მივიდენ სიონად სიხარულით და მხიარულებით, რამეთუ თავსა ზედა მათსა იყოს ქებაჲ და მხიარულებაჲ. და განეშოროს სალმობაჲ და ზრუნვაჲ, წუხილი და კუნესაჲ. Ms. page: L9A და კუნესაჲ","english":"Then the reapers shall come like deer, and the twisted tongue shall be set right, for water has burst forth in the desert and streams in the thirsty land. And the desert shall become a place of springs, and in the thirsty land there shall be a fountain of waters. There shall be the joy of birds and the dwelling place of beasts—reed and springs. There shall be a straight way, and it shall be called the holy way. The unclean shall not pass that way, nor shall there be the way of the unclean; but the elect shall walk upon it and shall not go astray. There shall be no lion there, nor any of the evil beasts; none shall ascend or be found there, but the redeemed and those gathered by the Lord shall walk upon it. They shall turn and go to Zion with joy and gladness, for upon their heads shall be praise and gladness. And mourning and care, sorrow and lamentation shall depart.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ხლდებოდიან მკელობელნი","severity":"info","text":"The verb 'ხლდებოდიან' (they come) and noun 'მკელობელნი' (reapers) depict a peaceful, utopian harvest scene, contrasting with the earlier predatory imagery.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ენაჲ ბრგუნვილი","severity":"info","text":"'ენაჲ ბრგუნვილი' (twisted tongue) likely refers to false speech or heresy, which is 'set right' (განემართოს) in the eschatological renewal.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"წყალი ... უდაბნოსა","severity":"info","text":"The image of water bursting forth in the desert echoes Isa 35:7 (LXX) and Isa 41:18, common in eschatological prophecy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"სიხარული მფრინველთაჲ","severity":"info","text":"The joy of birds and dwelling of beasts in a paradisiacal setting reflects the Georgian tradition of the 'peaceable kingdom', often linked to the prophecy of the Last Times.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"მუნ იყოს ... მუნ იყოს","severity":"info","text":"The repetition of 'მუნ იყოს' (there shall be) structures the passage as a series of eschatological blessings, typical of liturgical litanies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"სიონად","severity":"info","text":"The final turn to Zion (სიონად) with joy and gladness aligns with the liturgical use of this lectionary for feasts celebrating the restoration of Jerusalem.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ენაჲ ბრგუნვილი' could also be interpreted as a literal twisted tongue (of a serpent), but the context of reapers and water suggests a metaphorical reading of falsehood.","The manuscript page L9A appears twice in the Georgian text, possibly indicating a scribal repetition or a marginal note."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":15,"ref":"p15","source":"Line of edition: 5 თ Ms. page: L9B დასდებელი ჴმაჲ დ გუერდი: (Iadg. ) ქრისტჱს Line of edition: 6 გამოჩინებასა ვასკულა{ვი}: Line of edition: 7 ფსალმუნი: Ps_109_1 ჰრქუა უფალმან უფალსა ჩემსა დაჯედ Line of edition: 8 მარჯ{უენით}: Line of edition: 9 საკითხავი ესაჲა წინაჲსწარმეტყუ{ე}ლისაჲ: Is_40_9-17 მთასა Line of edition: 10 მაღალსა აღვიდა მახარებელი იგი სიონისაჲ ... Ms. page: P368R აღვედ მთასა მაღალსა მახარებელი ეგე სიონისაჲ, აღიმაღლე ძრიელად ჴმაჲ შენი მახარებელმან მაგან იერუსალჱმისამან, აღიმაღლე, ნუ გეშინინ, არქუ ქალაქებსა იუდაჲსსა: აჰა, ესერა, ღმერთი, ღმერთი ჩუვნი, აჰა, ესერა, უფალი ძრიელებით მოვალს და მკლავი მისი უფლებით; აჰა, ესერა, სასყიდელი მისი მის თანა და საქმენი წინაშე მისსა. ვითარცა მწყემსი მწყსიდეს სამწყსოსათა თჳსთა და მკლავითა თჳსითა შეკრიბნეს კრავნი და მუცლად-ღებულთა ნუგეშინის-სცეს. ვინ აღწყნა პევშითა თჳსითა წყალნი და ცანი მტკავლითა განზომნა და ყოველი ქუეყანაჲ ბრჭალითა? ვინ აღწონნა [მთანი სასწორითა] და ბორცუნი უღლითა? ვინ ცნა გონებაჲ უფლისაჲ, ანუ ვინ თანამზრახვალ ეყო მას, რაჲთამცა კუალს ადგინა იგი? ანუ ვინ უჩუენა მას სამართალი, ანუ გზაჲ გულისხმის-ყოფისაჲ ვინ აუწყა მას?","english":"Then the reapers shall come like deer, and the twisted tongue shall be set right, for water has burst forth in the desert and streams in the thirsty land. And the desert shall become a place of springs, and in the thirst\n\n[Page L9B] The setting of the voice and the side: (Iadg.) For the manifestation of Christ.\n\nPsalm: Ps 109:1 The Lord said to my Lord, Sit at my right hand.\n\nReading from the prophet Isaiah: Is 40:9-17\n\nI went up to the high mountain, that herald of Zion. Raise your voice mightily, that herald of Jerusalem; raise it, be not afraid; speak to the cities of Judah: Behold, here is God, our God; behold, here the Lord comes with might, and his arm with authority; behold, here his ransom is with him, and his works before him. Like a shepherd who tends his flocks and with his arm gathers the lambs and comforts those in the womb. Who has measured the waters with his palm and spanned the heavens with his span and the whole earth with his finger? Who has weighed [the mountains with a balance] and the hills with a yoke? Who has known the mind of the Lord, or who has been his counsellor, that he might set him again? Or who has shown him justice, or who has announced to him the way of understanding?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"დასდებელი ჴმაჲ დ გუერდი","severity":"info","text":"The rubric 'The setting of the voice and the side' introduces a liturgical instruction for the chant, likely indicating a specific mode or antiphonal performance.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps_109_1","severity":"info","text":"Psalm 109:1 is cited as 'The Lord said to my Lord, Sit at my right hand,' corresponding to Psalm 110:1 in the Masoretic numbering, a verse often interpreted christologically.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Is_40_9-17","severity":"info","text":"The reading from Isaiah 40:9-17 is a prophetic passage emphasizing God's power and sovereignty, here adapted to a liturgical context for the manifestation of Christ.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Iadg.","severity":"info","text":"The abbreviation 'Iadg.' likely refers to the Iadgari, a Georgian liturgical hymn book, indicating the source for the chant setting.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"L9B","severity":"info","text":"The manuscript page reference 'L9B' and 'P368R' indicate the passage is drawn from a composite source, with the text spanning different folios of the Paris lectionary.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ვასკულა{ვი}","severity":"caution","text":"The word 'ვასკულა{ვი}' is partially reconstructed; the curly braces indicate a supplied letter, suggesting a lacuna or illegible character in the manuscript.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact liturgical function of 'the setting of the voice and the side' is unclear; it may refer to a specific chant mode or antiphonal arrangement.","The abbreviation 'Iadg.' could also denote a different liturgical book; its precise identification remains uncertain."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":16,"ref":"p16","source":"უკუეთუ ყოველნი წარმართნი ვითარცა ნაწუეთნი კარსისანი და წამი სასწორისაჲ შეირაცხნენ და ვითარცა ნერწყუანი პირისანი. ხოლო ლიბანი ვერ კმა არს საგზებლად, და ყოველნი ოთხფერჴნი ვერ კმა არიან საკუერთხად. და ყოველნი წარმართნი არად, ვითარცა არარაჲ არიან და არად შერაცხილ არიან. Ms. page: L10A Line of edition: 11 და ყოველნი წარმართნი არა არიან არცა შერაცხილ არიან:\n\nLine of edition: 12 ი დასდებელი ჴმაჲ ბ : (Iadg. ) მეუფჱ ჰურიათაჲ და მჴსნელი: Line of edition: 13 ფსალმუნი: Ps_117_1 აუარებდით უფალსა რაჲმეთუ კეთილ: Line of edition: 14 ი საკითხავი ესაჲა წინაჲსწარმეტყუელისაჲ: Is_42_1-8 იაკობს Line of edition: 15 მონასა ჩემსა ვეჩუენო მას და ისრაჱლს საბრძანებელსა ჩემსა ... Ms. page: P368R იაკობს, მონასა ჩემსა, შევეწიო მას; და ისრაჱლ, რჩეული ჩემი, შეიწყნაროს სულმან ჩემმან; მივსცე სული ჩემი მის ზედა, და სამართალი წარმართთა გამოართუას. არა ღაღადებდეს, არცა დააცადოს, არცა ისმეს გარე ჴმაჲ მისი. ლერწამი განტეხილი არა შეიმუსროს, და პატრუკი ბრდჳნვალჱ არა დაშრტეს, არამედ ჭეშმარიტად გამოიღოს სამართალი. და ყოველი Ms. page: P368V [შეძ]რწულნდეს, [ვიდრემდე დ]ადვას ქუეყანასა სამართალი; და სახელსა მისსა წარმართნი ესვიდენ.","english":"Then all the pagans, like the chosen of the gate, and the cup of the balance shall be counted, and like the spittle of the mouth. But Lebanon is not sufficient for kindling, and all quadrupeds are not sufficient for sacrifice. And all pagans are as nothing, as if they were not and are counted as nothing. And all pagans are not, nor are they counted.\n\nAnd the response, tone 2: (Iadg.) \"King of the Hittites and deliverer.\" Psalm: Psalm 117:1 \"Praise the Lord, for he is good.\" And the reading from the prophet Isaiah: Isaiah 42:1-8 \"To Jacob, my servant, I will reveal myself to him, and to Israel, my dominion... To Jacob, my servant, I will offer myself; and Israel, my chosen one, shall receive my soul; I will give my soul over him, and he shall bring forth justice for the pagans. He shall not cry out, nor shall he delay, nor shall his voice be heard outside. A broken reed shall not be shattered, and a twisted thread shall not be torn, but he shall truly bring forth justice. And all shall be [shaken], until justice is established on earth; and at his name the pagans shall tremble.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"დასდებელი ჴმაჲ ბ","severity":"info","text":"The rubric 'დასდებელი ჴმაჲ ბ' (response, tone 2) marks a liturgical shift from the preceding prophetic reading to a sung response, typical of lectionary structure.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Is_42_1-8","severity":"info","text":"The reading from Isaiah 42:1-8 is cited, but the Georgian text diverges from the Masoretic and Septuagint, presenting a unique version of the servant passage.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"იაკობს","severity":"info","text":"The Georgian 'იაკობს' (to Jacob) replaces the expected 'Jacob' as the servant, differing from the standard Isaiah 42:1 'Jacob' in some traditions, possibly reflecting a variant exegesis.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"წარმართნი","severity":"info","text":"The term 'წარმართნი' (pagans) appears repeatedly, reflecting the lectionary's anti-pagan polemic, common in early Christian liturgy, and may allude to contemporary non-Christian populations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"P368V [შეძ]რწულნდეს","severity":"caution","text":"The manuscript page P368V has a lacuna; the supplied reading '[შეძ]რწულნდეს' (shaken) is conjectural, and the exact verb is uncertain, affecting the interpretation of the eschatological context.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"Ps_117_1","severity":"info","text":"Psalm 117:1 (LXX 118:1) 'Praise the Lord, for he is good' is paired with the Isaiah reading, a combination not found in standard Byzantine lectionaries, suggesting a unique Georgian liturgical tradition.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'King of the Hittites' in the response rubric is unclear; it may refer to a Christological title or a historical figure.","The relationship between the preceding passage (reapers, deer, water) and the Isaiah reading is not explicit; the lectionary may imply a thematic link."],"confidence":"medium","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":17,"ref":"p17","source":"ესრე იტყჳს უფალი ღმერთი, რომელმან შექმნა ცანი და დაამყარნა იგინი; რომელმან დაამყარა ქუეყანაჲ და ყოველი, რაჲ არს მას შინა, და მოსცა საშუმინველი ერსა თჳსსა, და სულნი, რომელნი ვლენან მას ზედა. მე ვარ უფალი ღმერთი, რომელმან გიწოდე შენ სიმართლით და გიპყარ ჴელი შენი და განგაძრიელე შენ და მიგეც აღნათქუემად ნათესავთა და ნათლად წარმართთა, ახილვად თუალთა ბრმათასა და გამოყვანებად კრულნი საპყრაობილით, რომელნი სხენან ბნელსა. მე ვარ უფალი, და ესე არს სახელი ჩემი. Page of edition: I-6 Line of edition: 1 Ms. page: L10B მე ვარ უფალი ღმერთი და ესე არს სახელი Line of edition: 2 ჩემი:\n\nLine of edition: 3 ია დასდებელი ბ გუერდი: (Iadg. ) ქალაქი რომელ შეიყუარე: Line of edition: 4 ფსალმუნი: Ps_131_1 მოიჴსენე უფალო დავით: Line of edition: 5 საკითხავი დანიელ წინაჲსწარმეტყუელისაჲ: (Dan_3_1-97 ) წელსა Line of edition: 6 მეათრვამეტესა: ჰპოო 735 დიდსა შაბათსა:","english":"Thus says the Lord God, who created the heavens and established them; who established the earth and everything that is in it, and gave a place of rest to his people, and the souls that move upon it. I am the Lord God, who called you in righteousness and took your hand and strengthened you and gave you the power to make a vow to the tribes and to baptize the pagans, to give sight to the eyes of the blind and to lead the lame out of prison, who sit in darkness. I am the Lord, and this is my name. I am the Lord God, and this is my name.\n\nInsertion on side b: (Iadg.) The city that you loved: Psalm: Ps 131:1 Remember, O Lord, David: Reading from the prophet Daniel: (Dan 3:1-97) In the year eighteenth: Found 735 on Great Saturday.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"Thus says the Lord God...","severity":"info","text":"The passage presents a divine self-declaration, listing God's creative and redemptive acts, and ends with a repeated formula 'I am the Lord, and this is my name.'","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"Iadg.","severity":"info","text":"'Iadg.' is an abbreviation for a liturgical response or hymn, likely from the Georgian 'იადგარ' (iadgar), a type of chant or troparion.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps 131:1","severity":"info","text":"The rubric cites Psalm 131:1 ('Remember, O Lord, David'), a verse used in the liturgy for Great Saturday.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Dan 3:1-97","severity":"info","text":"The reading from Daniel 3:1-97 (the long Greek version including the Prayer of Azariah and the Song of the Three) is appointed for Great Saturday.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"dating","kind":"chronology","basis":"text","lemma":"Great Saturday","severity":"info","text":"The passage is assigned to Great Saturday (Holy Saturday), the day before Easter, in the Paris lectionary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Found 735 on Great Saturday","severity":"caution","text":"The note 'Found 735 on Great Saturday' likely refers to a manuscript folio or a numbering system; its precise meaning is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Found 735 on Great Saturday' is ambiguous: it may indicate a manuscript page, a lectionary number, or a marginal note.","The exact liturgical function of the 'Iadg.' insertion is not fully clear from the text alone."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":18,"ref":"p18","source":"Line of edition: 7 ამისა შემდგომად თქუან ფსალმუნი: Ps_131_8 აღდეგ უფალო Line of edition: 8 განსასუე{ნებელად}: Line of edition: 9 დასდებელი: Ps_131_1 მოიჴსენე უფალო დავით და:\n\nLine of edition: 10 სახარებაჲ ლუკაჲს თავისაჲ: Lk_2_1-7 და იყო მათ დღეთა Line of edition: 11 შინა გამოჴდა ბრძანებაჲ აგუსტჱს კეისრისაგან ... Ms. page: P371V და იყო, მათ დღეთა შინა ბრძანებაჲ გამოჴდა აგჳსტოს კეისრისაგან აღწერად ყოვლისა სოფლისა. ესე პირველი აღწერაჲ სოფლისაჲ წელთა მათ კჳრინე ასურისა ბჭისათა. წარვიდოდა ყოველი და აღიწერებოდა კაცად-კაცადი თჳსით ქალაქით. აღვიდა იოსებცა გალილეაჲთ, ქალაქით ნაზარეთით, ჰურიასტნად, ქალაქად დავითისა, რომელსა ჰრქჳან ბეთლემ, რამეთუ იყო იგი სახლისაგან და ნათესავისა დავითისი, მისლვად და შთაწერად წიგნსა მას სოფლისა აღწერისასა მარიამითურთ, რომელი-იგი თხოვილ იყო მისა. და იყო, ვიდრე-იგი მუნღა იყვნეს, აღივსნეს დღენი იგი შობისა მისისანი. და შვა ძჱ იგი მისი პირმშოჲ და შეხჳა იგი სახუეველითა და შთააწვინა იგი ბაგასა, რამეთუ არა იყო მათა ადგილ სავანესა მას. Line of edition: 12 Ms. page: L11A რაჲმეთუ არა იყო მათა ადგილი სავანესა მას: Line of edition: 13 შემდგომად სახარებისა ყონ კუერექსი და ლოცვაჲ და Line of edition: 14 აღასრულონ ცისკრისა ჟამი.","english":"After this, they say the psalm: Ps 131:8 Arise, O Lord, for rest. The refrain: Ps 131:1 Remember, O Lord, David and...\n\nThe Gospel of Luke, chapter: Lk 2:1-7 And it came to pass in those days that a decree went out from Augustus Caesar... And it came to pass in those days that a decree went out from Augustus Caesar to register the whole world. This was the first registration of the world in the years of that Cyrenius of Syria. Everyone went and was registered, each man in his own city. Joseph also went up from Galilee, from the city of Nazareth, to Judea, to the city of David, which is called Bethlehem, for he was of the house and lineage of David, to go and be enrolled in that book of the registration of the world together with Mary, who was betrothed to him. And it came to pass that while they were still there, the days of her giving birth were fulfilled. And she bore her firstborn son, and she wrapped him in swaddling clothes and laid him in a manger, for they had no place in that inn. For they had no place in that inn. After the Gospel, they perform the censing and the prayer, and they complete the hour of the dawn.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ამისა შემდგომად თქუან ფსალმუნი","severity":"info","text":"The rubric 'After this, they say the psalm' marks a liturgical transition, typical of lectionary rubrics that direct the congregation's response.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps_131_8","severity":"info","text":"Psalm 131:8 (LXX numbering) is cited as 'Arise, O Lord, for rest', a verse used in the liturgy as a response.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Lk_2_1-7","severity":"info","text":"The Gospel reading from Luke 2:1-7 recounts the census under Augustus and Joseph's journey to Bethlehem, a standard pericope for Christmas.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"აგუსტჱს კეისრისაგან","severity":"info","text":"The decree of Augustus Caesar for a census (Lk 2:1) is historically associated with the Roman census under Quirinius (Cyrenius) in Syria, c. 6 CE.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"კუერექსი","severity":"info","text":"The term 'censing' (Greek κύριε ἐλέησον) refers to a liturgical action of incensation, often accompanied by a prayer.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ცისკრისა ჟამი","severity":"info","text":"The 'hour of the dawn' (ცისკრისა ჟამი) indicates the liturgical time of the morning office, likely the Orthros or Matins service.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact identity of the psalm verse (Ps 131:8) in the Georgian tradition may differ from the LXX numbering; the refrain 'Remember, O Lord, David and...' is incomplete.","The phrase 'for they had no place in that inn' is repeated in the Georgian text, possibly a scribal duplication or liturgical emphasis."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":19,"ref":"p19","source":"Line of edition: 15 სამხრად ოხითაჲ იგივჱ: (Iadg. ) ყოველთა დაბადებულთა: Page of edition: I-7 Line of edition: 1 ფსალმუნი იგივჱ: ჴმაჲ ბ : Ps_2_7 უფალმან მრქუა მე ძე Line of edition: 2 ჩემი ხარი: Line of edition: 3 დასდებელი: Ps_2_8 ითხოენ: ჩემგან:\n\nLine of edition: 4 საკითხავი იგავთაჲ: Prov_8_22-31 უფალმან დამამტკიცა მე Line of edition: 5 დასაბამად გზათა მისთა საქმეთა ზედა მისთა ... Ms. page: P371V უფალმან დამამტკიცა მე დასაბამად გზათა მისთა საქმეთა თჳსთა ზედა. წინავე საუკუნეთა დამამტკიცა მე დასაბამსავე ვიდრე შესაქმემდე ქუეყანისა. და წინავე უფსკრულთა შესაქმემდე და ვიდრე აღმოდინებამდე წყაროთა წყალთაჲსა. და უწინარჱს მთათა და ვიდრე ბორცუთა დამტკიცებადმდე მშვა მე . უფალმან დაჰბადა შჱნი და უდაბნოჲ, კიდემდე მყოფნი ცასა ქუეშე. და ოდეს განაგებდა ცათა, მის თანა ვიყავ, და ოდეს იგი აჰმართებდა საყდართა თჳსთა ზედა ქართა და ოდეს იგი განაძრიელებდა ღრუბელთა ზესკნელთა და ოდეს იგი კრძალულად დასხმიდა წყალთა ქუეშე ცასა. რამეთუ დასდვა ზღუასა ზედა შიში თჳსი, Ms. page: P372R რაჲთა არა გარდაჰჴდენ ყოველნი წყალნი ბრძანებათა მისთა ჟამსა მას, რომელსა დაამტკიცებდა საფუძველთა ქუეყანისათა, მე ვიყავ მის თანა განმგებელ.","english":"Fifteen, with the same refrain: (Iadg.) \"All creatures.\" The same psalm: Tone 2. Ps 2:7 The Lord said to me, \"You are my son.\" The refrain: Ps 2:8 \"Ask of me.\"\n\nThe reading from Proverbs: Prov 8:22-31 \"The Lord established me at the beginning of his ways, upon his works.\" Ms. page P371V: The Lord established me at the beginning of his ways, upon his works. Before the ages he established me at the beginning, before the creation of the earth. And before the creation of the abysses, and before the uprising of the sources of waters. And before the mountains, and before the fixing of the hills, he fashioned me. The Lord created the plain and the wilderness, the ends beneath the sky. And when he governed the heavens, I was with him; and when he set up his thrones upon the winds; and when he strengthened the upper clouds; and when he secretly placed the waters beneath the sky. For he placed his fear upon the sea, Ms. page P372R so that all waters would not transgress his commands at that time when he established the foundations of the earth; I was with him as governor.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"სამხრად ოხითაჲ იგივჱ: (Iadg. ) ყოველთა დაბადებულთა","severity":"info","text":"The rubric 'Fifteen, with the same refrain: (Iadg.) All creatures' marks a liturgical unit with a repeated refrain, likely from the Iadgari (hymnary).","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps_2_7","severity":"info","text":"Psalm 2:7 is cited as 'The Lord said to me, You are my son,' with a refrain from Psalm 2:8 'Ask of me.' This follows the previous passage's psalmody.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Prov_8_22-31","severity":"info","text":"Proverbs 8:22-31 is read as a lesson, personifying Wisdom as established by the Lord before creation. The Georgian text expands the biblical passage with interpretive additions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Iadg.","severity":"info","text":"The abbreviation 'Iadg.' refers to the Iadgari, an early Georgian hymnary used in the Jerusalem liturgy, indicating the refrain source.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"Ms. page P371V","severity":"info","text":"The manuscript page reference P371V and P372R show the text is drawn from a specific codex, likely the Paris lectionary (Titus edition), preserving the liturgical order.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Prov_8_22-31","severity":"caution","text":"The Georgian text of Proverbs 8:22-31 includes expansions not in the Masoretic or Septuagint, such as 'before the creation of the abysses,' reflecting a paraphrastic or liturgical adaptation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The abbreviation 'Iadg.' is assumed to refer to the Iadgari hymnary, but the exact source is not specified in the passage.","The phrase 'Fifteen' may indicate a psalm number or a section count; the context suggests a liturgical numbering."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":20,"ref":"p20","source":"და მე ვიყავ, რომლითა მხიარულ არნ უფალი მარადის, და მე ვიხარებდ წინაშე მისსა ყოველსა ჟამსა, რაჟამს იგი მხიარულ იყო სოფლისა გასრულებასა ზედა და უხაროდა ძეთათჳს კაცთაჲსა. Line of edition: 6 Ms. page: L11B და უხაროდა ძეთათჳს კაცთაჲსა:\n\nLine of edition: n6 PS add.: მებ Line of edition: n7 საკითხავი იგავთაჲ {ისუ ზირაქისა !} Sir_24_2-12 Line of edition: n8 მე პირისაგან მაღლისა გამოვედ, და ვითარცა ნისლმან Line of edition: n9 დავფარე ქუეყანაჲ. Ms. page: P372R მე პირისაგან მაღლისა გამოვედ, და ვითარცა ნისლმან დავფარე ქუეყანაჲ. მე მაღალთა შინა დავემკჳრე, და საყდარი ჩემი სუეტსა ღრუბლისასა. სიმრგულჱ ცისაჲ მივიღე მარტომან და სიღრმესა უფსკრულთალსა ვიდოდე. ღელვათა ზღჳსათა ყოველსა ქუეყანასა და ყოველსა ზედა ერსა და ნათესავსა მოვიგე. ამისა შემდგომად განსასუენებელსა ვეძიებდ, ვისსა განვისუენო. მაშინ მამცნო მე დამბადებელმან ყოველთამან და რომელმან დამამტკიცა კარავსა ჩემსა და მრქუა მე: იაკობსა შორის დაემკჳდრე და ისრჱლსა შორის დაეშჱნე. უწინარჱს საუკუნეთა დამამტკიცა მე და ვიდრე საუკუნეთა არა მოვაკლდი. და საყოფელად ჰმსახურებდე და ესრჱ სიონს შინა დავემტკიცო. ქალაქსა წმიდასა ეგრევე დამაშჱნა და იერუსალჱმსა ჴელმწიფებაჲ ჩემი. და ძირნი დავიგნე ე...","english":"And I was, with whom the Lord is always joyful, and I rejoiced before him at all times, when he was joyful over the completion of the world and rejoiced for the sons of men. And he rejoiced for the sons of men.\n\nReading from Proverbs {of Jesus Sirach!} Sir_24_2-12: I came forth from the mouth of the Most High, and like a mist I covered the earth. I dwelt in the heights, and my throne was on a pillar of cloud. I alone received the firmament of heaven and went into the depths of the abysses. I overcame all the waves of the sea, over every land and over every people and nation. After this I sought a resting place, in whom I might rest. Then the creator of all things instructed me, and he who established me in my tabernacle said to me: Dwell among Jacob and settle among Israel. He established me before the ages, and I did not cease until the ages. And I served as a dwelling place, and I was established in Zion. He settled me in the holy city, and my authority was in Jerusalem. And I planted roots...","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Sir_24_2-12","severity":"info","text":"The Georgian text explicitly cites Sirach 24:2-12, a passage on divine Wisdom personified. The English draft follows this identification.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მე პირისაგან მაღლისა გამოვედ","severity":"info","text":"This phrase, 'I came forth from the mouth of the Most High,' echoes the self-description of Wisdom in Sirach 24:3, a key theological metaphor in Jewish wisdom literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"იაკობსა ... ისრჱლსა","severity":"info","text":"The reference to Jacob and Israel reflects the biblical patriarch and the nation, typical of Wisdom's dwelling among the chosen people in Sirach 24.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Line of edition: n7","severity":"info","text":"The lectionary marks a new reading from Proverbs (of Jesus Sirach) at line n7, indicating a liturgical pericope boundary. The preceding lines (n6) contain a psalm addition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"Ms. page: P372R","severity":"info","text":"The manuscript page P372R begins the Sirach reading, showing the lectionary's physical layout. The text continues from the previous page P371V, which contained Proverbs 8:22-31.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"Line of edition: n6 PS add.: მებ","severity":"caution","text":"The notation 'PS add.: მებ' at line n6 is unclear; it may indicate a psalm addition or a marginal note. The exact function in the liturgy is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'PS add.: მებ' at line n6 is ambiguous; it may denote a psalm addition or a scribal note, but its precise liturgical role is not specified.","The transition from Proverbs 8:22-31 to Sirach 24:2-12 is abrupt; the lectionary may have intended a thematic link between Wisdom passages, but this is not explicit."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":21,"ref":"p21","source":"ქალაქსა წმიდასა ეგრევე დამაშჱნა და იერუსალჱმსა Line of edition: n10 ჴელმწიფებაჲ ჩემი. და ძირნი დავიგნე ... Line of edition: 7 ბ საკითხავი დანიელ წინაჲსწარმეტყუელისაჲ: Dan_2_34-35 Line of edition: 8 ვხედევთ აჰა ესერა ლოდი გამოიკუთა მთისაგან თჳნიერ Line of edition: 9 კაცობრივისა ქმნულებისა ... Ms. page: P372R ... გამოეკუეთა მეფისაგან თჳნიერ კაცობრივისა ჴელისა ქმნულებისა, დაეცა ხატსა მას ფერჴთა მათ რკინისათა და თიჴისათა და კეცისათა და დააწულილნა იგინი სრულიად. მაშინ დაწულილდეს იგინი ერთად, რკინაჲ იგი და კეცი და რვალი და ოქროჲ და იქმნნეს იგი(!) ვითარცა მტუერი კალოჲსა ზაფხულისაჲ. და აღიღო იგი სიმრავლემან ქარისამან, და ყოვლად ადგილი არა ეპოვა მათ და ლოდი იგი, რომელი ეცა ხატსა მას, იქმნა იგი მთად დიდ(!) და დაიპყრა ქუეყანაჲ. Ms. page: L12A და დაიპყრა ყოველი Line of edition: 10 ქუეყანაჲ:","english":"The holy city he also built, and in Jerusalem my power. And I planted the roots... Reading 7 from Daniel the Prophet: Dan 2:34-35. We see, behold, a stone was hewn from the mountain without human craftsmanship... It was hewn from the king without the work of a human hand, and it fell upon that image, upon its feet of iron and clay and pottery, and utterly shattered them. Then they were shattered together, the iron and the pottery and the bronze and the gold, and they became like the chaff of the summer threshing floor. And a multitude of wind took them away, and no place at all was found for them; and that stone which fell upon the image became a great mountain and covered the earth. And it covered the whole earth.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Dan_2_34-35","severity":"info","text":"The passage explicitly cites Daniel 2:34-35, but the Georgian text expands the vision of the stone hewn without hands, a detail not present in the canonical Greek or Hebrew Daniel.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ჴელმწიფებაჲ ჩემი","severity":"info","text":"The phrase 'my power' in Jerusalem echoes the Wisdom of Sirach 24:11, where Wisdom declares her throne in Jerusalem, linking the lectionary's reading to the previous Sirach passage.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Reading 7 from Daniel the Prophet","severity":"info","text":"The lectionary marks this as 'Reading 7 from Daniel the Prophet,' indicating a numbered series of Daniel readings, likely for a liturgical cycle such as Holy Week or a feast.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"Ms. page: P372R","severity":"info","text":"The manuscript page reference P372R suggests the source is the Paris lectionary (Titus edition), where this passage appears on a recto page, consistent with the work metadata.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"დაეცა ხატსა მას","severity":"caution","text":"The phrase 'it fell upon that image' is ambiguous: the stone may be the same as the one hewn from the mountain, or a separate stone. The Georgian text conflates the stone from the mountain with the stone from the king.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ლოდი იგი... იქმნა იგი მთად","severity":"info","text":"The stone becoming a great mountain parallels the apocalyptic imagery in Daniel 2:35, but the expansion of the stone covering the earth is unique to this Georgian version.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'king' from whom the stone is hewn is unclear; it may refer to Nebuchadnezzar or a symbolic figure.","The relationship between the stone from the mountain and the stone from the king is ambiguous; they may be the same or distinct."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":22,"ref":"p22","source":"Line of edition: 11 გ საკითხავი პავლე ებრაელთაჲ: (Heb_1_1-12 ) მრავლით კერძო: Line of edition: 12 ჰპოო 8 ზემო თავით. Line of edition: 13 ალელუაჲ ფსალმუნი ჴმაჲ ა გუერდი: Ps_109_1 ჰრქუა უფალმან Line of edition: 14 უფალსა ჩემსა დაჯედ:\n\nLine of edition: 15 სახარებაჲ მათჱს თავისაჲ: Mt_2_1-23 ხოლო იესუ ქრისტჱს შობასა Line of edition: 16 ბეთლემს ჰურიასტანისასა დღეთა ჰეროდე ... Ms. page: P372V ხოლო იესუ ქრისტჱს შობასა ბეთლემს ჰურიასტანისასა, დღეთა ჰეროდე მეფისათა, და ა[ჰა მოგუნი აღმოსავალით მოვიდეს იერუსალჱმდ და იტყოდეს: სადა არს ახლად შობილი იგი მეუფჱ ჰურიათაჲ]? რამეთუ ვიხილეთ ჩუენ ვასრკულავი მისი აღმოსავალით და მოვედით თაყუანისცემად მისა. ვითარცა ესმა ესე ჰეროდე მეფესა, შეძრწუნდა იგი, და ყოველი იერუსალჱმი მის თანა. და შეკრიბნა ყოველნი მღდელთ-მოძღუარნი და მწიგნობარნი ერისანი და ჰკითხვიდა მათ: სადა შობად არს ქრისტჱ? ხოლო მათ ჰქრუეს: ბეთლემს ჰურისატანისასა. რამეთუ ესრეთ წერილ არს წინასწარმეტყუელისა მიერ: და შენ, ბეთლემ, ქუეყანაჲ ეგე იუდაჲსი, არსადა უმრწემჱს ხარ შენ მთავართა შორის იუდაჲსთა, რამეთუ შენგან გამოვიდეს მთავარი, რომელმან დამწყსოს ერი ჩემი ისრაჱლი. მაშინ ჰეროდე ფარულად მოუწოდა მოგუთა მათ და გამოიკითხა მათგან ჟამი იგი გამოჩინებისა მის მასკულავისაჲ.","english":"11th reading from Paul to the Hebrews: (Heb_1_1-12) Many times: 8 from the upper chapter. Alleluia, Psalm, tone 1, side: Ps_109_1 The Lord said to my Lord, sit at my right.\n\nGospel of Matthew, chapter: Mt_2_1-23 Now at the birth of Jesus Christ in Bethlehem of Judea, in the days of King Herod, and [behold, Magi came from the East to Jerusalem and said: Where is the newly born king of the Jews]? For we saw his star in the East and came to worship him. When King Herod heard this, he was terrified, and all Jerusalem with him. And he gathered all the chief priests and scribes of the people and asked them: Where is Christ born? And they said: In Bethlehem of Judea. For it is written thus by the prophet: And you, Bethlehem, land of Judah, you are the most unworthy among the princes of Judah, for from you came forth the prince who will shepherd my people Israel. Then Herod secretly summoned those Magi and inquired of them the time of the appearance of that star.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Heb_1_1-12","severity":"info","text":"The lectionary prescribes Hebrews 1:1-12 as the epistle reading, a passage on Christ's superiority to angels, fitting the Christmas context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Ps_109_1","severity":"info","text":"Psalm 109:1 (LXX 109:1 = MT 110:1) is cited as the alleluia verse: 'The Lord said to my Lord, sit at my right.' This is a messianic verse used in Christmas liturgy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Mt_2_1-23","severity":"info","text":"The gospel reading is Matthew 2:1-23, the full infancy narrative including the Magi, Herod, and the flight to Egypt. The lectionary text begins with the Magi's arrival.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"11th reading from Paul to the Hebrews","severity":"info","text":"The '11th reading' indicates a numbered series of epistle readings for the Christmas season, a common feature in early lectionaries.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Alleluia, Psalm, tone 1, side","severity":"info","text":"The rubric 'Alleluia, Psalm, tone 1, side' prescribes a responsorial psalm with an alleluia refrain, sung in the first tone, likely by one side of the choir.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"P372V","severity":"caution","text":"The manuscript page number 'P372V' suggests a folio reference, but the text is fragmentary; the bracketed portion in the Georgian is a reconstruction of a lacuna.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'Many times: 8 from the upper chapter' is ambiguous: it may indicate that the epistle reading is used on multiple occasions, or that it is the 8th reading from the 'upper chapter' (perhaps a section of the Pauline corpus).","The exact liturgical occasion (e.g., Christmas Day or a related feast) is not specified in this passage."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":23,"ref":"p23","source":"და წარავლინნა ბეთლემს და ჰრქუა მათ: მივედით და გამოიკითხეთ ჭეშმარიტად ყრმისა მისთჳს და რაჟამს ჰპოოთ, მითხართ მე, რაჲთა მეცა მივედე და თაყუანის-ვსცე მას. ხოლო მათ ვითარცა ესმა ესე მეფისაგან, წარვიდეს, და აჰა ესერა ვარსკულავი იგი, რომელი იხილეს აღმოსავალით, წინა-უძღოდა მათ, ვიდრემდის მოვიდა და დაადგრა ქუაბსა მას ზედა, სადა იყო ყრმაჲ იგი. ხოლო მათ ვითარცა იხილეს ვარსკულავი იგი, განიხარეს სიხარულითა დიდითა. და მოვიდეს სახლსა მას და იხილეს ყრმაჲ იგი მარიამის თანა, დედისა თჳსისა, და დავარდეს და თაყუანის-სცეს მას და აღაღეს საფასეთა მათთა და შეწირეს მისა ძღუენი: ოქროჲ, გუნდრუკი და მური. და ბრძანებაჲ მოიღოს ჩუენებით ანგელოზთაგან, რაჲთა არა მიაქციონ ჰეროდესა, არამედ სხჳთ გზით წარვიდენ სოფლად თჳსა. და ვითარცა განეშორნეს იგინი, Ms. page: P373R და აჰა ანგელოზი უფლისაჲ გამოეცხადა ჩუენებით იოსებს და ჰრქუა: აღდეგ და წარიყვანე ყრმაჲ ეგე და დედაჲ მაგისი და ივლტოდე ეგჳპტედ და იყავ მუნ, ვიდრემდე გრქუა შენ, რამეთუ ეგულების ჰეროდეს მოკლვად ყრმაჲ ეგე და წარწყმედად. ხოლო იგი აღდგა და წარიყვანა ყრმაჲ იგი და დედაჲ მისი ღამე. და წარვიდეს ეგჳპტედ და იყო მუნ, ვიდრე აღსრულებადმდე ჰეროდესა. რაჲთა აღესრულოს თქუმული იგი უფლისა მიერ წინაწარმეტყუელისაჲ, რომელ თქუა, ვითარმედ: ეგჳპტით უწოდი ძესა ჩემსა.","english":"And he sent them to Bethlehem and said to them: Go and truly inquire concerning that child, and when you find him, inform me, so that I too may go and worship him. And when they heard this from the king, they set out, and behold, that star which they had seen in the east went before them, until it came and stood over that cave where the child was. And when they saw that star, they rejoiced with great joy. And they came to that house and saw the child with Mary, his mother, and they fell down and worshipped him, and opened their treasures and offered him gifts: gold, frankincense, and myrrh. And they received a command by revelation from angels, not to return to Herod, but to go by another way to their own country. And when they had departed, behold, an angel of the Lord appeared to Joseph in a revelation and said: Arise and take this child and his mother and flee to Egypt, and stay there until I tell you, for Herod intends to kill this child and destroy him. And he arose and took the child and his mother by night. And they went to Egypt, and he stayed there until the death of Herod. So that the saying of the Lord through the prophet might be fulfilled, which said: From Egypt I called my son.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Mt_2_1-23","severity":"info","text":"The narrative closely follows Matthew 2, but the lectionary expands it with apocryphal details (cave, angelic command to avoid Herod, flight to Egypt).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"cave (ქუაბსა)","severity":"info","text":"The mention of a cave (not a stable) reflects the early Christian tradition of the Nativity cave in Bethlehem, attested in the Protevangelium of James and by Justin Martyr.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"gifts: gold, frankincense, and myrrh (ოქროჲ, გუნდრუკი, მური)","severity":"info","text":"The three gifts are standard in Matthew 2:11, but the Georgian terms for frankincense (gundruki) and myrrh (muri) are loanwords from Greek (λιβανος, σμυρνα).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"angelic command to avoid Herod","severity":"info","text":"The detail that the Magi were warned by an angel not to return to Herod is not in canonical Matthew; it appears in the Syriac Infancy Gospel and later Georgian apocrypha.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"P373R","severity":"info","text":"The manuscript page break (P373R) occurs mid-sentence, indicating a physical folio division in the source codex.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"From Egypt I called my son","severity":"caution","text":"The closing quotation is not a direct biblical verse; it may be a loose allusion to Hosea 11:1 or a lost apocryphon. The source is uncertain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'prophet' in the final line is unclear; the text may conflate Hosea with a non-canonical source.","The phrase 'From Egypt I called my son' is not attested in the Septuagint or Masoretic text; its origin is ambiguous."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":24,"ref":"p24","source":"რაჟამს იხილა ჰეროდე, რამეთუ მოიკიცხა მოგუთა მათგან, განრისხნა ფრიად და წარავლინნა და მოწყჳდნა ყოველნი ყრმანი ბეთლემისანი და ყოველთა საზღვართა მისთა ორით წლითგან და ვიდრე უდარჱსამდე, მსგავსად ჟამისა მის, რომელი-იგი გამოიკითხა მოგუთა მათგან. მაშინ აღესრულა თქუმული იგი იერემია წინაწარმეტყუელისაჲ, რომელსა იტყჳს: ჴმაჲ ისმა ჰრამაჲთ ტირილისა და გოდებისაჲ; ჰრაქელ სტიროდა შვილთა თჳ[სთა და არა] უნდა ნუგეშინის-ცემის, რამეთუ არა არიან. ხოლო რაჟამს აღესრულა ჰეროდე, აჰა ანგელოზი უფლისაჲ გამოეცხადა იოსებს ჩუენებით და ჰრქუა მას: აღდეგ და წარიყვანე ყრმაჲ ეგე და დედაჲ მაგისი და წარვედ ქუეყანად ისრაჱლისა, რამეთუ მოწყდეს ყოველნი, რომელნი ეძიებდეს სულსა მაგის ყრმისასა. აღდგა იოსებ და წარიყვანა ყრმაჲ იგი და დედაჲ მისი და მოვიდა ქუეყანად თჳსა იერუსალჱმდ. და ვითარცა ესმა, ვითარმედ არქელაოზ მეფობს ჰურიასტანსა ზედა ჰეროდჱს წილ, მამისა თჳსისა, შეეშინა მისლვად მუნ, და ბრძანებაჲ მოიღო ანგელოზისაგან ჩუენებით და წარვიდა ქუეყანად გალილეაჲსა. და მუნ დაეშჱნა ქალაქსა, რომელსა ჰრქჳან ნაზარეთ, რაჲთა აღესრულოს თქუმული იგი წინაწარმეტყუელისა მიერ, ვითარმედ ნაზარეველ ეწოდოს მას. Line of edition: 17 Ms. page: L14A ვითარმედ ნაზარეველ ეწოდოს:","english":"When Herod saw that he had been mocked by the Magi, he became very angry and sent and slaughtered all the children of Bethlehem and of all its territories from two years old and under, according to the time which he had inquired of the Magi. Then was fulfilled that saying of the prophet Jeremiah, which says: A voice was heard in Ramah of weeping and lamentation; Rachel wept for her children and would not be comforted, for they are not. But when Herod had died, behold, an angel of the Lord appeared to Joseph in a dream and said to him: Arise and take this child and his mother and go to the land of Israel, for all those who sought the life of that child have perished. Joseph arose and took the child and his mother and came to his own land as far as Jerusalem. And when he heard that Archelaus was reigning over Judea in place of his father Herod, he feared to go there, and received a command from the angel in a dream and went to the land of Galilee. And there he settled in a city called Nazareth, so that the saying of the prophet might be fulfilled, that he should be called a Nazarene.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Jeremiah 31:15 (LXX)","severity":"info","text":"The citation of Jeremiah's prophecy (voice in Ramah, Rachel weeping) is a direct quotation from Jer 38:15 LXX (Jer 31:15 MT), used here to interpret the Massacre of the Innocents as a fulfillment of scripture.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Archelaus","severity":"info","text":"Archelaus was Herod the Great's son who ruled Judea from 4 BCE to 6 CE. The text's mention of his reign after Herod's death provides a chronological anchor for the flight to Egypt tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ნაზარეველ","severity":"info","text":"The Georgian term 'ნაზარეველ' (Nazarene) is used to connect Jesus' residence in Nazareth with a prophetic title, echoing Matthew 2:23 and patristic exegesis linking 'Nazarene' to the Hebrew 'netzer' (branch).","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage transitions from the Massacre of the Innocents (Herod's wrath) to the Holy Family's flight and settlement in Nazareth, forming a narrative bridge between the infancy narratives and Jesus' later life.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The inclusion of Jeremiah's lament and the angelic command to Joseph reflects the liturgical use of this passage in the Paris lectionary, likely for the Feast of the Holy Innocents or the Flight into Egypt.","cites":[{"key":"ed:lektp","label":"source edition: The Paris lectionary (liturgy and pericopes)","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/cauc/ageo/lekt/lektpar/lektp.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The Georgian text at the end is truncated: 'ვითარმედ ნაზარეველ ეწოდოს' (that he should be called a Nazarene) lacks a main verb, possibly due to a lacuna in the manuscript. The English draft supplies 'might be fulfilled' from context.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'according to the time which he had inquired of the Magi' is ambiguous: it may mean Herod killed children of the same age as the Magi's inquiry, or that the slaughter occurred at the time of the inquiry.","The Georgian 'წარიყვანა' (took) could imply Joseph took the child and mother by force or simply led them; the English draft uses 'took' neutrally."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":25,"ref":"p25","source":"Page of edition: I-8 Line of edition: 1 ჴელთა ბანისაჲ სიწმიდისაჲ ყოველი წინადღისაჲ სთქუა.","english":"The hand-washing of the sanctuary, the whole of the forefeast, he said.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ჴელთა ბანისაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'hand-washing of the sanctuary' likely refers to a liturgical ablution rite, possibly the washing of the celebrant's hands before the Eucharist or a ritual cleansing of the sanctuary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"სიწმიდისაჲ","severity":"info","text":"'Sanctuary' (სიწმიდისაჲ) denotes the holy place, often the altar area in a church, and here it is the object of the hand-washing rite.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"წინადღისაჲ","severity":"info","text":"'Forefeast' (წინადღისაჲ) refers to the liturgical period preceding a major feast, in this context likely the forefeast of the Nativity or Theophany, aligning with the preceding narrative of the Massacre of the Innocents.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ყოველი","severity":"info","text":"The word 'whole' (ყოვეλι) indicates that the entire forefeast liturgy is to be recited or performed, suggesting a rubric for the complete set of prayers or readings for that period.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"სთქუა","severity":"caution","text":"The verb 'he said' (სთქუა) is ambiguous: it may refer to the celebrant, a lector, or a liturgical instruction. The subject is not explicit in the Georgian, leaving the agent unclear.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The subject of 'he said' is not specified; it could be the priest, deacon, or a rubric. The phrase 'hand-washing of the sanctuary' may be a literal ritual or a metaphorical expression."],"confidence":"medium","notes":[]}]}