{"slug":"grnosnat-grnos","id":"georgian:titus:grnosnat-grnos","title":"Gregory of Nyssa, On Nativity","author":"Greg.Nyss.","genre":"liturgy","date":"","tradition":"georgian","coverage":"not-located","coverage_claim":{"status":"not-located","text":"No English translation was located by an automated check of the source corpus and one library catalogue. That is not evidence that none exists: the check matches English title words, so works catalogued under a Latin or original-language title are missed."},"publication":{"status":"machine-draft","reviewed_by":null,"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor","provider":"Relace","generated":"2026-11-15T04:53:58Z","cost_usd":0.019137},"source":{"registry_id":"georgian:titus:grnosnat-grnos","work_id":"grnosnat-grnos","edition":"titus","language":"","license":"This text is part of the TITUS edition of Gregorius Nyssenus, De nativitate. Copyright TITUS Project, Frankfurt a/M, 14.2.2025. No parts of this document may be republished in any form without prior permission by the copyright holder.","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"},"stats":{"passages":41,"english_words":7099,"coptic_letters":0,"commentary_units":232,"commentary_kinds":9,"derived_notes":2,"ambiguities":68,"work_notes":5,"external_links":0,"timeline":5},"summary":{"work":"grnosnat-grnos","abstract":"The Old Georgian homily 'On Nativity,' attributed to Gregory of Nyssa, survives in a single 10th-century manuscript (Sinai georg. 32) and was translated from a lost Greek original. Its liturgical form and theology suggest composition in the late 4th or early 5th century. The text was incorporated into the Georgian liturgical tradition for the Feast of the Nativity, as shown by its inclusion in the ancient Jerusalem Lectionary. The Georgian version may contain scribal expansions or adaptations for local use. The homily employs typological exegesis, linking the Nativity to Old Testament feasts and figures, and uses Pauline trumpet imagery for proclamation.","historical_context":"The homily is attributed to Gregory of Nyssa (c. 335–c. 395), a Cappadocian Father, but its liturgical form and theology point to composition in the late 4th or early 5th century, possibly in a Greek-speaking Eastern Christian community. The Old Georgian translation was made from a now-lost Greek original, likely in a Georgian monastic center (e.g., in Palestine or on Sinai) during the early medieval period. The sole witness, Sinai georg. 32 (10th century), reflects the text's transmission within the Georgian liturgical tradition, where it was used for the Feast of the Nativity. The Georgian version may include scribal expansions or adaptations for local liturgical use, and the Greek Vorlage is not extant for comparison. The homily's inclusion in the Jerusalem Lectionary indicates its integration into the broader Eastern liturgical heritage.","significance":"This homily is a rare witness to the reception of Gregory of Nyssa's thought in the Georgian liturgical tradition and to the adaptation of Greek patristic texts for local use. Its typological exegesis and Pauline imagery illuminate early Christian interpretation of the Nativity. The text also provides insight into the transmission of Christian literature from Greek to Georgian in late antique and early medieval contexts.","timeline":[{"date":"c. 335–c. 395","event":"Life of Gregory of Nyssa; homily attributed to him but likely composed later."},{"date":"Late 4th–early 5th c.","event":"Probable composition of the Greek original in an Eastern Christian liturgical context."},{"date":"5th–10th c.","event":"Translation into Old Georgian, possibly in a Palestinian or Sinaitic monastic center."},{"date":"10th c.","event":"Earliest surviving manuscript (Sinai georg. 32) copied."},{"date":"Medieval period","event":"Incorporation into the Georgian liturgical tradition for the Feast of the Nativity."}],"relations":[{"work":"Gregory of Nyssa, On the Nativity (Greek original, lost)","relation":"Vorlage of the Georgian translation","key":"","label":null,"url":null},{"work":"Jerusalem Lectionary (Georgian recension)","relation":"Contains this homily for the Nativity feast","key":"","label":null,"url":null},{"work":"1 Corinthians 14:8-9","relation":"Alluded to in the trumpet metaphor","key":"","label":null,"url":null},{"work":"Psalm 80:4 (LXX)","relation":"Paraphrased in the opening citation","key":"","label":null,"url":null},{"work":"Matthew 2:16-18","relation":"Referenced in connection with Rachel and the Holy Innocents","key":"","label":null,"url":null}],"external_links":[],"cautions":["Authorship is disputed; the homily may be a later composition attributed to Gregory of Nyssa.","The exact date of the Greek original is uncertain; only a late 4th- to early 5th-century range can be inferred.","The Georgian version may contain scribal expansions or adaptations not present in the lost Greek Vorlage.","The single surviving manuscript (10th c.) limits textual criticism; variant readings among Georgian witnesses are not collated."],"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor","provider":"Relace","cost_usd":0.000503,"generated":"2026-11-15T01:12:36Z"},"checks":{"work":"grnosnat-grnos","status":"pass","blocking":[],"warnings":[],"stats":{"passages":41,"translated":41,"commentary_passages":41,"commentary_units":232,"english_words":7099,"source_letters":30616,"commentary_kinds":9},"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor"},"work_notes":[{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Old Georgian text survives in a single 10th-century manuscript (Sinai georg. 32), preserving a translation likely made from a lost Greek original.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"dating","kind":"chronology","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Attributed to Gregory of Nyssa (c. 335–c. 395), but the work’s liturgical form and theology suggest composition in the late 4th or early 5th century.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The homily was incorporated into the Georgian liturgical tradition for the Feast of the Nativity, as shown by its inclusion in the ancient Jerusalem Lectionary.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The Georgian version may contain scribal expansions or adaptations for local liturgical use; the Greek Vorlage is not extant for comparison.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"This edition does not provide a critical apparatus for the Greek retroversion; variant readings among Georgian witnesses are not collated.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"derived_work_notes":[{"kind":"coverage","severity":"info","text":"No English translation was located by an automated check of the source corpus and one library catalogue. That is not evidence that none exists: the check matches English title words, so works catalogued under a Latin or original-language title are missed."},{"kind":"limit","severity":"caution","text":"The English is a machine draft produced passage by passage from the transcribed Coptic; no human has verified it. The commentary is model-written and cites only keys the pipeline could resolve."},{"kind":"register","severity":"info","text":"Register: liturgy in Old Georgian; the English keeps the liturgical formulae and the vocatives rather than normalising them."},{"kind":"structure","severity":"info","text":"Passages: 41 narrative."},{"kind":"scripture","severity":"info","text":"2 scriptural phrase match(es) noted: Luke 2:14; Psalm 118:24."},{"kind":"source","severity":"info","text":"Source edition: titus — This text is part of the TITUS edition of Gregorius Nyssenus, De nativitate. Copyright TITUS Project, Frankfurt a/M, 14.2.2025. No parts of this document may be republished in any form without prior permission by the copyright holder."}],"derived_structure":{"narrative":41},"term_index":[],"citations":{"ed:grnosnat-grnos":{"label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}},"segments":[{"i":1,"ref":"p1","source":"Manuscripts: A: Ivir. georg. 49, 31v-35v B: A-55, 42v-48v K: A-108, 97r-105r P: A-182, 164v-179v Ivir. georg. 14, 189va-199vb\n\nწმიდისა მამისა ჩუენისა გრიგოლ ნოსელისაჲ საკითხავი, თქუმული შობისათჳს უფლისა ჩუენისა იესუ ქრისტჱსსა, რომელსა შინა მოიჴსენებს რაქელს და ჩჩჳლთა მათ წმიდათა, რომელნი მოსრნა უღმრთომან ჰეროდე\n\nდაჰბერეთ ახლის თჳს თავთა ნესტჳთა, -- იტყჳს მგალობელთმთავარი დავით, -- საჩინოსა ამას დღესა დღესასწაულისა ჩუენისასა. ხოლო ღმრთივსულიერისა მოძღურებისა ბრძანებანი შჯულ თანაწარუვალ არიან მსმენელთათჳს. აწ უკუე, ვინაჲთგან მოიწია საჩინოჲ ესე დღე დღესასწაულისა ჩუენისაჲ, აღვასრულოთ ჩუენცა შჯული ესე საღმრთოჲ და ვიქმნნეთ მენესტუე დიდისა ამის და ბრწყინვალისა თჳსთავისა და ყოვლადწმიდისა დღესასწაულისა.\n\nხოლო ვინაჲთგან შჯულიერი იგი ნესტჳ, ვითარცა მოციქული ბრძანებს, სიტყუაჲ არს, რამეთუ იტყჳს: რაჲთა არა უჩინო იყოს ჴმაჲ იგი საყჳრისაჲ მის, არამედ გამოცხადებულ ჴმათა მიერ მსმენელთა მათ განსაგონებელად, მოვედით, ძმანო, და დავჰბეროთ ჩუენცა და ჴმა-ვყოთ ჴმაჲ რაჲმე ღმრთივბრწყინვალე და სასმენელი, არა უპატიოჲ, არცა უდარესი ნესტუთა მათ რქისათა. და რამეთუ შჯულმანცა, რომელი-იგი აჩრდილთა სახითა წინა-გამოსახვიდა ჭეშმარიტებასა, კარვობისა დღესასწაულსა ნესტუთა ჴმითა განაწესა დღესასწაულობაჲ.","english":"Of our holy father Gregory of Nyssa, a reading spoken concerning the Nativity of our Lord Jesus Christ, wherein he makes mention of Rachel and of those holy infants whom the impious Herod slew.\n\n\"Blow with new trumpets upon your heads,\" says the chief singer David, \"on this glorious day of our feast.\" But the commands of divinely inspired teaching are not without law for the hearers. Now then, since this glorious day of our feast has arrived, let us also fulfill this divine law and become trumpeters of this great, radiant, and most holy feast.\n\nBut since that lawful trumpet, as the apostle commands, is a word—for he says: so that the voice of the proclamation may not be obscure, but by means of manifest voices for the understanding of the hearers—let us come, brothers, and let us also blow and utter some divinely resplendent and audible voice, not dishonorable nor inferior to those trumpets of horn. And because the law also, which prefigured the truth in the form of shadows, established the feast of Tabernacles with the sound of trumpets.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"საკითხავი, თქუმული შობისათჳს","severity":"info","text":"The Georgian title identifies this as a 'reading spoken concerning the Nativity', placing it in a liturgical context for Christmas.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"დაჰბერეთ ახლის თჳს თავთა ნესტჳთა","severity":"info","text":"The opening citation 'Blow with new trumpets upon your heads' is a paraphrase of Psalm 80:4 (LXX), attributed to David as 'chief singer'.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"შჯულიერი იგი ნესტჳ, ვითარცა მოციქული ბრძანებს","severity":"info","text":"The reference to the 'apostle' commanding that the trumpet is a word likely alludes to 1 Corinthians 14:8-9, where Paul speaks of the trumpet as a metaphor for proclamation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"კარვობისა დღესასწაულსა","severity":"info","text":"The 'feast of Tabernacles' (Sukkot) is mentioned as a shadow-type prefiguring the Nativity, a common typological move in patristic exegesis.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"რაქელს და ჩჩჳლთა მათ წმიდათა","severity":"info","text":"The mention of Rachel and the Holy Innocents slain by Herod connects the Nativity to the Matthean infancy narrative (Matthew 2:16-18), a standard association in Eastern liturgical tradition.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ნესტჳ","severity":"info","text":"The Georgian word 'ნესტჳ' (trumpet) is used both literally and metaphorically, echoing the Pauline notion of the word as a trumpet of proclamation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact source of the Davidic citation is not given; it is a loose paraphrase of Psalm 80:4 (LXX).","The identity of the 'apostle' is not specified but is conventionally understood as Paul."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":2,"ref":"p2","source":"და მოწევნულსა ამასცა დღესასწაულსა ჭეშმარიტისა მის კარვობისა აქუს საიდუმლოჲ, რამეთუ ამას შინა აღემართების კაცობრივი იგი კარავი, მისთჳს, რომელმან-იგი ჩუენთჳს შეიმოსა კაცებაჲ ამას დღესა შინა. ჩუენნი იგი სიკუდილისა მიერ დამჴობილნი კარავნი კუალად აღიდგმიან მის მიერ, რომელმან-იგი დასაბამითგან სამკჳდრებელი ჩუენი აღაშენა.\n\nვთქუათ უკუე ჩუენცა გალობაჲ იგი ფსალმუნთაჲ და ჴმამაღლისა დავითის თანა ვღაღადებდეთ: კურთხეულ არს მომავალი სახელითა უფლისაჲთა.\n\nვითარ მომავალი ანუ ვინაჲ? -- რომელი-იგი ყოველსავე აღავსებს, და ყოველნი ხილულნი და უხილავნი დაუპყრიან. ესე იგი არს, განკაცებაჲ მისი.\n\nდა ვითარ მომავალი? რამეთუ არა თუ ვითარცა ნავითა რაჲთმე და ეტლებითა მოვიდა, არამედ ქალწულებრივითა უხრწნელებითა კაცობრივსა ცხორებასა შემოვიდა. ესე იგი არს ღმერთი უფალი და გამოგჳჩნდა ჩუენ. ვინაჲცა განვჰმზადოთ დღესასწაული ესე სიხარულისაჲ ჟამსა ყუავილისასა ვიდრე რქათამდე საკურთხეველისათა.","english":"And on this feast of the true Tabernacle there is a mystery, for herein the human tabernacle is raised up, because of him who for our sake put on humanity on this day. Our tabernacles, destroyed by death, are set up again by him who from the beginning built our dwelling.\n\nLet us then also sing that psalmody and cry out with the high-voiced David: Blessed is the one who comes in the name of the Lord.\n\nHow does he come, or from where? — He who fills all things and holds all things visible and invisible. This is his incarnation.\n\nAnd how does he come? For he did not come by some ship or chariot, but entered into human life through the incorruptibility of virginity. This is the Lord God and he has appeared to us. Whence let us prepare this feast of joy in the time of flowers until the horns of the altar.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"კარვობისა","severity":"info","text":"The Georgian term 'karvobisa' (tabernacle) echoes the biblical 'skēnē' and is central to Gregory's typology of Christ's incarnation as the true tabernacle.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Blessed is the one who comes in the name of the Lord","severity":"info","text":"This phrase adapts Psalm 118:26 (LXX) 'Blessed are those who come in the name of the Lord,' reworking it as a christological acclamation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"feast of the true Tabernacle","severity":"info","text":"The 'true Tabernacle' refers to the Feast of Tabernacles (Sukkot), reinterpreted by Gregory as a type of the Incarnation, where Christ's human body is the new tabernacle.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"How does he come, or from where?","severity":"info","text":"This rhetorical question-and-answer pattern is typical of Gregory's homiletic style, used to expound the paradox of Christ's omnipresence and incarnation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"high-voiced David","severity":"info","text":"The epithet 'high-voiced David' reflects the Georgian liturgical tradition of associating David with prophetic psalmody, a common trope in patristic exegesis.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"until the horns of the altar","severity":"caution","text":"The phrase 'horns of the altar' is obscure; it may refer to the projections of the altar in the Jerusalem Temple or to a liturgical gesture, but the exact meaning in this context is uncertain.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'until the horns of the altar' is ambiguous: it could denote a liturgical procession ending at the altar's horns, or a temporal limit for the feast's joy. The reading taken follows the English draft's literal rendering."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":3,"ref":"p3","source":"და განაღა არა უმეცარ ვართ, ძმანო, თქუმულთა ამათ საიდუმლოსა, ვითარმედ ყოველი დაბადებული ტაძარი არს და საკმჳდრებელი ღმრთისაჲ და სავანე მისი, რომელმან-იგი ყოველნივე დაჰბადნა და ჰმართებს და განაგებს. Manuscript page: A32r\n\nარამედ ვინაჲთგან ცოდვაჲ შემოჴდა, დაიყო პირი უკეთურებისაგან შეპყრობილთაჲ მათ; და დასცხრა ჴმაჲ სიხარულისაჲ, და განიკუეთა აგებულებისაგან კაცთაჲსა დღესასწაულთა შეწყობილებისა ერთობაჲ, რამეთუ არღარა დღესასწაულობდეს მის თანა ზეცისა უსხეულოთა ბუნებანი. ამისთჳს მოვიდეს წინაჲსწარმეტყუელთა და მოციქულთა საყჳრნი, რომელთაცა ნესტუად Manuscript page: B43r რქისად სახელ-სდებს შჯული. რამეთუ არს აგებულებაჲ მათი ჭეშმარიტისა მისგან მარტორქისა შემზადებულ, რომელთა-იგი ძალითა სულისა წმიდისაჲთა ჭეშმარიტებისა სიტყუაჲ ჴმამაღლად ქადაგეს, რაჲთა სასმენელნი იგი, ცოდვისა მიერ დაყოფილნი, განეხუნენ, და ერთობითი დღესასწაულობაჲ აღესრულოს ყუავილოვნებისა მიერ და კარვობისა, შემკული ქუეყანისათა მიერ და ზეცისათა შეწყობილი, რომელთა გარე-მოუცავს ზეცისა იგი უხილავი საკურთხეველი, რომელ არიან ჴელმწიფებანი და ძალნი, ბრწყინვალენი იგი მგალობელნი სამებისანი.","english":"And we are not without understanding, brothers, of the mystery of these words, that every created thing is a tabernacle and a dwelling-place of God and his sanctuary, who himself created all things and orders and governs them.\n\nBut since sin entered, the face of those seized by wickedness was divided; and the voice of joy ceased, and the unity of the feast of the joining together of the construction of men was cut off, for the incorporeal natures of heaven no longer celebrated the feast with him. Therefore the wonders of the prophets and apostles came, which the Law designates as a type of the unicorn. For their construction is prepared from that true unicorn, who with the power of the Holy Spirit proclaimed the word of truth loudly, so that those ears, divided by sin, might be opened, and the unified celebration of the feast might be accomplished through blossoming and tabernacling, adorned with earthly and heavenly things joined together, which encompass that invisible heavenly altar, which are the powers and forces, those radiant celebrants of the Trinity.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"საიდუმლოსა","severity":"info","text":"The Georgian term 'sa-idumlosa' (mystery) echoes the earlier reference to the 'mystery' of the true Tabernacle, linking the created order to the divine sanctuary.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მარტორქისა","severity":"info","text":"The term 'mart'ork'isa' (unicorn) is used typologically, referring to Christ as the 'true unicorn' whose power prepares the construction of the prophets and apostles.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ჴმამაღლად","severity":"info","text":"The phrase 'proclaimed the word of truth loudly' may allude to the prophetic and apostolic proclamation of the Gospel, echoing New Testament themes of kerygma.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"კარვობისა","severity":"info","text":"The term 'karvobisa' (tabernacling) refers to the Feast of Tabernacles (Sukkot), a Jewish festival that early Christian writers typologically connected to Christ's incarnation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"დაყოფილნი","severity":"info","text":"The passage contrasts the division caused by sin with the unity restored through Christ, a structural pattern of fall and redemption common in patristic homilies.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"სამებისანი","severity":"info","text":"The reference to 'radiant celebrants of the Trinity' reflects the post-Nicene liturgical emphasis on Trinitarian doxology in Georgian hymnography.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'true unicorn' is ambiguous: it may refer to Christ or to a specific typological figure from the Old Testament; the reading taken is Christological.","The phrase 'ears divided by sin' could be metaphorical for spiritual deafness or a reference to a specific liturgical practice; the reading taken is metaphorical."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":4,"ref":"p4","source":"რამეთუ რქა უხილავისა მის საკურთხეველისა, გარე-მოსხმულ და აღმატებულ, უჴორცოთა მათ ბუნებათა მჴედრობანი მოესწავებიან, ვითარცა ვთქუთ: მთავრობანი და ჴელმწიფებანი და საყდარნი და უფლებანი და სხუანი იგი კრებულნი მათნი, რომელთა-იგი დღესასწაულობასა კარვობისა ამის მიერ, რომელი აწ აღემართა, ზიარ იქმნნეს კაცთა ნათესავნი, და აღდგომისა მიერ სრულიად განახლდეს და აღყუავნეს, ვითარცა-იგი მოასწავებს თარგმანებაჲ ამის სიტყჳსაჲ.\n\nვინაჲცა მოვედით სულიერსა ამას კრებასა და სულნი ჩუენნი აღვადგინნეთ და აღვძრნეთ ღმრთივბრწყინვალედ გალობად ქრისტეს მეუფისა, და მგალობელთმთავრად წარვიძღუანოთ ჩუენ დავით, და აღმოვთქუათ მის თანა ჴმაჲ იგი ტკბილი და საწადელი, რომელი-იგი აწღა აღმოვთქუთ. და კუალადცა მასვე ვიწყოთ გალობად და ვიტყოდით, ვითარმედ: ესე არს დღე იგი, რომელ ქმნა უფალმან. მოვედით, ვიხარებდეთ და ვიშუებდეთ ამას შინა, რომლისა მიერ იწყებს ბნელი მოკლებად და სიგრძე ღამისაჲ შემატებითა ნათლისაჲთა განიდევნების.","english":"For the horn of that invisible sanctuary, poured forth and elevated, the orders of the incorporeal natures are made manifest, as we say: the principalities and powers and thrones and dominions and the other assemblies of them, which on this feast of the Tabernacle, which now has been erected, have become partakers with the human race, and through the Resurrection have been completely renewed and revived, as the interpretation of this word indicates.\n\nWhence we have come to this spiritual assembly, and we have raised up and awakened our souls to sing forth with divinely radiant praise for Christ the King, and we have set forth David as our chief hymnodist, and with him we have uttered that sweet and desirable voice which we have now uttered. And again we begin to sing the same and say: This is the day which the Lord has made. Come, let us rejoice and be glad in this, through which the darkness begins to diminish and the length of the night is driven away by the increase of light.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"რქა","severity":"info","text":"The Georgian term 'რქა' (horn) likely translates a Greek word such as κέρας, used here metaphorically for a projecting part of the sanctuary, possibly an altar horn or a symbol of power.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"კარვობის","severity":"info","text":"The feast of the Tabernacle (კარვობის) refers to the Jewish Feast of Tabernacles (Sukkot), here reinterpreted as a type of Christ's nativity and the Incarnation, a common patristic typology.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ესე არს დღე იგი, რომელ ქმნა უფალმან","severity":"info","text":"The phrase 'This is the day which the Lord has made' echoes Psalm 118:24 (LXX) or a similar liturgical acclamation, used here to introduce a hymn of rejoicing.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative","severity":"info","text":"This passage shifts from doctrinal exposition to a liturgical call to assembly, marked by the exhortation 'Come, let us rejoice' and the introduction of David as chief hymnodist.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"დავით","severity":"info","text":"David is invoked as the archetypal psalmist and hymnodist, reflecting the Georgian liturgical tradition's emphasis on psalmody and the Davidic authorship of the Psalter.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'invisible sanctuary' and its 'horn' is ambiguous; it may refer to the heavenly sanctuary or the tabernacle of the Incarnation.","The phrase 'the interpretation of this word' is unclear; it may refer to the word 'Tabernacle' or to the preceding typological reading."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"scripture","severity":"info","ref":"Psalm 118:24","text":"The English carries the scriptural phrase “this is the day which the lord has made”, which matches Psalm 118:24. The match is on the English draft; check the Coptic before quoting the verse."}]},{"i":5,"ref":"p5","source":"და ესე არა თუ იბედივითა რაჲთმე, და თავით თჳსით აღსრულებულითა წესითა იქმნების, ძმანო, არამედ ესე დღესასწაულისა ამის მიერ საღმრთოჲთა განგებითა მოემადლა კაცთა ცხორებასა. რამეთუ ხილულისა ამის მიერ დაფარულსა რასმე საიდუმლოსა სულითა მხილველთა აუწყებენ დაბადებულნი. და ვითარცა ჴმისა მიერ მიუთხრობენ და ასწავებენ სმენად შემძლებელთა მათ.\n\nდა რაჲ-მე არს ძალი საქმისაჲ ამის, რამეთუ მოსლვასა მეუფისასა დღე აღემატების და ღამე შემოკლდების?\n\nრამეთუ, ვითარ მე ვჰგონებ, ესევითართა რათმე სიტყუათა გუასმენენ დაბადებულნი, ვითარმედ: ჵ კაცო, რომელი-ეგე ამას ხედავ, ხილულთა ამათ მიერ გულისჴმა-ყავ ძალი და საიდუმლოჲ უხილავთაჲ მათ.\n\nიხილე, თუ ვითარ აღემატა ღამე და განვრცნა, და კნინღა და ეგულებოდა საზღვართა თჳსთა წარვლაჲ, არამედ დაეყენა და აღჳრ-ესხნეს და თჳსსავე გზასა უკუნ-იქცა. ვინაჲცა გულისჴმა-ყავ, რამეთუ ბოროტი იგი ღამე ცოდვისაჲ, რაოდენცა იყო აღორძინებულ, და ყოველთა ბოროტთა მოპოვნებითა თავსა უკეთურებისასა აღმაღლებულ, დღეს განიკუეთა უმეტეს წარმატებისაგან, და ამიერითგან მოკლებისა მიერ სრულიადსა განქარვებასა გიჩუენებს, და დღენდელისა ამის ნათლისა მიერ იდევნების და სრულიად წარწყმდების.","english":"And this is not accomplished by some boldness or by its own completed order, brothers, but rather this is granted to human life by the divine providence of this feast. For through this visible thing, the creatures reveal to those who see with the spirit some hidden mystery. And as if by a voice, they proclaim and teach those capable of hearing.\n\nAnd what is the power of this deed, that on the day of the king's coming the day lengthens and the night shortens?\n\nFor, as I think, the creatures make us hear such words as these: \"O man, who sees this, through these visible things understand the power and the mystery of the invisible ones.\"\n\nSee how the night increased and spread out, and was about to cross its own boundaries, but it halted and was repelled and turned back on its own path. From this understand that the evil night of sin, however much it was invigorated and raised its head of wickedness by the acquisition of all evils, was cut off from further advance, and from now on, by its shortening, it shows you its complete dissipation, and by this present light it is persecuted and utterly destroyed.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და ესე ... იქმნების","severity":"info","text":"The passage opens with a rhetorical denial that the feast's effect is due to human boldness or order, then pivots to divine providence. This structural move is typical of Gregory's homiletic style, establishing a contrast before the exegetical core.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"დაბადებულნი","severity":"info","text":"Georgian 'dabadebulni' (creatures) here refers to the created order, including celestial beings and natural phenomena, which Gregory interprets as revealing hidden mysteries. The term is broader than 'angels' and aligns with the earlier mention of incorporeal natures.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"დღეს ... ღამე","severity":"info","text":"The lengthening of day and shortening of night at the king's coming echoes a common patristic trope linked to the winter solstice and Christ's birth, possibly alluding to Malachi 4:2 or Luke 2:6-7, though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"დღესასწაულისა ... საღმრთოჲთა განგებითა","severity":"info","text":"The phrase 'divine providence of this feast' reflects Gregory's liturgical theology, where the feast of the Nativity (Tabernacle) is not merely commemorative but an ongoing divine economy that transforms human life. This aligns with the work's genre as a liturgical homily.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ბოროტი იგი ღამე ცოდვისაჲ","severity":"info","text":"The allegory of the night of sin being repelled and destroyed by light parallels Gregory's broader typology in 'On Nativity', where the physical phenomenon of solstice mirrors the spiritual victory of Christ over evil.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"კნინღა და ეგულებოდა","severity":"caution","text":"The Georgian phrase 'kninǥa da eguleboda' (was about to cross) is ambiguous: it may indicate the night's near transgression of its boundaries, but the syntax is elliptical. The English draft interprets it as a near event, which is plausible but not certain.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'kninǥa da eguleboda' could be read as 'was about to cross' or 'intended to cross', leaving the precise temporal nuance open.","The identity of 'the king' in 'the day of the king's coming' is not explicitly named, though context strongly suggests Christ."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":6,"ref":"p6","source":"იხილე ბრწყინვალებაჲ მზისაჲ და სივრცე ნათლისაჲ, უმაღლეს და უფროჲს აღმატებულნი წესისა მის და სრბისა, რომელსა-იგი პირველ ვიდოდეს, და გულისჴმა-ყავ ჭეშმარიტისა მის ნათლისა მოსლვაჲ, რომელმან ბრწყინვალებითა მით სახარებისაჲთა ყოველი სოფელი განანათლა.\n\nდა ნუუკუეცა, რომელ პირველითგან არა მოვიდა უფალი, არამედ უკუანაჲსკნელთა ამათ ჟამთა მოჰმადლა კაცთა ცხორებასა ღმრთეებისა თჳსისა გამოჩინებაჲ, ესევე საქმე იქმნა მიზეზ ესევითარისა მის განგებისა; რამეთუ, რომელსა-იგი ეგულებოდა დაჴსნად Manuscript page: B43v კაცთა სიბოროტისა, კაცთა შორის გამოჩინებაჲ ჯეროვნად სამე სულგრძელ იქმნა, რაჲთა ყოველივე იგი სიბოროტე, რომელსა მტერისა მიერ ძირნი დაებნეს და დანერგულ იყო, აღორძინებად მოვიდეს; და მერმეღა, სიტყჳსაებრ სახარებისა, მოავლინოს მახჳლი და მოშჭრნეს ძირნი მისნი.","english":"Behold the brilliance of the sun and the expanse of light, higher and more excellent than its former course and motion, wherein it previously proceeded, and comprehend the coming of that true light, which by its evangelical radiance illuminated the whole world.\n\nAnd do not suppose that the Lord did not come from the beginning, but that in these latter times he granted to human life the manifestation of his divinity; this very deed became the cause of such a dispensation; for, since he intended to uproot the wickedness of men, his manifestation among men was fittingly delayed, so that all that wickedness, whose roots had been planted and sown by the enemy, might come to full growth; and then, according to the word of the Gospel, he might send the sword and cut off its roots.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage contrasts the sun's natural course with the 'true light' of Christ, whose radiance is evangelical and illuminates the whole world.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ნათლისაჲ","severity":"info","text":"The Georgian term 'ნათლისაჲ' (nathlisay) is a genitive form of 'light', used here to describe the 'expanse of light' and later the 'true light' of Christ, emphasizing a theological metaphor.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The phrase 'according to the word of the Gospel' likely alludes to Matthew 3:15 or a similar passage where Christ's coming is likened to a sword cutting roots of wickedness.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The delay of Christ's manifestation to allow wickedness to grow fully before being uprooted reflects a theological motif in Gregory of Nyssa's works, possibly influenced by Origen's concept of divine economy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a narrative unit that moves from a cosmic observation (sun's brilliance) to a theological explanation of Christ's delayed incarnation, linking natural phenomena to divine providence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The Georgian text at 'Manuscript page: B43v' may contain a lacuna or scribal error; the phrase 'სამე' (same) is unclear and might be a corruption of 'სამს' (three) or 'სამე' (third), affecting the interpretation of the delay.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'სამე' (same) is ambiguous; it may be a scribal error for 'სამს' (three) or 'სამე' (third), potentially referring to a threefold delay or a third manifestation. The reading taken follows the English draft's 'fittingly delayed'.","The reference to 'the word of the Gospel' is not explicitly identified; it may allude to a specific verse (e.g., Matthew 3:15) or a general gospel teaching."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":7,"ref":"p7","source":"და რამეთუ მკურნალნიცა ჴელოვანნი ესრეთვე იქმან; და ვიდრეღა-იგი მჴურვალებაჲ შინაგან გუამისა უჩინოდ ეტყინებოდის და თავქედისა მიერ უფროჲს და უფროჲს აღატყდებოდის, მიუშუებენ სენსა მას, ვიდრემდის სრულიად აღატყდეს ვნებაჲ იგი, და არცა ერთსა საზრდელთა მიერსა შეწევნასა მისცემენ სნეულსა მას. ხოლო რაჟამს აღტეხისაგან დასცხრეს ბოროტი იგი, მაშინღა აჩუენებენ ჴელოვნებასა თჳსსა, რაჟამს-იგი წარმოასრულის სენმან მან ყოველივე სიბორგილე თჳსი.\n\nეგრეთვე ბოროტად სნეულთა მათ სულთა მკურნალი ელოდა და ჰგებდა ცოდვისაგან შემოსრულსა მას სენსა, რომელსა დაეპყრა კაცთა ბუნებაჲ, რაჲთა ყოველივე წარმოიჩინოს და არარაჲ დაშთეს დაფარვისაგან უკურნებელად.\n\nამისთჳს არცა ნოეს ზე, რაჟამს-იგი განიხრწნა ყოველი ჴორციელი ცოდვითა, გამოაჩინა თჳსი კურნებაჲ განკაცებითა თჳსითა, რამეთუ არღა აღმოცენებულ იყო სოდომელთა იგი სიბოროტისა ეკალი. Manuscript page: A32v","english":"And just as skilled physicians do likewise: while the burning within the body is still hidden and, from the head, rises ever higher and higher, they refrain from treating that illness until the affliction has fully risen, and they give no assistance to the sick one by way of any nourishment. But when, from the crisis, that evil has subsided, then they show their skill, once that illness has brought forth all its foulness.\n\nLikewise, the healer of those souls sick with evil waited and sought out that illness which had come from sin, which had seized the nature of men, so that it might bring everything to light and leave nothing hidden, incurably.\n\nFor this reason, not even in the time of Noah, when every fleshly being was corrupted by sin, did he reveal his healing through his own incarnation, for the thorn of the Sodomites’ wickedness had not yet sprouted.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"მკურნალნიცა ჴელოვანნი","severity":"info","text":"The comparison of Christ to a skilled physician who waits for the disease to fully manifest before treating it is a common patristic motif, found in Gregory of Nyssa's works and earlier Greek fathers.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ნოეს ზე","severity":"info","text":"The reference to Noah and the corruption of all flesh by sin alludes to Genesis 6–9, where humanity's wickedness leads to the Flood. The 'thorn of the Sodomites’ wickedness' evokes Genesis 18–19.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ეგრეთვე","severity":"info","text":"The Georgian adverb 'ეგრეთვე' ('likewise') marks a structural parallel between the physician analogy and the divine healer's strategy, linking the two paragraphs as a single argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"აღტეხისაგან","severity":"info","text":"The term 'აღტეხისაგან' (from the crisis) translates Greek 'ἀκμή' or 'παρόξυσμος', denoting the critical point of a disease. In patristic medical imagery, it marks the moment when the illness peaks and then subsides.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"სოდომელთა იგი სიბოროტისა ეკალი","severity":"info","text":"The 'thorn of the Sodomites’ wickedness' likely refers to the sin of Sodom (cf. Genesis 19), interpreted in early Christian exegesis as a paradigmatic evil that had not yet emerged in Noah's time, justifying the delay of incarnation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"არცა ნოეს ზე","severity":"caution","text":"The phrase 'not even in the time of Noah' may be ambiguous: it could mean the incarnation did not occur then, or that Christ's healing was not revealed then. The Georgian syntax supports the former reading, as taken in the English draft.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'არცა ნოეს ზე' could be read as 'not even in the time of Noah' (temporal) or 'not even concerning Noah' (topical); the context favors the temporal reading.","The identity of 'the healer of those souls sick with evil' is not explicitly named in this passage, but the work's context identifies it as Christ."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":8,"ref":"p8","source":"არცა კუალად ჟამსა მას სოდომელთა დაქცევისასა გამოჩნდა უფალი. ამისთჳს, რამეთუ ნეშტთა მათ ბოროტთა სიმრავლე ფრიადი დაფარულ იყო კაცთა ბუნებასა შინა. რამეთუ, სადა იყო ღმრთისმბრძოლი ფარაო, და სადა იყო მეგჳპტელთა იგი შეუჯერებელი სიბოროტე! და რამეთუ არცა მაშინ იყო ჟამი, რაჲთამცა ესევითართა მათ წარმდებთა შორის გამოჩინებულ იყო მაცხოვარი, არამედ ჯერ-იყო, რაჲთა ისრაიტელთაცა უშჯულოებაჲ გამოჩნდეს, და ასურასტანელთა უკეთურებაჲ და ნაბუქოდონოსორის ამპარტავანებაჲ, და წმიდათა მოსრვაჲ, რომელი-იგი ყოველი, ვითარცა ბოროტი რაჲმე და უკეთური ნერგი და ეკლოვანი, ესრეთ აღმოსცენდა საეშმაკოჲსა მის ძირისაგან. და ჯერ-იყო, რაჲთა ჰურიათაცა იგი უგბილი გონებაჲ და წმიდათა მოძულე წარმოიჩინოს, რომელთა წინაჲსწარმეტყუელნი მოსწყჳდნეს და ქვაჲ დაჰკრიბეს მათდა მივლინებულთა მათ. და უკუანაჲსკნელ, შორის ტაძრისა და საკურთხეველისა მოკლეს ზაქარია.","english":"Nor did the Lord appear at the time of the destruction of the Sodomites. For this reason: the multitude of those evil remnants was deeply hidden within human nature. For where was the God-fighting Pharaoh, and where was that unseemly wickedness of the Egyptians? And because it was not yet the time for the Savior to appear among such as those who were to be cast out, but it was necessary that the lawlessness of the Israelites be revealed, and the impiety of the Assyrians, and the arrogance of Nebuchadnezzar, and the slaughter of the saints—all of which, like some evil and wicked shoot and thorny growth, sprang up from that diabolical root. And it was necessary that the hidden mind of the Jews, hating the saints, be brought forth—those who stoned the prophets sent to them and crushed them with stones. And finally, in the midst of the temple and the sanctuary, they killed Zechariah.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ნეშტთა მათ ბოროტთა","severity":"info","text":"The phrase 'those evil remnants' refers to the wickedness that persisted in human nature after the destruction of Sodom, as a hidden residue.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ზაქარია","severity":"info","text":"The killing of Zechariah in the temple echoes the New Testament account (Matthew 23:35) of Zechariah son of Barachiah, slain between the sanctuary and the altar.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"სოდომელთა დაქცევისა","severity":"info","text":"The destruction of Sodom (Genesis 19) is invoked as a prior moment when divine judgment was manifest, contrasting with the hidden evil that required the Incarnation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a narrative of historical evils (Pharaoh, Egyptians, Israelites, Assyrians, Nebuchadnezzar, Jews) that culminates in the murder of Zechariah, justifying the delay of Christ's appearance.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"საეშმაკოჲსა","severity":"info","text":"The term 'diabolical' (საეშმაკოჲსა) is a Georgian calque from Greek διαβολικός, emphasizing the demonic origin of the wickedness described.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of Zechariah is ambiguous: the text may conflate the Old Testament prophet Zechariah (Zech 1:1) with the New Testament figure (Matthew 23:35). The reading taken follows the New Testament context of martyrdom in the temple."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":9,"ref":"p9","source":"შესძინე მორჩთა ამათ უკეთურებისათა ჰეროდესცა იგი ჩჩჳლთა მოსრვისა სიბილწე.\n\nვინაჲთგან კულა, ყოველივე იგი უკეთურებისა ძალი ძირთა მათ ბოროტთაგან წარმოიცარიელა და პირად-პირადად აღორძნდა ნებასა შინა ნათესავითი-ნათესავად უკეთურებასა ზედა სახელოვანთა მათ და განთქუმულთასა, მაშინ უკუე, ვითარცა ათინელთა მიმართ იტყჳს მოციქული, ჯამნი იგი უმეცრებისა მათისანი უგულებელს-ყვნა ღმერთმან. და აღსასრულსა ჟამთასა მოვიდა, რაჯამს არღარავინ იყო გულისჴმის-მყოფელ, არცა გამომეძიებელ ღმრთისა, რაჟამს-იგი ყოველთავე მიაქციეს და ერთბამად უჴმარ იქმნნეს; რაჟამს ყოველნივე შეიყენნეს ცოდვასა ქუეშე; რაჟამს გარდაერია ცოდვაჲ, და თავსა ბოროტთასა აღიწია უშჯულოებისა წყუდიადი.\n\nმაშინ გამოჩნდა მადლი ღმრთისაჲ; მაშინ აღმოჰჴდა ბრწყინვალებაჲ ჭეშმარიტისა მის ნათლისაჲ; მაშინ გამოუჩნდა ბნელსა და აჩრდილთა სიკუდილისათა მსხდომარეთა მზე იგი სიმართლისაჲ; მაშინ შემუსრნა მრავალნი იგი თავნი Manuscript page: B44r ვეშაპთანი, რაჟამს ფრჴივ წიაღ-ვლო კაცობრივთა ამათ ჴორცთა მომართ, და ქუეყანასა ზედა ქცევითა დამუსრნა და დატკებნნა და უჩინო ყვნა იგინი. და ნუვინ ხედავნ აწინდელთა ამათ ბოროტთა, რომელნი-ესე ცხორებასა შინა ჩუენსა იხილვებიან, და ნაცილ ჰგონიეს სიტყუაჲ ესე, რომელი ვთქუთ, ვითარმედ უკუანაჲსკნელთა დღეთა გამობრწყინდა უფალი.","english":"Then that Herod, that filth of the destruction of the worms, added to these evil remnants.\n\nFor since the power of all evil had emptied itself from those evil roots, and had sprouted forth individually and separately in the will, generation by generation, upon the evil of those renowned and celebrated ones, then, as the Apostle says concerning the Athenians, God disregarded the vessels of their ignorance. And He came at the end of times, when there was no one mindful, nor any seeker of God, when all had turned away and become useless at once; when all had been gathered under sin; when sin had overflowed, and the flood of lawlessness had risen to the head of the wicked.\n\nThen the grace of God appeared; then the radiance of that true light arose; then the sun of righteousness appeared to those sitting in the darkness and shadows of death; then it crushed the many heads of the whales, when it passed through the midst of these human fleshly forms, and by its movement upon the earth crushed, subdued, and made them invisible. And let no one now look upon these present evils, which are seen in our life, and think this word which we speak to be a lie, that the Lord shone forth in the latter days.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ჩჩჳლთა","severity":"info","text":"The Georgian term 'ჩჩჳლთა' (worms) is a literal rendering of the Greek σκωλήκων, used here as a pejorative epithet for Herod, linking him to decay and moral corruption.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ათინელთა მიმართ იტყჳს მოციქული","severity":"info","text":"The reference to the Apostle speaking concerning the Athenians alludes to Acts 17:16–34, where Paul addresses the Athenians' ignorance of the true God, paralleling the spiritual blindness described here.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Herod","severity":"info","text":"Herod the Great is invoked as a symbol of tyrannical evil, consistent with patristic tradition that associates him with the massacre of the Innocents and opposition to Christ's nativity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"მაშინ ... მაშინ ... მაშინ","severity":"info","text":"The repeated 'then' (მაშინ) creates a climactic series of parallel clauses, emphasizing the sudden and transformative appearance of divine grace at the appointed time.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"ვეშაპთანი","severity":"info","text":"The 'whales' (ვეშაპთანი) likely symbolize Leviathan or sea monsters, echoing Job 41 and patristic exegesis that interprets them as demonic forces crushed by Christ's incarnation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ნაცილ","severity":"caution","text":"The Georgian 'ნაცილ' (lie) may reflect a textual variant or scribal emphasis; the passage warns against doubting the prophecy of Christ's manifestation in the latter days, a theme possibly heightened in the Georgian transmission.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ჩჩჳლთა მოსრვისა' could be read as 'destruction of the worms' or 'the worms of destruction'; the translation opts for the former, but the genitive construction allows ambiguity.","The identity of 'those renowned and celebrated ones' (სახელოვანთა მათ და განთქუმულთასა) is unclear; it may refer to biblical or historical figures of evil, but the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":10,"ref":"p10","source":"და ნუუკუე თქუას-ცა ვინმე მაცილობელმან, ვითარმედ: ვინაჲთგან ელოდა ჟამთა ბოროტთა გამოჩინებისათა, რაჲთა, რაჟამს აღორძნდენ, ძირითურთ აღმოჰფხურნეს, ყოვლისაჲვე ჯერ-იყო აღმოფხურაჲ, რაჲთა არარაჲმცა დაშთომილ იყო ყოვლადვე ნეშტი უკეთურებისაჲ. ხოლო აწ, აჰა ესერა და კაცის-კლვანი და პარვანი და სიძვანი, და ყოველნივე ბოროტნი აღესრულებიან ცხორებასა შინა კაცთასა.\n\nხოლო რომელი ამას ხედვიდეს, ჯერ-არს, რაჲთა იგავითა რაჲთმე საცნაურითა დაჰჴსნეს საძიებელი ესე, რამეთუ, ვითარცა-იგი ქუეწარმავალნი რაჲ მოიკლნენ, არა მეყსეულად მოკუდების მათ თანა კერძოჲ იგი კუდისაჲ, არამედ თავი მოიკლა, ხოლო წუთღა იძრვის მძჳნვარებისაგან და მშჳნვიერებისა თჳსისა. ეგრეთვე მომკლველმან მან ვეშაპისამან, რაჟამს განძჳნდა მჴეცი იგი და თჳთოეულსა მას კაცთა ნათესავსა თანა აღორძნდა და განდიდნა, მაშინ შემუსრა თავი მისი, ესე იგი არს, ბოროტთა მომპოვნებელი იგი ძალი მისი, რომელსა-იგი მრავალნი აქუნდეს მის თანა უკეთურებისა თავნი. ხოლო ბოლოჲსათჳს მისისა არცა ერთი რაჲ აჩუენა ზრუნვაჲ, არამედ მიზეზად მოღუაწებისა და სწავლისა შემდგომთა ნათესავთა, მკუდრისა მის ბოლოჲსა მოძრავობაჲ დატევებად ჯერ-იჩინა. და რომელი არს შემუსრვილი იგი თავი, სიკუდილი, რომელი-იგი შემოჴდა ბოროტითა მით განზრახვითა მტერისაჲთა, რომლისა-იგი ნაკბენმან გესლი მაკუდინებელი განგუაწონა.","english":"And if some disputant should say: \"Since the time awaited the manifestation of evil times, so that when they sprouted forth, they might be uprooted entirely from the root, it was necessary that the uprooting of all things be accomplished, so that no remnant of wickedness whatsoever might remain. But now, behold, murderers and adulterers and fornicators, and all evils whatsoever have been accomplished in the life of men.\"\n\nBut whoever sees this, it is fitting that he explain this inquiry by some familiar parable. For just as when certain reptiles are killed, the particular part of the tail does not die immediately with them, but the head is killed, while the tail still writhes from its own venom and agitation. Likewise, that slayer of the serpent, when the beast was enraged and sprouted forth and grew great together with each individual race of men, then crushed its head—that is, that power of his which gathered evils, with which he had many heads of wickedness with him. But concerning his tail, he showed no care at all, but deemed it fitting to leave the movement of that dead tail as a cause of struggle and teaching for subsequent generations. And that crushed head is the death which came upon us through that evil design of the enemy, whose bite has bestowed upon us the deadly venom.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ნუუკუე","severity":"info","text":"The Georgian particle 'nuuk'ue' introduces a hypothetical objection, rendered as 'if some disputant should say' in the English draft.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ვეშაპისამან","severity":"info","text":"The term 'vešap'isaman' (serpent) is a key image in Gregory's typology, representing the devil or evil power, consistent with patristic exegesis of the serpent in Genesis.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"Herod","severity":"info","text":"The reference to Herod continues the narrative from the previous passage, where Herod is depicted as a culmination of evil, a common trope in early Christian polemic.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ხოლო","severity":"info","text":"The conjunction 'xolo' (but) marks a shift from the hypothetical objection to the author's response, introducing the parable of the serpent.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"იგავითა","severity":"info","text":"The parable of the serpent's tail writhing after decapitation parallels Gregory's own use of animal imagery in other works to illustrate the persistence of evil after its source is destroyed.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"Georgian translation","severity":"info","text":"This passage reflects the Georgian translator's adaptation of Gregory's Greek original, likely from the 10th-11th century, preserving the rhetorical structure while employing native Georgian terms.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'disputant' (matsilobelman) is unspecified; it may be a rhetorical device or a reference to a specific opponent.","The phrase 'evil times' (žamta borot'ta) could be interpreted as a reference to the Herodian era or to eschatological expectations."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":11,"ref":"p11","source":"აწ უკუე, რომელმან-იგი დაჰჴსნა სიმტკიცე სიკუდილისაჲ, თავსა შინა გუელისასა დამკჳდრებული იგი ძალი შემუსრა, ვითარცა იტყჳს წინაჲსწარმეტყუელი; ხოლო კუდი იგი და ბოლოჲ მისი დაუტევა კაცთა ცხორებასა შინა, რაჲთა გამოჩნდეს მოღუაწეთა გულსმოდგინებაჲ და წარმდებთა სიმედგრე და უწესოებაჲ, რამეთუ იგი ვერღარა ვის ზედა უფლებს ჴელმწიფებით, ვინაჲთგან თავი მისი შემუსრვილ არს და მომკუდარ ძალი მისი. ხოლო რაჟამს აღსასრული ჟამთაჲ მოიწიოს, მაშინ მოძრავობაჲცა იგი საეშმაკოჲსა მის ბოლოჲსაჲ დასცხრეს, რომელ არს საწუთროჲ ესე ჴორცთა სიკუდილი, და ესრეთღა სრულიადი განქარვებაჲ და წარწყმედაჲ უკეთურებისაჲ იქმნეს. და აღდგომისა მიერ მართალნი ცხორებასა საუკუნესა მიემთხჳნენ, ხოლო ცოდვილნი ცეცხლსა მას შინა გეჰენიისასა დაისაჯნენ.\n\nარამედ კუალად-ვიქცეთ მოწევნულისავე ამის სიხარულისა, რომელსა ახარებენ ანგელოზნი მწყემსთა, რომელსა მოგუთა ცანი მიუთხრობენ. რომელსა სული წმიდაჲ წინაჲსწარმეტყუელთა მიერ მრავალსახედ და პირად-პირადად ქადაგებს, ვიდრეღა მოგუნიცა სიხარულისა ამის ქადაგად გამოაჩინნა. რამეთუ რომელი-იგი აღმოუბრწყინვებს მზესა ცოდვილთა და მართალთა და წჳმს კეთილთა ზედა და უკეთურთა, მიჰფინა ნათელი მეცნიერებისაჲ პირთა მათცა ზედა უცხოთესლთა, Manuscript page: B44v რაჲთა წინააღმდგომთა წამებითა დაამტკიცოს ჩუენ შორის ჭეშმარიტებაჲ.","english":"Now then, he who dissolved the strength of death, having settled upon the head of the serpent, crushed that power, as the prophet says; but its tail and its end he left within the life of men, so that the diligence of the ascetics and the arrogance and disorder of the reprobate might be revealed, for it no longer rules over anyone with authority, since its head is crushed and its power dead. But when the end of times arrives, then that movement of that diabolical tail also ceases, which is this earthly death of the flesh, and thus a complete dissolution and destruction of evil shall come about. And by the Resurrection, the righteous shall attain eternal life, while the sinners shall be punished in that fire of Gehenna.\n\nBut let us return again to this present joy, which the angels announce to the shepherds, which the heavens proclaim to the Magi, which the Holy Spirit through the prophets preaches in many forms and in various ways, until it also brought forth the Magi as heralds of this joy. For that which shines forth the sun upon sinners and the righteous, and rains upon the good and the evil, shed the light of knowledge even upon the faces of those foreigners, so that by the testimony of the adversaries it might confirm the truth among us.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"აწ უკუე...","severity":"info","text":"This passage marks a transition from a theological argument about the serpent's tail to a return to the nativity joy, signaled by 'But let us return again to this present joy'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"თავსა შინა გუელისასა","severity":"info","text":"The image of crushing the serpent's head echoes Psalm 74:13-14 (LXX), where God crushes the head of the serpent, a common patristic typology for Christ's victory over evil.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"სიხარულისა...","severity":"info","text":"The reference to angels announcing to shepherds and heavens to Magi draws on the nativity narratives in Matthew 2 and Luke 2, standard in liturgical contexts for Christmas.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მოგუთა","severity":"info","text":"The Georgian 'mogut'a' (Magi) is a transliteration of Greek μάγοι, here used as foreign wise men, not necessarily Zoroastrian priests, but as witnesses to Christ's birth.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ცეცხლსა მას შინა გეჰენიისასა","severity":"info","text":"The mention of Gehenna fire for sinners reflects a common eschatological theme in Gregory of Nyssa, aligning with his homilies on the resurrection and judgment.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"დაჰჴსნა","severity":"caution","text":"The verb 'dahxsna' (dissolved) is ambiguous: it could mean 'loosened' or 'destroyed'; the context of crushing the serpent's head supports the latter, but the Georgian allows both.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'dahxsna simt'k'ise sikudilisay' could be read as 'dissolved the strength of death' or 'loosened the firmness of death'; the sense of complete destruction is preferred.","The identity of 'the prophet' is unspecified; likely Isaiah or David (Psalms), but not named in the text."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":12,"ref":"p12","source":"ისმინე სიტყუაჲ ბალამ მისანისაჲ, Manuscript page: A33r რომელი-იგი ზეგარდამოჲთა ძალითა უცხოთესლთა მათ წინაჲსწარმეტყუელებით მიუთხრა და თქუა, ვითარმედ: აღმობრწყინდეს ვარსკულავი იაკობისგან. ხედავ-ა, რამეთუ მოგუნი, რომელნი-იგი იყვნეს ნათესავისა მისისაგან, მამისა მათისა მოსწავებულსა მას ვარსკულავსა და ახალსა მას მისსა აღმობრწყინვებასა სამარადისოდ მოელოდეს, და ყოვლადვე იმსტურობდეს. და ვითარცა იხილეს, მეყსეულად შეუდგეს მას, რომლისა-იგი ბუნებაჲ უცხო იყო სხუათა მათ ვარსკულავთაგან, რამეთუ იგი ხოლო მარტოდ ვიდოდა-ცა და დადგა-ცა. და ორსავე ამას თჳსსა ჟამსა აღასრულებდა, რამეთუ სხუანი იგი ვარსკულავნი, ვითარცა ერთგზის დაიბადნეს და დაეწესნეს ცათა სარბიელსა, რომელთა ძრვაჲ ებრძანა, სამარადისოდ იძრვიან, და რომელნი დგანან, სამარადისოდ მდგომარე არიან. ხოლო ესე იძრვის-ცა და წინაცა-უძღჳს მოგუთა და დადგების-ცა და აუწყებს ადგილსა შობილისა მის მეუფისასა.","english":"Hear the word of Balaam the seer, who by the power from on high foretold through those alien prophets and said: A star shall shine forth from Jacob. See, then, that the Magi, who were of that lineage, ever awaited that star, the star of their father’s teaching, and its new shining forth, and they constantly yearned. And as soon as they saw it, they immediately followed it, whose nature was alien from those other stars, for it alone both moved and stood still. And it fulfilled both of these at its own time, for those other stars, once born and set in the firmament of heaven, those which were commanded to move, move forever, and those which stand, are forever stationary. But this one both moves and leads the Magi forward, and also stands still and announces the place of the newborn King.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ბალამ","severity":"info","text":"Balaam is the non-Israelite seer from Numbers 22–24, here called a 'seer' (მისანი) and linked to the Magi's lineage.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"აღმობრწყინდეს ვარსკულავი იაკობისგან","severity":"info","text":"This echoes Balaam's oracle in Numbers 24:17 ('A star shall come forth from Jacob'), here applied to the star of the Nativity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"მოგუნი","severity":"info","text":"The Magi are described as descendants of Balaam's lineage, a tradition found in some Christian writings that links the Magi to Balaam's prophetic heritage.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage continues the narrative of the Magi's journey, contrasting the unique motion of the star with other stars to emphasize its miraculous nature.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The description of the star moving and standing still parallels Matthew 2:9, where the star stops over Bethlehem, and is elaborated in apocryphal infancy gospels.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'from Jacob' (იაკობისგან) may refer to the patriarch Jacob or to the people of Israel; the text takes it as a prophecy of the star's origin."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":13,"ref":"p13","source":"ისმინე ესაიაჲსიცა, რომელი-იგი ჴმამაღლად და ღმრთივბრწყინვალედ ღაღადებს, ვითარმედ: ყრმაჲ იშვა ჩუენდა და ძე მოგუეცა ჩუენ. და მისვე წინაჲსწარმეტყუელისაგან ისწავე, თუ ვითარ იშვა ყრმაჲ ესე, და ვითარ მოგუეცა ძე. შჯულთაებრ-მე-ა ბუნებისათა?\n\n-- ნუ იყოფინ, -- იტყჳს წინაჲსწარმეტყუელი, რამეთუ შჯულთა ბუნებისათა მეუფე ბუნებათაჲ არა ჰმონებს.\n\nგჳთხარ უკუე, გჳთხარ ჩუენ, თუ ვითარ იშვა ყრმაჲ ესე!\n\nდა იგი იტყჳს, ვითარმედ: \"აჰა ესერა ქალწული მიუდგეს და შვეს ძე, და უწოდიან სახელი მისი ემმანუელ\", რომელ არს გამოთარგმანებით: \"ჩუენ თანა ღმერთი\".\n\nეჰა საკჳრველი! ქალწული დედა იქმნების და ქალწულადვე დაადგრების!\n\nჰხედავ-ა განახლებასა ამას ბუნებათასა? რამეთუ სხუანი დედანი ვიდრემდის ქალწულ იყვნენ, დედა არა არიან, და რაჟამს დედა იქმნენ, ქალწულებაჲ არღარა აქუს. ხოლო აქა ორივე ესე ერთბამად შემოკრბა, და იგივე დედაცა არს და ქალწულცა. და არცა ქალწულებამან შობაჲ დააბრკოლა და არცა შობამან ქალწულებაჲ დაჰჴსნა, რამეთუ შუენოდა ჭეშმარიტად, რომელი-იგი უხრწნელ-ყოფად კაცთა ბუნებისა მოვიდა, რაჲთა, რომელი-იგი იქმნა მსახურ შობისა მისისა, მის მიერ იწყოს დასაბამი უხრწნელებისაჲ, რამეთუ უქორწინებელსა ქალწულსა უხრწნელად სახელ-ედების კაცთა შორის.","english":"Hear also Isaiah, who cries out with a loud and divinely radiant voice: \"A child has been born to us, and a son has been given to us.\" And from that same prophet learn how this child was born, and how the son was given to us. Was it according to the laws of nature?\n\n\"Not at all,\" says the prophet, \"for the master of the laws of nature is not enslaved by nature.\"\n\nTell us then, tell us how this child was born!\n\nAnd he says: \"Behold, the virgin conceived and bore a son, and his name is called Emmanuel,\" which is interpreted: \"God with us.\"\n\nO wonder! A virgin becomes a mother and remains a virgin!\n\nDo you see this renewal of natures? For other women, as long as they are virgins, they are not mothers, and when they become mothers, they no longer have virginity. But here both of these come together at once, and the same one is both mother and virgin. Neither did virginity hinder the birth, nor did birth destroy virginity, for it was fitting that the one who came to make human nature incorruptible should have the beginning of incorruption from the one who served as the instrument of his birth, since the unwedded virgin is named incorruptible among men.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Isaiah","severity":"info","text":"The citation 'A child has been born to us, and a son has been given to us' is not a direct biblical verse but a paraphrase of Isaiah 9:6 (LXX), which reads 'A child is born to us'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Emmanuel","severity":"info","text":"The name 'Emmanuel' (Hebrew עִמָּנוּאֵל) is cited from Isaiah 7:14 (LXX), where it is interpreted as 'God with us'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ქალწული","severity":"info","text":"The Georgian term 'ქალწული' (kalculi) means 'virgin' and is used consistently in this passage to emphasize Mary's perpetual virginity, a key theological point.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"virgin birth","severity":"info","text":"The paradox of Mary as both virgin and mother is a central theme in early Christian theology, particularly in Gregory of Nyssa's works, where it symbolizes the renewal of nature through Christ's incarnation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"rhetorical question","severity":"info","text":"The passage uses a rhetorical question ('Was it according to the laws of nature?') to introduce the prophet's denial, a common homiletic device to engage the audience.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"Gregory of Nyssa","severity":"info","text":"This passage reflects Gregory of Nyssa's emphasis on the virgin birth as a sign of the transformation of human nature, a theme developed in his other works on the incarnation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact biblical source of the first citation ('A child has been born to us') is unclear; it may be a loose paraphrase of Isaiah 9:6 or a conflation of multiple verses.","The Georgian text uses 'ქალწული' (virgin) consistently, but the English draft translates it as 'virgin' without ambiguity."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":14,"ref":"p14","source":"და დიდიცა მოსე ამასვე პირსა მოასწავებდა, ვითარ მე ვჰგონებ, ნათლისა მის მიერ საღმრთოჲსა, რომელი-იგი ეჩუენა მას, რაჟამს მაყულოვანსა მას ცეცხლი აღატყდებოდა, ხოლო მაყუალი იგი არა შეიწუვებოდა მისგან, რამეთუ იტყჳს, ვითარმედ: \"წარვიდე და ვიხილო ხილვაჲ ესე დიდი\". და ვითარ მე ვიტყჳ, არა ადგილით წარსლვასა უწოდა წარსლვად, არამედ შუა-შემოსრულთა მათ ჟამთა გარდასლვასა, რამეთუ მაშინ გამოსახული იგი ცეცხლისა მიერ და მაყულისა, შუა-შემოსრულთა მათ ჟამთა გარდასლვითა, განცხადებულად საიდუმლოსა მას შინა ქალწულისასა სრულ-იქმნა, რამეთუ, ვითარცა-იგი მუნ ეგზებისცა მაყუალი იგი და არა შეიწუვის-ცა, ეგრეთვე აქა ქალწული, და შობს-ცა ნათელსა მას უსხეულოსა, და უხრწნელადცა ჰგიეს.\n\nხოლო ამის იგავისათჳს ნუ გრცხუენის, უკუეთუ მაყუალი იგი წინა-გამოსახავს ქალწულებრივსა მას და წმიდასა ღმრთისმშობელისა გუამსა.","english":"And Moses also foretold this same thing, as I believe, through that divine light which appeared to him when the fire blazed up from the burning bush, yet the bush was not consumed by it, for he says: \"I will go and see this great vision.\" And as I say, he did not call it a departure in terms of going from one place to another, but rather a passing through the intervening times, for then that which was depicted through the fire and the bush, by the passing through those intervening times, was clearly fulfilled in that mystery of the Virgin, for just as there the bush was set ablaze and yet was not consumed, so here the Virgin gives birth to that incorporeal light and remains undefiled.\n\nBut do not be ashamed of this parable, if that bush prefigures the virginal and pure body of the Mother of God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Exodus 3:2-3","severity":"info","text":"The burning bush episode (Exod 3:2-3) is invoked as a type of the Virgin Birth: the bush burns but is not consumed, prefiguring Mary's perpetual virginity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"წარვიდე","severity":"info","text":"The Georgian verb 'to go forth' is glossed by Gregory as not a spatial departure but a temporal 'passing through' (შუა-შემოსრულთა მათ ჟამთა გარდასლვასა), emphasizing typological fulfillment across time.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Moses' vision","severity":"info","text":"Gregory interprets Moses' encounter with the burning bush as a prophetic vision of the Incarnation, a common patristic typology linking the theophany to Christ's birth.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"parable","severity":"info","text":"The passage concludes with a direct address to the reader, 'do not be ashamed of this parable', signaling a rhetorical shift from exegesis to apologetic defense of the typological method.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"Mother of God","severity":"info","text":"The term 'Mother of God' (ღმრთისმშობელი) reflects post-Ephesian (431 CE) Mariology, confirming the text's later liturgical context and doctrinal alignment.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text uses 'წარვიდე' (to go forth) which Gregory reinterprets as temporal passage; the Coptic Vorlage may have had a different verb."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":15,"ref":"p15","source":"რამეთუ ყოველი ჴორციელი მიზეზითა მით ცოდვისაჲთა, რომელი სოფლად შემოჴდა, თჳთ მებრ ამის(46Ⴁ)თჳს, რამეთუ ჴორციელ არს, ცოდვად შერაცხილ იყო. ხოლო ცოდვაჲ წერილთა შინა სეხნად ეკალთა წოდებულ არს. და არარას ავნებს იგავი ესე ღმრთისმსახურებისა საიდუმლოსა რამეთუ ჭეშმარიტად ამისთჳს განკაცნა უფალი, რაჲთა ქუეყანაჲ ესე ჩუენი, ეკლის გამომღებელი, განკაცებითა თჳსითა კურთხევისა საუნჯე ყოს.\n\nდა ვიდრეღა არა განშორებულ ვართ წინამდებარისა ამის პირისაგან, ესეცა სიტყუაჲ წარმოვაჩინოთ, რამეთუ ზაქარია, რომელი-იგი ზემო ზემო ვაჴსენეთ, რომელი-იგი შორის ტაძრისა და საკურთხეველისა მოიკლა, რომელი-იგი იყო მღდელთმოძღუარი და წინაჲსწარმეტყუელი, რომლისა წინაჲსწარმეტყუელებაჲ სახარებისა მიერ აღწერით იქადაგების. და ესევითარისა ამის მაღლისა კაცისა მოწამედ მოყვანებაჲ უხრწნელისა მის დედისა უხრწნელებით შობისათჳს ქრისტეს მეუფისა და ქალწულადვე დადგრომისა, არა უჯერო არს, არცა უნდო, არამედ მაღალ და ბრწყინვალე.","english":"For every fleshly being, by that cause of sin which entered the world, was itself, for this reason, because it is fleshly, accounted as sin. And sin in the Scriptures is called a thorn. And this parable does no harm to the mystery of the divine service, for truly the Lord came down for this reason, that this earth of ours, which produces thorns, might by his coming become a treasure of blessing.\n\nAnd while we have not yet departed from the face of this present subject, let us also set forth this word: that Zacharias, whom we mentioned above, who was slain between the temple and the altar, who was the high priest and prophet, whose prophecy is proclaimed in writing by the Gospel. And the bringing forward of such a high man as a witness for the incorruptible birth of the incorruptible mother of Christ the King and for her remaining a virgin is not unfitting, nor unseemly, but lofty and brilliant.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ეკლის","severity":"info","text":"The Georgian term 'ek'lis' (thorn) renders the biblical metaphor for sin, echoing the Septuagint's use of 'akantha' in contexts of moral corruption.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ზაქარია","severity":"info","text":"Zacharias, the high priest slain between temple and altar, is referenced from the Gospel of Matthew (23:35) and possibly Luke 1:5, linking his martyrdom to the virgin birth.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"მღდელთმოძუარი","severity":"info","text":"The term 'mghdeltmodzguari' (high priest) reflects the Georgian liturgical tradition's emphasis on Zacharias's dual role as priest and prophet, central to the nativity narrative.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ვიდრეღა","severity":"info","text":"The phrase 'vidregha' (while) marks a transitional rhetorical move, linking the preceding thorn metaphor to the new example of Zacharias, maintaining narrative flow.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"უხრწნელისა მის დედისა","severity":"info","text":"The reference to the 'incorruptible mother' underscores the Georgian reception of Mary's perpetual virginity, a key doctrinal point in Eastern Christian tradition.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of Zacharias is ambiguous: it may refer to the father of John the Baptist or a different Zacharias from the Old Testament; the text's context suggests the former, as linked to the temple and Gospel prophecy."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":16,"ref":"p16","source":"რამეთუ რაჟამს-იგი გზა-უყოფდა კაცთა საღმრთოჲ მადლი, რაჲთა არა ურწმუნოდ შეჰრაცხონ ქალწულისაგან შობაჲ, უდარესთა საკჳრველებათა მიერ, უაღრესთა შეწყნარებაჲ სარწმუნო-ყო ურწმუნოთა შორის, და ბერწთა და ჟამთა გარდასრულთა მიჰმადლა შვილიერებაჲ, და წინამსრბოლ ქალწულისა შობისა ყო საკჳრველი ესე, რამეთუ ვითარცა-იგი ელისაბედ არა ძალითა ბუნებისაჲთა იქმნა დედა, რომელსა-იგი ბერწობით გარდაეჴადნეს დღენი თჳსნი, არამედ შობაჲ იგი მისი ნებასა ღმრთისასა მიეჩემების. ეგრეთვე ქალწულებით შობისა ურწმუნოებაჲ ძალსა საღმრთოსა მიჩემებითა სარწმუნო იქმნების. ვინაჲცა, ვინაჲთგან უსწრო ბერწისა შობამან შობასა მას ქალწულისასა, ვიდრეღა მუცელსა დედისასა შეეცვა ჴმაჲ იგი სიტყჳსაჲ, და არღა მოსრულ იყო ნათლად, მიერვე საშოჲთ გამო თჳსი მეუფე ქადაგა და აღმღერითა მით უსრულითა სიხარული ყოვლისა სოფლისაჲ მოასწავა. Manuscript page: A33v და ვითარცა იშვა, მეყსეულად სულითა წინაჲსწარმეტყუელებისაჲთა განიჴსნა დუმილი იგი ზაქარიაჲსი, და რაჲცა-იგი აღმოთქუა, ყოველივე წინაჲსწარმეტყუელებაჲ იყო ყოფადთაჲ.","english":"For when divine grace paved the way for men, so that they might not disbelieve the birth from a virgin, by means of lesser wonders it rendered credible the reception of the greater among the unbelieving, and granted childbearing to the aged and to those whose time had passed, and made this wonder a forerunner of the virgin’s birth. For just as Elizabeth became a mother not by the power of nature—she whose days had been overtaken by old age—but that birth of hers was attributed to the will of God, so too the disbelief in virgin birth is made credible by attributing it to divine power. For since the birth from the aged preceded that birth from the virgin, while still in the mother’s womb the voice of the Word was changed, and before it had come to light, from the very womb it proclaimed its Lord and, by that incomplete utterance, heralded the joy of the whole world. And as soon as he was born, he instantly, by the spirit of prophecy, loosed the silence of Zacharias, and whatever he uttered was all prophecy of things to come.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ელისაბედ","severity":"info","text":"Elizabeth, the mother of John the Baptist, is presented as a type of miraculous conception in old age, prefiguring the Virgin Birth. This typology is common in patristic literature.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ზაქარიაჲ","severity":"info","text":"Zacharias, father of John the Baptist, was struck mute for doubting the angel Gabriel (Luke 1:20-22). The text here says John's birth loosed his silence, a detail not in the canonical Gospel but found in some apocryphal traditions.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage continues the narrative of the previous section, using the miraculous birth of John the Baptist as a 'lesser wonder' to make the Virgin Birth credible. It forms a typological argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ქალწულისა შობაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'birth from a virgin' (ქალწულისა შობაჲ) is a standard Georgian term for the Virgin Birth of Christ, used consistently in liturgical and patristic texts.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Georgian version closely follows the Greek original of Gregory of Nyssa's homily, but the emphasis on 'lesser wonders' and the detailed typology of Elizabeth may reflect a catechetical or apologetic concern in the Georgian context.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'voice of the Word was changed' (ჴმაჲ იგი სიტყჳსაჲ) is ambiguous: it may refer to John the Baptist's utterance in the womb or to a change in the divine Word's mode of expression. The reading taken follows the English draft's interpretation of a prophetic utterance.","The exact source of the detail about Zacharias' silence being loosed by John is unclear; it may derive from apocryphal infancy gospels or from a lost patristic tradition."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":17,"ref":"p17","source":"ესე უკუე ზაქარია, წინაჲსწარმეტყუელებისა მადლითა უწყებული, და დაფარულთა ცნობისა თავსა მიწევნული, არა უმეცარ იქმნა ქალწულისა შობასა და უხრწნელებით შობისა მისისა საიდუმლოჲ სულისა მიერ წმიდისა განცხადებულად ეუწყა. ამისთჳსცა არა განაშორა შჯულისაგან ქალწულთათჳს განწესებულისა მისგან ადგილისა ტაძარსა შინა, და ქალწულთა თანა დგომისა დედაჲ იგი უქორწინებელი, და ასწავებდა და ჰმოძღურიდა ჰურიათა, ვითარმედ ყოველთა არსთა დამბადებელსა და მეუფესა ყოველთა დაბადებულთასა ჰმონებს და ჰმორჩილობს კაცობრივიცა ბუნებაჲ, და ვითარცა ინებოს, ეგრეთცა განაწესებს მას და არა იმძლავრების მის მიერ ყოვლადძლიერი იგი ნებაჲ მისი. ამისთჳსცა არა შეუძლებელ არს მის მიერ ახლისაცა შობისა შემოღებაჲ და რაჲთა დედაჲ თჳსი, რომლისაგან-იგი განკაცნა, ქალწულადვე დაჰმარხოს შემდგომად შობისა. და ამის პირისათჳს არა განყო წმიდაჲ იგი ქალწული ტაძარსა შინა კრებულისაგან ქალწულთაჲსა, ხოლო იყო ადგილი იგი შორის ტაძრისა და საკურთხეველისა.","english":"This Zacharias, then, forewarned by the grace of prophecy and having attained to the knowledge of hidden things, was not ignorant of the mystery of the virgin birth and of her incorruptible parturition, which was revealed to him clearly by the Holy Spirit. For this reason he did not separate from the law the mother, the unwedded one, from that place in the temple appointed for virgins and from standing with the virgins, and he taught and instructed the Jews that the creator of all beings and the lord of all creatures, even human nature, serves and obeys him, and that as he wills, so he ordains it, and that his all-powerful will is not constrained by it. For this reason it is not impossible for him to introduce a new birth, and that his mother, from whom he was incarnated, should remain a virgin even after the birth. And for this reason he did not separate that holy virgin from the assembly of virgins in the temple, but that place was between the temple and the sanctuary.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ტაძარ","severity":"info","text":"The Georgian term 'ტაძარ' (temple) is a rare orthographic variant of 'ტაძარ', used in early manuscripts. It refers to the Jerusalem Temple, central to the narrative context.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Zacharias (Zechariah) is the father of John the Baptist, identified here as a prophet. The passage draws on Luke 1:5-25, where Zechariah learns of John's birth, but extends the typology to the Virgin Mary.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ქალწულისა შობასა","severity":"info","text":"The phrase 'virgin birth' echoes Isaiah 7:14 (LXX) and the New Testament infancy narratives, particularly Matthew 1:23 and Luke 1:27, foundational for the doctrine of Mary's perpetual virginity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage concludes a narrative section that contrasts Zechariah's prophetic insight with Jewish disbelief, leading to the argument that Mary's virginity post partum is consistent with divine omnipotence.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"The emphasis on Mary's perpetual virginity and her place in the temple reflects post-Chalcedonian Marian piety, especially in Georgian liturgical tradition, where Gregory of Nyssa's homilies were adapted.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text uses 'ტაძარსა' (temple) and 'საკურთხეველისა' (sanctuary), but the precise architectural distinction between these spaces in the narrative is unclear.","The phrase 'დედაჲ იგი უქორწინებელი' (the mother, the unwedded one) could refer to Mary or to Elizabeth; the English draft takes it as Mary, but the Georgian syntax is ambiguous."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":18,"ref":"p18","source":"ხოლო ურჩთა მათ ესმოდა რაჲ დაბადებულთა მფლობელისა განგებულებით კაცობრივისა შობისა მიმართ მოსლვაჲ, შეეშინა მათ, ნუუკუე მეუფისა მის სახიერისა მორჩილებაჲ დაესაჯოს და იქმნენ ჴელთ-დებულ მის მიერ. ამისთჳსცა, რომელი-იგი ამას წამებდა მშობელისა მისისათჳს, მეყსეულად Manuscript page: B44v შორის ტაძრისა და საკურთხეველისა, ვითარცა მჴეცთა განბძარეს და უმსჯავრროჲთა მით მოკლვითა მღდელი მსხუერპლად ღმრთისა შეწირეს.\n\nგარნა, ვითარ ვჰგონებ, შორს სამე განვედით წინამდებარისა მისგან პირისა. ხოლო ამიერითგან ჯერ-არს, რაჲთა ხარებისა მის მიმართ ანგელოზთაჲსა, რომელსა ახარებდეს მწყემსთა, და ბეთლემადვე უკუნ-ვაქციოთ სიტყუაჲ ჩუენი, რამეთუ ჭეშმარიტად ჩუენ ვართ მწყემსნი, და ვჴუმილავთ და ვიღჳძებთ სამწყსოთა ჩუენთათჳს. და უკუეთუ ესე ესრეთ არს, მაშა ჩუენდა მომართ სამე არს ჴმაჲ იგი ანგელოზთაჲ, რომელნი გუახარებენ ჩუენ სიხარულსა ამას დიდსა.","english":"But when those rebellious ones heard of the coming of the ruler of the born through the providence of human birth, they were afraid, lest the obedience of that good king be imposed upon them and they be subdued by him. For this reason, the one who testified concerning his mother was immediately, between the temple and the sanctuary, torn apart like beasts, and by that unjust murder they sacrificed the priest as an offering to God.\n\nBut, as I think, we have strayed far from the present subject. From now on, it is fitting that we turn our word back to the annunciation to the shepherds by the angels, and to Bethlehem itself, for truly we are shepherds, and we keep watch and are vigilant over our flocks. And if this is so, then the voice of the angels, who announce to us this great joy, is indeed directed toward us.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"ურჩთა მათ","severity":"info","text":"The 'rebellious ones' likely refer to the Jewish authorities or the high priest's faction, who opposed the announcement of the virgin birth and the priest Zechariah's testimony.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მეყსეულად","severity":"info","text":"The Georgian adverb 'meqseulad' means 'immediately' or 'at once', emphasizing the swift and violent reaction to Zechariah's testimony.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ტაძრისა და საკურთხეველისა","severity":"info","text":"The phrase 'between the temple and the sanctuary' echoes the location of Zechariah's murder in the temple precincts, as described in Luke 1:8-23, though the murder itself is apocryphal.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"გარნა, ვითარ ვჰგონებ","severity":"info","text":"The author signals a rhetorical shift with 'But, as I think', acknowledging a digression and redirecting the narrative back to the annunciation to the shepherds.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ჩუენ ვართ მწყემსნი","severity":"info","text":"The author identifies the audience as shepherds, a common trope in patristic homilies, inviting listeners to see themselves as recipients of the angelic annunciation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"მსხუერპლად ღმრთისა შეწირეს","severity":"caution","text":"The phrase 'sacrificed the priest as an offering to God' is ambiguous: it may be metaphorical for martyrdom or a literal ritual killing; the Georgian text does not clarify.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'the one who testified concerning his mother' is ambiguous: it could be Zechariah or another figure; the text assumes Zechariah from the previous passage.","The phrase 'between the temple and the sanctuary' may reflect a specific architectural detail of the Jerusalem Temple, but the Georgian text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":19,"ref":"p19","source":"აწ უკუე აღვიხილნეთ გონებისა თუალნი მჴედრობისა მიმართ ზეცათაჲსა, და განვიცადოთ განწყობილი ანგელოზთაჲ და ვისმინოთ საღმრთოჲ იგი გალობაჲ მათი.\n\nდა რაჲ-მე არს ჴმაჲ იგი დღესასწაულობისა მათისაჲ? -- ესე იგი არს \"დიდებაჲ მაღალთა შინა ღმერთსა\".\n\nდა რაჲსთჳს-მე ადიდებს ანგელოზებრივი ესე ჴმაჲ მაღალთა შინა მყოფსა ღმრთეებასა? -- ამისთჳს, რამეთუ ქუეყანასა ზედა იქმნა მშჳდობაჲ.\n\nპირველ დაწყეული და ეკლისა გამომღებელი და ბრძოლისა ადგილი და დაშჯილთა საექსორიოჲ, ესევითარსა მშჳდობასა შეიწყნარებს, რომელსა ანგელოზნი ღმრთივბრწყინვალითა ჴმითა ღაღადებენ და ღმერთსა ადიდებენ.\n\nჵ საკჳრველი, რამეთუ ჭეშმარიტებაჲ ქუეყანით აღმოსცენდა და ესევითარი ნაყოფი გამოსცა. და ესე იქმნა კაცთა შორის სათნოებისათჳს. ღმერთი კაცობრივსა ბუნებასა შეეზავების, რაჲთა ღმრთისა თანა აღმაღლდეს კაცობრივი სიმდაბლე.","english":"Now let us open the eyes of the mind toward the vigilance of the heavens, and let us perceive the array of the angels and hear that divine song of theirs.\n\nAnd what is that sound of their festivity? — It is this: \"Glory to God in the highest.\"\n\nAnd why does this angelic voice glorify the divinity dwelling in the highest? — For this reason, because peace was made upon the earth.\n\nThe place formerly cursed and thorn-bearing, a place of strife and an exile for the condemned, now receives such peace that the angels cry out with a divinely radiant voice and glorify God.\n\nO wonder, for truth sprang up from the earth and produced such fruit. And this happened among men for the sake of virtue. God mingles with human nature, so that human lowliness might be raised up together with God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"აღვიხილნეთ გონებისა თუალნი","severity":"info","text":"The opening imperative 'let us open the eyes of the mind' signals a shift from the preceding narrative of rebellion to a visionary, liturgical reflection, typical of Gregory's homiletic style.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"დიდებაჲ მაღალთა შინა ღმერთსა","severity":"info","text":"This phrase quotes the angelic hymn from Luke 2:14 (Gloria in excelsis Deo), the core scriptural reference for the Nativity liturgy.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ქუეყანასა ზედა იქმნა მშჳდობაჲ","severity":"info","text":"The 'peace on earth' motif directly echoes Luke 2:14 and reflects the early Christian typology of Christ's birth as the inauguration of cosmic peace, contrasting with the fallen world.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"დაწყეული და ეკლისა გამომღებელი","severity":"info","text":"The phrase 'cursed and thorn-bearing' alludes to the earthly realm as a place of sin and punishment, echoing the 'thorns' of the Fall and the 'exile' of humanity, a common patristic trope.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ჭეშმარიტებაჲ ქუეყანით აღმოსცენდა","severity":"info","text":"The image of truth springing from the earth as fruit reflects the Incarnation's transformative effect on the material world, a theme developed in later Georgian hymnography.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"მჴედრობისა მიმართ ზეცათაჲსა","severity":"caution","text":"The Georgian 'mqhedroba' (vigilance) is an unusual rendering; the Greek original likely had 'phroura' (watch) or 'agrypnia' (vigil). The sense is clear but the term is a free translation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'მჴედრობისა მიმართ ზეცათაჲსა' could be read as 'vigilance of the heavens' or 'watch of the heavens'; the English draft takes the former, but the latter is also possible."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"scripture","severity":"info","ref":"Luke 2:14","text":"The English carries the scriptural phrase “glory to god in the highest”, which matches Luke 2:14. The match is on the English draft; check the Coptic before quoting the verse."}]},{"i":20,"ref":"p20","source":"ესე ვისმინოთ და განვიდეთ ვიდრე ბეთლემადმდე და ვიხილოთ ახალი ესე საკჳრველებაჲ, ვითარ მხიარულ არს ქალწულებაჲ შობითა, და ვითარ უქორწინებელი დედაჲ ზრდის ჩჩჳლსა ძუძუჲთა!\n\nხოლო პირველად მისთჳს უწყებულთა მათგან ვისმინოთ, თუ ვინ არს ესე, და ვინაჲ არს.\n\nმასმიეს უკუე დაფარულთა და ძუელთა უწყებათაგან, რომელნი-იგი ესევითარსა საიდუმლოსა წარმოიტყჳან მისთჳს, ვითარმედ წარჩინებულ იყო მოქალაქობასა მას შინა შჯულისასა და სახელოვან ქველისსაქმითა მამაჲ ყოვლადწმიდისა ქალწულისაჲ, და ეწოდებოდა მას იოაკიმ, ტომისაგან დავითისა, და სახელი მეუღლისა მისისაჲ -- ანნა. და იყო იგი ვიდრე სიბერედმდე უშვილო, რამეთუ მეუღლე მისი ბერწ იყო.\n\nდა იყო შჯულისაგან განწესებული პატივი შვილიერთა დედათაჲ, რომელი-იგი არა მიეცემოდა უშვილოთა. მაშინ უკუე ნეტარი ანნა, მსგავსად პირველისა მის ანნაჲსსა, სამოელის დედისა, ტაძრად მივიდა და ევედრებოდა ღმერთსა მოცემად მისა ნაყოფი შვილიერებისაჲ და კურთხევაჲ შჯულიერი, რომლისა ბრძანებათა არაოდეს გარდასრულ იყო, და იტყოდა, ვითარმედ: \"უკუეთუ ვიქმნე დედა შვილისა, შენდავე შევწირო, მეუფეო, შვილი იგი ჩემი, ვითარიცა იყოს.\" და ესრეთ განძლიერდა საღმრთოჲთა წამის-ყოფითა მადლისა მის მიმართ, რომელი ითხოვა.","english":"Let us hear this and go as far as Bethlehem, and behold this new wonder: how joyful is virginity in childbirth, and how a husbandless mother nurses an infant with her milk!\n\nBut first, let us hear from those ancient testimonies, who this is and whence she is.\n\nLet us listen, then, to the hidden and ancient testimonies which foretell concerning such a mystery, that the father of the all-holy virgin was distinguished in that city of the Law and renowned for his works of virtue, and he was called Joachim, from the tribe of David, and the name of his wife was Anna. And she was childless until old age, for her husband was barren.\n\nAnd there was a honor established by the Law for mothers of children, which was not given to the childless. Then the blessed Anna, like the first Anna, the mother of Samuel, went to the temple and prayed to God to grant her the fruit of childbearing and the lawful blessing, whose ordinances she had never transgressed, and she said: \"If I become the mother of a child, I shall offer that child of mine to you, O Lord, whatever it may be.\" And thus she was strengthened by the divine testimony of the grace toward her which she had requested.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"იოაკიმ, ანნა","severity":"info","text":"The names Joachim and Anna for the parents of Mary derive from the Protevangelium of James, a second-century apocryphal work widely influential in Eastern Christian tradition.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"background","lemma":"ანნა, სამოელის დედა","severity":"info","text":"The comparison of Anna to the biblical Hannah, mother of Samuel (1 Samuel 1), is a typological parallel common in patristic literature, linking the birth of Mary to that of Samuel.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"უკუეთუ ვიქმნე ... შევწირო","severity":"info","text":"Anna's vow to offer her child to God echoes the vow of Hannah in 1 Samuel 1:11, though the wording here is a free paraphrase rather than a direct quotation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ხოლო პირველად ... ვისმინოთ","severity":"info","text":"This passage marks a structural shift from the angelic hymn of the previous section to a narrative inquiry into Mary's origins, signaled by the phrase 'But first, let us hear'.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"შჯულისაგან განწესებული პატივი","severity":"info","text":"The 'honor established by the Law' refers to Jewish customs regarding childbearing and temple offerings, as understood through Christian exegetical tradition, not a specific biblical statute.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ბერწ იყო","severity":"caution","text":"The Georgian term 'berts' (barren) applied to Joachim is ambiguous: it may reflect a tradition of his sterility, but the Greek original likely referred to Anna's barrenness; the Georgian translator may have shifted the attribution.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'berts iqo' (was barren) is attributed to Joachim in the Georgian, whereas the underlying Greek tradition typically ascribes barrenness to Anna; the translator may have misconstrued the syntax or adapted the text.","The identity of the 'first Anna' (mother of Samuel) is clear, but the Georgian text does not specify whether the temple visit is to the Jerusalem Temple or a local shrine."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":21,"ref":"p21","source":"ხოლო ვინაჲთგან იშვა ყრმაჲ იგი, უწოდეს მას მარიამ, რაჲთა სახელისაცა მიერ ღმრთივმონიჭებულისა მის ნაყოფისა მადლი ბრწყინვიდეს.\n\nდა ვითარცა სძესა განეყენა ნაყოფი იგი კურთხევისაჲ, აღასრულა აღთქუმაჲ თჳსი, და ტაძრად აღიყვანა და ღმრთისა შეწირა. და შეიწყნარეს მღდელთა მათ და ჯერ-იჩინეს, რაჲთა, მსგავსად სამოელისა, აღიზარდოს იგი ტაძარსა მას შინა. Manuscript page: A34r\n\nხოლო ვითარცა აღიზარდა და ჰასაკად მოვიდა, ზრახვა-ყვეს მღდელთა მათ, თუ ვითარ განაწესონ წმიდისა მისთჳს ქალწულისა, რაჲთა შჯულისაცა საშჯელსა განერნენ და ღმრთისა მიერსაცა ბრალობასა, რამეთუ შჯულსა ქორწნებისასა მიცემაჲ მისი და დამონებაჲ Manuscript page: B45r ქორწინებისაჲ საზარელად შეჰრაცხეს, და სწორად სამღდელოთა ჭურჭელთა წარპარვისა, უკუეთუ ღმრთისა შეწირული იგი ქალწული უფლებასა კაცისასა მიეცეს, ვინაჲთგან უფლებაჲ მეუღლისაჲ მამაკაცისადა მიცემულ არს ღმრთისაგან. და კუალად, ჰასაკად მოსრულისა ქალწულისა ტაძარსა შინა სამარადისოდ ქცევაჲ არცა ჯეროვან იყო, არცა შუენიერ.","english":"But from the time that child was born, they called her Mariam, so that even by her name the grace of that divinely bestowed offspring might shine forth.\n\nAnd when the fruit of the blessing was weaned, she fulfilled her vow, and brought him up to the temple and offered him to God. And the priests accepted him and deemed it fitting that, like Samuel, he should be raised in that temple.\n\nBut when he grew up and came of age, the priests deliberated how to dispose of that holy virgin, so as to be obedient both to the judgment of the law and to the reproach of God; for they considered giving her in marriage according to the law and enslaving her to marriage to be as abominable as the theft of sacred vessels, if that virgin, who had been offered to God, should be given over to the authority of a man, since the authority of a husband over a man is given by God. And again, it was neither fitting nor proper to keep the virgin, now come of age, perpetually in the temple.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მარიამ","severity":"info","text":"The Georgian text uses 'Mariam' (მარიამ), the Old Georgian form of Mary, reflecting the Septuagintal and early Christian tradition. The name is here etymologized as signifying the grace of Christ.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სამოელისა","severity":"info","text":"The comparison to Samuel (სამოელისა) recalls 1 Samuel 1:24–28, where Hannah brings Samuel to the temple at Shiloh after weaning. This typology frames Mary's presentation as a parallel to Samuel's dedication.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ტაძრად","severity":"info","text":"The term 'temple' (ტაძრად) refers to the Jerusalem Temple, central to the Protevangelium of James narrative. The priests' deliberation reflects Second Temple concerns about virginity, temple service, and marriage.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage transitions from Mary's infancy to her adolescence, marking a narrative shift with the phrase 'when he grew up and came of age'. The priests' dilemma introduces the conflict that leads to her betrothal.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The English draft inconsistently uses masculine pronouns ('he', 'him') for the infant Mary, likely a scribal or translation error. The Georgian text consistently refers to the child as feminine (ყრმაჲ იგი, 'that child').","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text uses masculine pronouns for the infant Mary in the English draft, but the original Georgian is grammatically feminine; the reading follows the Georgian."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":22,"ref":"p22","source":"და ვითარ-იგი ამას განიზრახვიდეს, ღმრთისა მიერი განზრახვაჲ იქმნა გულსა მათსა, რაჲთა მითხოით და არა ქორწინებით მისცენ იგი კაცსა, არა ქორწინებად განმზადებულსა, არამედ ბერსა და მოხუცებულსა და სრულებასა სათნოებისასა მიწევნულსა, რაჲთა იყოს იგი მცველ ქალწულებისა მისისა.\n\nდა მაშინ იპოვა იოსებ მართალი მომზავებელ განზრახვისა მათისა, და ეგევითარი, ვითარსაცა ეძიებდეს: მისვე ტომისა და ნათესავისაჲ, რომლისაგან იყო წმიდაჲ იგი ქალწული. და ესრეთ მისცეს მას წესითა წინდობისაჲთა წმიდაჲ იგი და უბიწოჲ ქალწული, რაჲთა სცვიდეს და ჰმსახურებდეს მას ყოვლითა მოწიწებითა და კრძალულებითა, ვითარცა ღმრთისა შეწირულსა და სამღდელოსა ჭურჭელსა.\n\nდა მაშინ ახარა გაბრიელ მთავარანგელოზმან წმიდასა მას ქალწულსა, ხოლო სიტყუანი იგი ხარებისანი კურთხევითა იყვნეს აღსავსე, ესე იგი არს, ვითარმედ: \"გიხაროდენ, მიმადლებულო, უფალი შენ თანა\".","english":"And while they were deliberating thus, a divinely inspired intention arose in their hearts, that they should give her to a man not by marriage but by betrothal—not to one prepared for marriage, but to an elder, an aged man, who had attained the fullness of virtue, so that he might be the guardian of her virginity.\n\nAnd then righteous Joseph was found, suitable for their intention, and such as they sought: of the same tribe and lineage as that from which the holy virgin came. And thus they gave the holy and immaculate virgin to him according to the custom of betrothal, so that he might guard and serve her with all reverence and piety, as to one consecrated to God and as a sacred vessel.\n\nAnd then the archangel Gabriel announced to the holy virgin, and the words of the annunciation were filled with blessing, that is: \"Rejoice, O favored one, the Lord is with you.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მითხოით","severity":"info","text":"The Georgian term 'მითხოით' (betrothal) is used here to contrast with 'ქორწინებით' (marriage), emphasizing a formal but non-marital arrangement to protect Mary's virginity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Joseph","severity":"info","text":"The description of Joseph as an elder guardian of Mary's virginity aligns with early Christian traditions (e.g., Protevangelium of James) that portray him as an aged widower, not a young husband.","cites":[],"named_sources":["Protevangelium of James"],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Rejoice, O favored one, the Lord is with you","severity":"info","text":"The angel Gabriel's greeting echoes Luke 1:28, but the phrasing 'Rejoice, O favored one' is a distinctive liturgical expansion found in Georgian tradition.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"narrative","severity":"info","text":"This passage transitions from the betrothal narrative to the Annunciation, marking a key structural shift in the Nativity story as it moves from human arrangements to divine intervention.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"sacred vessel","severity":"info","text":"The metaphor of Mary as a 'sacred vessel' (სამღდელო ჭურჭელი) reflects later Georgian liturgical veneration, where she is seen as a consecrated object of divine service.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text does not specify whether the 'divinely inspired intention' is a direct revelation or a pious human decision; the reading taken is that it is a divinely guided human plan.","The phrase 'the Lord is with you' in the Annunciation could be a paraphrase of Luke 1:28 or a distinct liturgical formula; the reading taken is that it is a liturgical adaptation."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":23,"ref":"p23","source":"და ესე სიტყუანი წინაუკმო იყვნეს პირველთა მათ სიტყუათა, რომელნი ითქუნეს დედაკაცისა მიმართ. რამეთუ მაშინ მწუხარებანი წინამძღუარ იქმნნეს შობისა, ხოლო აქა სიხარული იქმნა დამჴსნელ მწუხარებათა.\n\nდა მერმე შესძინა და ჰრქუა მას, ვითარმედ: \"ნუ გეშინინ\", რამეთუ ვინაჲთგან ყოველსა დედაკაცსა შიშსა მოატყუებს მოლოდებაჲ შობისაჲ, განსდევნის შიშსა მას დედობრივსა სიმაღლე იგი სახარებისაჲ.\n\nდა კუალად ჰრქუა მას, ვითარმედ: \"მუცლად-იღო და ჰშვე ძე, და უწოდიან სახელი მისი იესუ\".\n\nხოლო მარიამ რაჲ მიუგო? -- ისმინე ჴმაჲ უბიწოჲსა მის და წმიდისა ქალწულისაჲ. ანგელოზი შობასა ახარებს, და იგი ქალწულებისა სურვიელ არს, და უპატიოსნეს ანგელოზებრივისა მის ხარებისა შეურაცხიეს ქალწულებაჲ თჳსი; და არცა ანგელოზისადა ურწმუნო არს, და არცა ქალწულებისა წარწყმედასა თავს-იდებს, რამეთუ იტყჳს, ვითარმედ: \"და ვითარ იყოს ესე ჩემდა, რამეთუ მამაკაცისა გამოცდილებაჲ არა უწყი?\"","english":"And these words were before those earlier words which were spoken concerning the woman. For then sorrows preceded the birth, but here joy became the deliverer from sorrows.\n\nAnd then he added and said to her: \"Do not be afraid,\" for from somewhere every woman is overcome by fear through the expectation of childbirth, but that height of the Gospel dispels that maternal fear.\n\nAnd again he said to her: \"Conceive and bear a son, and his name shall be called Jesus.\"\n\nBut what did Mary answer? — Hear the voice of that immaculate and holy virgin. The angel announces the birth, and she is desirous of virginity, and she considered her virginity more dishonorable than that angelic annunciation; and she is neither unbelieving toward the angel, nor does she consent to the destruction of her virginity, for she says: \"And how shall this be for me, since I have no knowledge of the experience of a man?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და ესე სიტყუანი წინაუკმო იყვნეს პირველთა მათ სიტყუათა","severity":"info","text":"This passage marks a narrative shift, contrasting the earlier sorrowful context of the woman (likely Anna or Elizabeth) with the joyful annunciation to Mary. The Georgian text explicitly links the preceding and following discourses.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მწუხარებანი","severity":"info","text":"The Georgian term 'mts'ukharebani' (sorrows) is used here to contrast with 'sikharuli' (joy), emphasizing a thematic opposition between the Old Testament foreboding and the New Testament fulfillment, a common patristic trope.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"იესუ","severity":"info","text":"The naming of the child as 'Iesu' (Jesus) directly echoes Luke 1:31, where the angel instructs Mary to name her son Jesus. The Georgian text follows the biblical narrative closely.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ჴმაჲ უბიწოჲსა მის","severity":"info","text":"The phrase 'voice of that immaculate one' reflects the Georgian liturgical tradition's emphasis on Mary's purity (ubits'oy). This aligns with Gregory of Nyssa's broader Mariology, which stresses her perpetual virginity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"და ვითარ იყოს ესე ჩემდა","severity":"info","text":"Mary's question 'How shall this be for me?' parallels the Annunciation narrative in Luke 1:34, where Mary asks how she can conceive without knowing a man. The Georgian text preserves this dialogue, emphasizing her virginity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ვინაჲთგან","severity":"caution","text":"The Georgian adverb 'vinaytgan' (from somewhere) is ambiguous; it may imply a general statement about all women or a specific reference to Mary's unique situation. The English draft interprets it as 'from somewhere,' but the sense could be 'for some reason.'","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'vinaytgan' (from somewhere) is ambiguous: it could mean 'for some reason' or 'from some source,' affecting the interpretation of the angel's reassurance."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":24,"ref":"p24","source":"ესე უკუე სიტყუანი მარიამისნი თანა-ეწამებიან სიტყუათა მათ ჩუენთა, რომელნი-იგი წიგნისაგან დაფარულთაჲსა წარმოვთქუენით. რამეთუ, უკუეთუმცა ქორწინებით მიცემულ იყო იოსებისდა, ვითარმცა უკუე უცხო უჩნდა წესი შობისაჲ? ვინაჲთგან ქორწინებაჲმცა იგი გულსავსე-ჰყოფდა, ვითარმედ, თჳნიერ ყოვლისა ცილისა, შჯულთაებრ ბუნებისათა იგიცა დედა იქმნების; ხოლო ვინაჲთგან ღმრთისა შეწირულ იყო და შეუხებელად ჯერ-იყო დამარხვაჲ მისი, ამისთჳს განცხადებულად ეტყჳს, ვითარმედ: დაღაცათუ ანგელოზი ხარ და დაღაცათუ ზეცით მოსრულ ხარ, და დაღაცათუ უაღრეს ხარ კაცთა ბუნებისა, არამედ ცნობაჲ მამაკაცისაჲ ჩემგან უღონო არს. და ვითარ ვიქმნე დედა თჳნიერ მამაკაცისა, რამეთუ იოსებ დამწინდებელად უწყი, ხოლო ქმრად არა უწყი?\n\nხოლო გაბრიელ რაჲ ჰრქუა წმიდასა მას, ანუ თუ ვითარი სასძლოჲ წმიდაჲ და უბიწოჲ შეუმზადა მას ქორწინებისა წილ, - ისმინე. ესე იგი არს, ვითარმედ: \"სული წმიდაჲ მოვიდეს შენ ზედა და ძალი მაღლისაჲ გფარვიდეს შენ\".","english":"These words of Mary, then, bear witness to our own words, which we uttered from the hidden meaning of the Scripture. For if she had been given in marriage to Joseph, how would the manner of her birth appear strange? For that marriage would have made it evident that, without any doubt, according to the laws of nature, she too would become a mother. But since she was consecrated to God and her preservation was to be inviolate, for this reason she says clearly: \"Even if you are an angel, and even if you have come from heaven, and even if you are beyond human nature, yet knowledge of a man from me is impossible. And how can I become a mother without a man, for I know Joseph as a betrothed, but not as a husband?\"\n\nBut what Gabriel said to that holy one, or what holy and pure dowry he prepared for her in place of marriage, listen. This is it: \"The Holy Spirit will come upon you, and the power of the Most High will shield you.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"Mary's speech is presented as a witness to the author's earlier interpretation of Scripture, emphasizing her consecration to God and inviolate preservation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ქორწინებაჲ","severity":"info","text":"The Georgian term 'ქორწინებაჲ' (k'orts'inebay) means 'marriage' or 'wedding', here referring to Mary's hypothetical marriage to Joseph, which the author denies.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The phrase 'The Holy Spirit will come upon you, and the power of the Most High will shield you' echoes Luke 1:35, where the angel Gabriel announces the conception of Jesus.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"The passage reflects early Christian debates about Mary's perpetual virginity, a key doctrine in Georgian Orthodox tradition, emphasizing her consecration to God before the Annunciation.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This unit transitions from Mary's response to Gabriel's reply, marked by 'ხოლო' (kholo, 'but'), introducing Gabriel's announcement of the Holy Spirit's role.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"The Georgian version adapts Gregory's homily for liturgical use, likely in a Nativity context, emphasizing Mary's purity and the miraculous conception.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text does not specify whether 'the hidden meaning of the Scripture' refers to a specific Old Testament prophecy or a general typological interpretation.","The phrase 'power of the Most High' may be a paraphrase of Luke 1:35 or a liturgical formula; the exact source is unclear."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":25,"ref":"p25","source":"ეჰა ნეტარი იგი გუამი, რომელმან გარდამატებულისა მისთჳს სიწმიდისა მისისა კეთილნი იგი სულისანი თავისა მიმართ თჳსისა მოიზიდნა! რამეთუ სხუათა ყოველთა შორის, ძნიად სადმე განწმედილმან სულმან სულისა წმიდისა მოსლვაჲ შეიწყნარის; ხოლო Manuscript page: B45v აქა საუნჯე სულისა ჴორცნი იგი მისნი წმიდანი იქმნებიან.\n\nხოლო სიტყუაჲ ესე, ვითარმედ -- \"და ძალი მაღლისაჲ გფარვიდეს შენ\" -- რასა მოასწავებს, რამეთუ საძიებელ არს.\n\nიტყჳს უკუე მოციქული, ვითარმედ: \"ძალი და სიბრძნე ღმრთისაჲ ქრისტე არს\". აწ უკუე ძალი ღმრთისაჲ, რომელ არს ქრისტე, მოსლვითა სულისა წმიდისაჲთა გამოისახა ქალწულისა შორის, ვითარცა-იგი სახე ჴორცთაჲ, მსგავსად პირმშოჲსა მის სახისა გამოიხატვის ჴელოვნისა მიერ. და ეგრეთვე ხატი და მსგავსებაჲ კაცისაჲ შობადისა მის ჩჩჳლისა შორის გამოიხატა მისვე სულისა წმიდისა მიერ, და იქმნა იგი ხატ და ბეჭედ და ბრწყინვალება პირმშოჲსა მის ხატისა, ძალთა მიერ და სასწაულთა, რომელთა-იგი აღასრულებდა.","english":"Oh, blessed is that body, which, for the sake of the surpassing purity of that one, drew the good spirits of its own soul unto itself! For among all others, it is rarely that a purified soul receives the coming of the Holy Spirit; but here, the flesh of that one, the treasure of the soul, becomes holy.\n\nBut this word, that \"the power of the Most High may protect you\"—what does it signify? For it is a matter for inquiry.\n\nThe Apostle says, then, that \"the power and wisdom of God is Christ.\" Now, the power of God, which is Christ, was manifested by the coming of the Holy Spirit in the Virgin, just as the form of the flesh, like the image of the firstborn, is imprinted by the hand of the craftsman. And in like manner, the image and likeness of the man to be born was imprinted in that womb by the same Holy Spirit, and it became the image, seal, and radiance of that firstborn image, by the powers and miracles which it accomplished.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"სულისა წმიდისა","severity":"info","text":"The phrase 'Holy Spirit' (სულისა წმიდისა) is central to the passage, describing the agent of Christ's manifestation in the Virgin. The Georgian text uses the same term as in the Nicene Creed.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"და ძალი მაღლისაჲ გფარვიდეს შენ","severity":"info","text":"This quotation, 'and the power of the Most High may protect you,' is not a direct biblical verse but echoes Luke 1:35 (the angel's annunciation). The author interprets it as referring to Christ as the power of God.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ძალი და სიბრძნე ღმრთისაჲ ქრისტე არს","severity":"info","text":"The phrase 'the power and wisdom of God is Christ' is attributed to the Apostle (Paul). It likely alludes to 1 Corinthians 1:24, where Christ is called the power and wisdom of God.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ხელოვნისა მიერ","severity":"info","text":"The analogy of a craftsman (ხელოვნისა) imprinting an image on wax or metal reflects a common patristic trope for the Incarnation, found in Gregory of Nyssa's works and earlier in Irenaeus.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"Manuscript page: B45v","severity":"info","text":"The manuscript note 'B45v' indicates a page break in the source codex. This suggests the passage spans a folio, possibly affecting the continuity of the argument about the body's sanctity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"სულისა ჴორცნი იგი მისნი წმიდანი იქმნებიან","severity":"info","text":"The idea that the Virgin's flesh becomes holy through the Holy Spirit's action is a distinctive emphasis in Georgian liturgical tradition, possibly influenced by the theology of Gregory of Nyssa.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'the power of the Most High' may refer to the Holy Spirit or to Christ; the author identifies it with Christ, but the biblical source is ambiguous.","The manuscript page break at B45v may indicate a lacuna or a shift in the argument, but the text is continuous in the edition."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":26,"ref":"p26","source":"აწ უკუე კუალად ბეთლემადვე მივაქციოთ სიტყუაჲ ჩუენი, ვითარცა წმიდაჲ სახარებაჲ გჳბრძანებს, რაჲთა ვიხილნეთ ქუაბსა შინა აღსრულებულნი იგი საიდუმლონი. და რაჲ-მე არიან ესე? -- ესე იგი არს ყრმაჲ, სახუევლითა გრაგნილი და მწოლარე ბაგასა შინა.\n\nდა აღმოვთქუათ ჩუენცა მწყემსთა ამათ ჴმაჲ იგი საწინაჲსწარმეტყუელოჲ, ვითარმედ: \"ვითარცა გუესმა, ეგრეთცა ვიხილეთ ჩუენ ქალაქსა უფლისა ძალთასა, ქალაქსა ღმრთისა ჩუენისასა\".\n\nდა ნუუკუე იბედივად, და ვითარცა დახუდა, ეგრეთ მოგუეთხრნეს უწყებანი ესე ქრისტეს განკაცებისანი, და არარაჲ ძალი და საიდუმლოჲ იხილვებისა ამათ შორის? -- ნუ იყოფინ, დათარმცა იყო ესე.\n\nდა რაჲ არს ძალი ქუაბსა შინა შობისა უფლისაჲ, ანუ თუ ბაგასა შინა მიწვენისაჲ, და ჟამსა მას ხარკთა აღწერისასა განკაცებაჲ მისი? -- ესე იგი არს, რამეთუ, ვითარცა-იგი წყევისაგან შჯულისა ჴსნისა ჩუენისათჳს იქმნა იგი წყევასა ქუეშე და წყლულებანი ჩუენნი თავს-ისხნა, რაჲთა წყლულებითა მისითა განვიკურნნეთ ჩუენ, Manuscript page: A34v ეგრეთვე მოხარკეთა მიერ აღწერაჲ თავს-იდვა და ხარკთა თანამდებ იქმნა, რაჲთა ჩუენ ხარკთაგან განგუათავისუფლნეს, რომელნი-იგი სიკუდილისაგან მიგუეჴდებოდეს ჩუენ სამარადისოდ.","english":"Now let us turn our word back again to Bethlehem, as the holy Gospel commands, that we may behold those mysteries accomplished in the cave. And what are these? This is the child, wrapped in swaddling clothes and lying in the manger.\n\nAnd let us also raise up the voice of those shepherds, that prophetic voice, saying: \"As we heard, so we have seen, we, in the city of the Lord of hosts, the city of our God.\"\n\nBut do we dare, and as it were, having closed our eyes, do we thus reject these tidings of Christ's incarnation? Is there no power and mystery to be seen among these? Let it not be so; let it not be that this should be.\n\nAnd what is the power of the Lord's birth in a cave, or of his lying in a manger, and of his incarnation at the time of the census? This is it: that, just as for the sake of our deliverance from the curse of the law he became subject to the curse and took our wounds upon himself, so that by his wound we might be healed, so also he submitted to being enrolled by the tax-collectors and became liable to tribute, that he might free us from the tributes which were due from us unto death forever.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"აწ უკუე კუალად ბეთლემადვე მივაქციოთ სიტყუაჲ ჩუენი","severity":"info","text":"The passage opens with a rhetorical turn back to Bethlehem, marking a new narrative section within the homily. The Georgian text uses the adverb 'now' (აწ) to signal this shift.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ვითარცა-იგი წყევისაგან შჯულისა ჴსნისა ჩუენისათჳს იქმნა იგი წყევასა ქუეშე","severity":"info","text":"The reference to Christ becoming subject to the curse for our deliverance echoes Paul's language in Galatians 3:13, where Christ takes on the curse of the law. The Georgian text explicitly links this to the incarnation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ხარკთა აღწერისასა","severity":"info","text":"The mention of the census (ხარკთა აღწერისასა) refers to the Roman census under Quirinius, which is the historical context for Luke 2:1-2. This detail grounds the incarnation in a specific imperial administrative act.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"მწყემსთა ამათ ჴმაჲ იგი საწინაჲსწარმეტყუელოჲ","severity":"info","text":"The shepherds' voice is called 'prophetic' (საწინაჲსწარმეტყუელოჲ), aligning them with Old Testament prophets. This parallels the Gospel of Luke (2:8-20) where the shepherds become witnesses to the nativity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ქუაბსა","severity":"info","text":"The term 'cave' (ქუაბსა) is a standard Georgian rendering of the Greek σπήλαιον, referring to the traditional site of the Nativity in Bethlehem. It is a fixed term in liturgical and homiletic texts.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ნუუკუე იბედივად","severity":"info","text":"The rhetorical question 'do we dare?' (ნუუკუე იბედივად) reflects a homiletic device common in Gregory of Nyssa's works, where the preacher anticipates and counters potential objections from the audience.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text uses 'ხარკთა' (tribute/tax) which may refer to both the census and the metaphorical 'tribute' of sin; the translation opts for the literal sense.","The phrase 'საწინაჲსწარმეტყუელოჲ' (prophetic) could be interpreted as referring to the shepherds' own prophecy or to a pre-existing prophetic tradition; the translation takes it as the former."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":27,"ref":"p27","source":"და ქუაბისა მის მიერ, რომელსა შინა იშვა უფალი, უნათლოჲ ესე და ჴურელთა შინა დაფარული ცხორებაჲ კაცთაჲ გულისჴმა-ყავ, რომელთა შინა შთავიდა (102ვႺ) და ბნელთა შინა და აჩრდილთა სიკუდილისათა მსხდომარეთა გამოუჩნდა და ნათლად ღმრთეებისა აღიყვანნა, ხოლო სახუეველთა მათ მიერ, რომლითა შეიხჳა, საკრველნი ცოდვათა ჩუენთანი განხეთქნა.\n\nდა კუალად, ბაგაჲ პირუტყუთაჲ არს განსასუენებელი, რომელსა-იგი შინა სიტყუაჲ მიიწვინა, რაჲთა იცნას ჴარმან მომგებელი თჳსი და ვირმან ბაგაჲ უფლისა თჳსისაჲ.\n\nჴარად გულისჴმა-ყავ შებმული უღელსა შჯულისასა, ხოლო ვირად ტჳრთისმკრებელად -- ცოდვითა კერპთმსახურებისაჲთა დატჳრთული და დამძიმებული. არამედ პირუტყუთა და ოთხფერჴთა მომზავებელი საზრდელი თივაჲ არს, ვითარცა წერილ არს, ვითარმედ: \"რომელმან აღმოუცენის თივაჲ პირუტყუთა\", ხოლო პირმეტყუელი ცხოველი პურითა იზარდების. ამისთჳსცა ბაგასა შინა პირუტყუთასა მიიწვინა პური იგი უკუდავებისაჲ, რომელი ზეცით გარდამოჴდა, რაჲთა, იხილონ რაჲ პირუტყუთა გემოჲ პირმეტყუელთა საზრდელისაჲ, პირმეტყუელ იქმნნენ და განბრძნდენ.","english":"and by that cave wherein the Lord was born, understand this unenlightened and hidden life of men concealed in dens, into which he descended and appeared to those sitting in darkness and in the shadows of death, and raised them up into the light of divinity; and by those swaddling clothes wherewith he was wrapped, he loosed the bonds of our sins.\n\nAnd again, the manger of the beasts is a resting-place wherein the Word lodged, that the ox might know its own feeder and the ass the manger of its own Lord.\n\nBy the ox understand the one yoked to the yoke of the law, and by the ass the burden-bearer—burdened and weighed down by the sin of idolatry. But the food prepared for beasts and quadrupeds is hay, as it is written: \"He who brings forth hay for the beasts\"; whereas the rational animal is nourished by bread. For this reason, in the manger of the beasts, that bread of immortality which came down from heaven lodged, so that when the beasts taste the flavor of the food of rational beings, they might become rational and be enlightened.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ჴურელთა","severity":"info","text":"The Georgian word 'ჴურელთა' (dens) echoes the cave setting and the hidden life of men, contrasting with the light of divinity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"საკრველნი","severity":"info","text":"'საკრველნი' (bonds) is a key term: the swaddling clothes of Christ are said to loose the bonds of our sins, a metaphor for liberation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"თივაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'He who brings forth hay for the beasts' alludes to a scriptural source, likely Psalm 103:14 LXX (104:14 MT), though not verbatim.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"ჴარ","severity":"info","text":"The ox and ass in the nativity scene are traditional symbols: the ox represents the yoke of the Law (Judaism), the ass the burden of idolatry (paganism).","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და კუალად","severity":"info","text":"The phrase 'And again' marks a structural shift from the cave to the manger, introducing a new allegorical layer.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"პური უკუდავებისაჲ","severity":"info","text":"The 'bread of immortality' lodged in the manger is a Eucharistic image, common in patristic exegesis of the nativity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the scriptural allusion for 'He who brings forth hay' is not explicit; it may be a loose citation or a Georgian paraphrase.","The phrase 'rational animal' (პირმეტყუელი ცხოველი) could be read as 'human' or 'rational being' in context."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":28,"ref":"p28","source":"შუამდგომელ უკუე იქმნების ბაგასა შინა ვირისა და ჴარისა ორთავე მათ მომგებელი და უფალი, რაჲთა შუაკედელი იგი მტერობისაჲ დაჰჴსნას და ორივე იგი დაჰბადოს ერთად ახლად კაცად, და ერთი იგი მძიმისა მისგან შჯულიერისა უღლისა იჴსნეს, და მეორესა მას კერპთმსახურებისა იგი ტჳრთი მოჰჴადოს.\n\nაღვიხილნეთ თუალნი და ზეცისა საკჳრველებანი განვიცადნეთ, რამეთუ აჰა ესერა არა ხოლო თუ Manuscript page: B47r წინაჲსწარმეტყუელნი ოდენ და ანგელოზნი გუახარებენ ჩუენ სიხარულსა ამას დიდსა, არამედ ცანიცა თჳსთა საკჳრველებათა მიერ სიხარულისა ამის დიდებასა ქადაგებენ.\n\nიუდაჲს ნათესავით აღმოგჳბრწყინდა ჩუენ ქრისტე, ვითარცა იტყჳს მოციქული, გარნა ჰურიაჲ არა განბრწყინდების ნათლითა მისითა. უცხონი იგი -- შჯულთა მათგან აღთქუმისათა და მამათა კურთხევისაგან განშორებულნი მოგუნი -- უსწრობენ ისრაიტელთა ერსა და ზეცისა მნათობსაცა იცნობენ და ქუაბსა შინა შობილისაცა მეუფისა არა იქმნებიან უმეცარ.","english":"ed them from the darkness to the light. Now, standing between the ass and the ox, the Lord and master of both, in order to dissolve the wall of enmity and to unite both into one new man, and to free one from the heavy yoke of the law, and to remove the burden of idolatry from the other.\n\nLet us open our eyes and contemplate the wonders of heaven, for behold, not only the prophets and angels announce to us this great joy, but even the heavens, through their wonders, proclaim the glory of this joy.\n\nFrom the tribe of Judah Christ shone forth for us, as the Apostle says, but the Jew is not illuminated by his light. The foreigners—those separated from the laws of the promise and from the blessings of the fathers, the Magi—surpass the people of Israel, and they recognize even the luminaries of heaven, and they are not ignorant of the king born in a cave.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"შუამდგომელ უკუე იქმნების ბაგასა შინა ვირისა და ჴარისა","severity":"info","text":"The passage shifts from allegorical interpretation of the nativity scene to a direct exhortation to observe celestial wonders, marking a structural transition.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"მოგუნი","severity":"info","text":"The Georgian term 'moguni' (მოგუნი) translates 'Magi', referring to the wise men from the East, distinct from the Jewish people in the following contrast.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"იუდაჲს ნათესავით აღმოგჳბრწყინდა ჩუენ ქრისტე","severity":"info","text":"The phrase 'from the tribe of Judah Christ shone forth' echoes Romans 1:3, where Paul speaks of Christ from the line of David, though the Georgian text does not cite the verse explicitly.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ჴარისა","severity":"info","text":"The ox (ჴარისა) and ass in the nativity scene are traditional elements in early Christian iconography, symbolizing the Jewish and Gentile peoples, as developed in patristic exegesis.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"შუამდგომელ","severity":"info","text":"The Georgian term 'šuamdgovel' (შუამდგომელ) meaning 'standing between' reflects a Christological emphasis on Christ as mediator, a theme prominent in Gregory of Nyssa's theology.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"B47r","severity":"caution","text":"The manuscript note 'B47r' indicates a page break in the source, but the text continuity is intact; the passage may have been adapted from a longer homily.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'from the tribe of Judah' may be a loose reference to Romans 1:3 or a general messianic prophecy; the exact scriptural source is not cited in the Georgian text.","The identity of 'the foreigners' (უცხონი) is clear as the Magi, but the contrast with Israel is rhetorically heightened; the historical accuracy of the Magi surpassing Israel in recognition is a theological trope."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":29,"ref":"p29","source":"იგინი ძღუენსა შესწირვენ, და ესენი მოკლვასა განიზრახვენ;\n\nიგინი თაყუანის-სცემენ, და ესენი სდევნიან;\n\nმათ, პოვეს რაჲ, რომელსა-იგი ეძიებდეს, განიხარეს, და ესენი შობისა მისისათჳს შეძრწუნდებიან, რამეთუ იტყჳს, ვითარმედ: \"იხილეს რაჲ მოგუთა მათ ვარსკულავი იგი, განიხარეს მათ სიხარულითა დიდითა\", ხოლო ჰეროდეს ესმა რაჲ სიტყუაჲ მათი, შეშფოთნა იგი და ყოველი იერუსალემი მის თანა.\n\nმათ, ვითარცა ღმრთისა, შეწირეს მისა გუნდრუკი; და ოქროჲ - ვითარცა მეუფისა; და მური -- ვითარცა ჩუენთჳს ვნებად მომავალისა; რამეთუ წინაჲსწარმეტყუელებისა ესე მადლი სულმან წმიდამან მიჰმადლა მათ.\n\nხოლო ამათ მოსრვაჲ ჩჩჳლთაჲ განიზრახეს, რომელი-იგი არა ხოლო თუ უმშჯავროჲ ხოლო იყო და მწარე, არამედ ქადაგიცა და შემასმენელი უკუანაჲსკნელისა მის სიცოფისა მათისაჲ.\n\nდა რაჲ იყო მოსრვაჲ იგი ჩჩჳლთაჲ? ანუ თუ ვითარითა გულისსიტყჳთა იკადრეს მოსისხლეთა მათ ესევითარისა Manuscript page: C103r ამის სიბილწისა აღსრულებაჲ და ესეოდენთა მათ უბრალოთა სისხლთა დათხევაჲ? -- იტყჳან უკუე ბორგნეულნი იგი, ვითარმედ: ამისთჳსო, რამეთუ ახალმან ამან სასწაულმან, ცათა შინა გამოჩინებულმან, მეუფისა შობაჲ აუწყა მოგუთა.","english":"They offer gifts, and these devise murder;\n\nthey bow down, and these persecute;\n\nWhen they found the one they were seeking, they rejoiced, and these are terrified at his birth, for it is said: \"When those Magi saw the star, they rejoiced with great joy,\" but when Herod heard their word, he was troubled, and all Jerusalem with him.\n\nTo him, as to God, they offered frankincense; and gold—as to a king; and myrrh—as to one who would suffer for us; for the grace of this prophecy was granted to them by the Holy Spirit.\n\nBut these devised the slaughter of the infants, which was not only lawless and bitter, but also a proclamation and herald of their subsequent madness.\n\nAnd what was that slaughter of the infants? Or with what intention did those bloodthirsty ones dare to accomplish such a foul deed and to shed the blood of so many innocent ones? For the chroniclers say that it was because this new miracle, which appeared in the heavens, announced the birth of the king to the Magi.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"იგინი ... და ესენი","severity":"info","text":"The passage uses a sustained antithetical structure („they … and these …“) to contrast the Magi’s reverent response to the Nativity with Herod’s murderous reaction.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"იხილეს რაჲ მოგუთა მათ ვარსკულავი იგი, განიხარეს მათ სიხარულითა დიდითა","severity":"info","text":"The quotation of the Magi rejoicing at the star echoes Matthew 2:1–10, though the Georgian text is a free paraphrase rather than a direct citation of the canonical Gospel.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"მოგუთა","severity":"info","text":"The term „Magi“ (moguṭa) in Georgian tradition refers to the wise men from the East, but the homily also associates them with Zoroastrian priestly figures, reflecting late antique Christian polemic.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"გუნდრუკი","severity":"info","text":"„Gundruḳi“ (frankincense) is a loanword from Greek λίβανος via Armenian; in Georgian liturgical texts it regularly appears as one of the three gifts of the Magi, symbolizing Christ’s divinity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ბორგნეულნი","severity":"info","text":"The reference to „chroniclers“ (borǧneulni) likely alludes to early Christian historians such as Eusebius of Caesarea, who recorded the tradition that the star of Bethlehem prompted Herod’s massacre of the infants.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"მოსრვაჲ იგი ჩჩჳლთაჲ","severity":"caution","text":"The phrase „slaughter of the infants“ (mosrvay ččwiltay) is textually secure, but the manuscript page break (C103r) may introduce a lacuna or scribal error in the following rhetorical question.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the „chroniclers“ (borǧneulni) is not specified; they may be Eusebius or later Byzantine historians.","The rhetorical question about the infants’ slaughter is interrupted by a page break, leaving the answer incomplete in the manuscript."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":30,"ref":"p30","source":"და რაჲ არს ესე: ვითარცა ჭეშმარიტსა ირწმუნებთ სასწაულსა ამას, ანუ ცუდად და ამაოდ შეგირაცხიესა საკჳრველებაჲ ესე? რამეთუ, უკუეთუ ესევითარი ვინმე არს ესე, რომელ ცათაცა დაარწმუნებს ნებისა თჳსისა აღსრულებად, მაშა უეჭუელად უაღრეს სამე არს ჴელთა თქუენთა ჴელთ-დებისა. ხოლო უკუეთუ ცხორებაჲ მისი და სიკუდილი ჴელთა შინა თქუენთა არს, მაშა ამაოდ გეშინის ესევითარისა მისგან!\n\nანუ შენ, ჵ უღმრთოო ჰეროდე, -- რამეთუ სხუათა მათ თანაზიართა შენთა დაუტეობ და შენდა მოვაქცევ სიტყუათა ჩემთა, - რაბამ იყო მთავრობისმოყუარებაჲ შენი! ანუ რაჲსათჳს დასდევ ბოროტი იგი და საშნელი ბრძანებაჲ და უმსჯავროჲ განჩინებაჲ ჩჩჳლთა მოსრვისაჲ, რომელთა-იგი არარაჲ ევნო შენდა, არცა რაჲ ღირსი ტანჯვისა და სიკუდილისა მიზეზი იპოვებოდა მათ თანა! ერთი ხოლო ბრალი უბრალოჲ იხილვებოდა მათ შორის, ესე იგი არს, რამეთუ იშვნეს და ნათლად მოვიდეს.","english":"And what is this: do you believe in this miracle as true, or do you consider this wonder vain and empty? For if this is something such that it compels even the heavens to fulfill its will, then surely it is beyond the power of your hands to lay hold of. But if his life and death are in your hands, then you fear this one in vain!\n\nOr you, O godless Herod—for I leave your other accomplices and turn my words to you—how great was your love of power! Or why did you issue that evil and cruel decree, that unjust sentence to slaughter the infants, who had done you no harm, nor was any cause worthy of torment and death found among them? Only one innocent fault was seen among them, namely this: they were born and came forth into the light.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage shifts from a general rhetorical question to a direct apostrophe of Herod, marking a structural turn in the narrative.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"უღმრთოო","severity":"info","text":"Georgian 'უღმრთოო' (ugmrt'oo) means 'godless,' a strong epithet for Herod, emphasizing his impiety in the context of the nativity story.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The reference to the slaughter of infants alludes to Matthew 2:16-18, where Herod orders the massacre of male infants in Bethlehem.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"Herod's 'love of power' (მთავრობისმოყუარებაჲ) reflects the historical Herod the Great's paranoia and violent consolidation of rule, as recorded by Josephus.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The phrase 'innocent fault' (ბრალი უბრალოჲ) is a rhetorical paradox, typical of Gregory's style, highlighting the innocence of the infants in Christian tradition.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text's phrase 'ნათლად მოვიდეს' (came forth into the light) may ambiguously refer to birth or baptism; here it is taken as birth."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":31,"ref":"p31","source":"და რაჲსათჳს აღავსე ქალაქი მტარვალთა მიერ მოსისხლეთა და შემოჰკრიბენ ჩჩჳლნი და მშობელნი მათნი და თჳსნი და ნათესავნი, სიმრავლე აურაცხელი, რომელნი-იგი ზოგადისა მისთჳს ბოროტისა ზოგად იგლოვდეს და მწარედ ტიროდეს!\n\nგარნა რომელმან-მე სიტყუამან გამოთქუას განსაცდელი იგი, ანუ ვითარმან მითხრობისა ძალმან წარმოაჩინოს ბოროტი იგი - აღრეული იგი გოდებაჲ და ტკივნეული იგი ვალალაებაჲ შვილთა და მშობელთაჲ, თჳსთა და ნათესავთაჲ, რომელნი-იგი მტარვალთა უწყალოებისა მიმართ საწყალობელად ღაღადებდეს!\n\nვითარ ვინ გამოსახოს, რაჟამს-იგი მტარვალი შიშულითა ჴრმლითა ზედა-მიდგომილ არნ ჩჩჳლისადა და მძჳნვარედ მიხედავნ და მკლველებრ ზრახავნ და სასტიკად იზახებნ Manuscript page: B47v და ზედა-მიუვალნ და ერთითა Manuscript page: A35r ჴელითა ჩჩჳლსა მას მიიზიდავნ მისსა, ხოლო მეორითა მახჳლსა წუდილსა უხეთქნებნ მას. ხოლო დედაჲ მისი ერთკერძო ჩჩჳლსა მას მიიზიდავნ მისსა და სხჳთ კერძო ქედსა თჳსსა წარუპყრობნ მახჳლსა, რაჲთა არა იხილოს უბადრუკი იგი ჩჩჳლი ჴელითა მტარვალთაჲთა განბძარული.","english":"And why did you fill the city with bloodthirsty murderers, and gather together the children and their parents, their own and their kin, an innumerable multitude, who for the sake of the common evil wept in common and bitterly lamented?\n\nBut what word could express that trial, or what power of narration reveal that evil—the mingled lamentation and the grievous wailing of children and parents, of their own and their kin, who cried out piteously against the mercilessness of the murderers?\n\nHow could one depict it, when the murderer, with a drawn sword, stood over the child and looked fiercely, and plotted like a slayer, and raged savagely, and approached, and with one hand seized that child to himself, while with the other he brandished the sword against him? But his mother, on one side, drew the child to herself, and on the other side, she thrust her own neck before the sword, so that she might not see that wretched child torn apart by the hands of the murderers.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და რაჲსათჳს","severity":"info","text":"This passage continues the rhetorical address to Herod, shifting from direct accusation to a vivid narrative of the massacre. The Georgian text uses a series of rhetorical questions and exclamations to heighten emotional impact.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მტარვალთა","severity":"info","text":"The term 'mṭarvalta' (murderers) is a key descriptor for Herod's soldiers, emphasizing their role as executioners. The Georgian text uses this term repeatedly to underscore the brutality of the massacre.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"Herod","severity":"info","text":"The reference to Herod and the massacre of the innocents (Matthew 2:16–18) is central. Gregory of Nyssa's homily expands on the biblical narrative, depicting the emotional and physical horrors of the event.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"დედაჲ","severity":"info","text":"The mother's self-sacrificial gesture, offering her own neck to the sword, parallels similar motifs in early Christian martyrdom literature, where parents protect children at the cost of their own lives.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"Manuscript page: B47v","severity":"info","text":"The manuscript includes marginal page notations (B47v, A35r), indicating the text was copied from a codex with foliation. These marks help trace the transmission history of the Georgian version.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ჩჩჳლნი","severity":"caution","text":"The term 'ččwilni' (children) is ambiguous: it could refer to infants or young children. The context of the massacre suggests infants, but the text does not specify age, leaving room for interpretation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact age of the 'children' (ččwilni) is not specified; they could be infants or toddlers.","The phrase 'with one hand seized that child to himself' may imply a struggle between the mother and the murderer, but the text does not clarify the sequence of actions."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":32,"ref":"p32","source":"ეგრეთვე კუალად, მამათა მათთა ვითარ ვინ წარმოთქუას ტირილი და ტყებაჲ, და უკუანაჲსკნელი იგი შვილთა შეტკბობაჲ და მკერდსა ცემაჲ და სხუანი იგი მწუხარებისა სახენი, რომელთა წარმოთქუმაჲ შეუძლებელ არს.\n\nვითარ ვინ საცნაურ ყოს ჭირი იგი მრჩობლი და ულხინებელი განსაცდელი ახალმშობიერთაჲ მათ. ერთი იგი -- ცეცხლი ბუნებისაჲ შობისა სალმობათა მსახურებისაჲ, და მეორე -- უჟამოჲსა მის და უდღეურისა ჩჩჳლისა დაჩხუეპისაჲ, რომელი-იგი, ვიდრეღა წოვნ ძუძუსა, მახჳლისა მიერ დაიგურიმის. ვითარ-იგი უბადრუკსა მას დედასა ძუძუჲცა შთაედვის პირსა ჩჩჳლისასა, და სისხლიცა მისი შეიწყნარის წიაღთა თჳსთა; და მრავალგზის უწყალოდ ხეთქნებითა მტარვალისაჲთა ჩჩჳლისა თანა დედისაცა გული განიგურიმის, და ერთი სისხლისა მდინარე განიზავის ჩჩჳლისა და მშობელისაჲ.\n\nხოლო ვინაჲთგან ესეცა განეჩინა შეგინებულსა მას და უშჯულოსა ჰეროდეს, რაჲთა არა ახალშობილნი ოდენ ჩჩჳლნი მოისრნენ, არამედ ორით წლითგანნიცა და უდარესნი, ვითარცა წერილ არს, სხჳსა მწარისა ბოროტისა მიმართ ხედავს სიტყუაჲ ესე.","english":"And again, how can one recount the weeping and wailing of their fathers, and the final caressing of the children, and the beating of breasts, and the other forms of mourning, which it is impossible to describe.\n\nHow can one make known that grievous and unendurable trial of those new mothers? One is the fire of nature for the service of the pangs of childbirth, and the other is the premature and untimely crushing of the infant, which, while still suckling at the breast, is destroyed by the sword. How that wretched mother's breast is thrust into the mouth of the infant, and her own blood is received into her own bosom; and many times, by the merciless blows of the murderer, the heart of the mother is shattered together with the infant, and a single stream of blood flows from both the infant and the parent.\n\nBut since even this was revealed to that abominable and lawless Herod, that not only newborn infants were to be destroyed, but also those from two years of age and younger, as it is written, this discourse looks toward another bitter evil.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"მრჩობლი","severity":"info","text":"The Georgian term 'mrtšobli' (მრჩობლი) is a hapax legomenon in this text, likely meaning 'grievous' or 'painful', intensifying the description of the trial of the new mothers.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ჩჩჳლი","severity":"info","text":"The word 'ččwili' (ჩჩჳლი) is a Georgian term for 'infant' or 'baby', used repeatedly in this passage to emphasize the vulnerability of the victims.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ორით წლითგანნიცა","severity":"info","text":"The reference to children 'from two years of age and younger' echoes the Matthean account of the Massacre of the Innocents (Matthew 2:16-18), though the canonical text does not specify ages; this detail may derive from apocryphal traditions.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"ჰეროდეს","severity":"info","text":"Herod the Great, the historical king of Judea (r. 37–4 BCE), is depicted in Christian tradition as the perpetrator of the Massacre of the Innocents, though the historicity of the event is debated.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ხოლო","severity":"info","text":"The conjunction 'xolo' (ხოლო) marks a structural shift from the vivid description of the massacre to a reflection on Herod's expanded cruelty, introducing a new rhetorical movement in the narrative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"სხჳსა მწარისა ბოროტისა","severity":"caution","text":"The phrase 'another bitter evil' is ambiguous: it may refer to a further atrocity by Herod not detailed here, or to a different episode in the narrative; the Georgian text does not clarify the referent.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'another bitter evil' (სხჳსა მწარისა ბოროტისა) is ambiguous: it may point to a subsequent event in the narrative or to an additional crime of Herod not described in this passage.","The term 'mrtšobli' (მრჩობლი) is a hapax legomenon; its precise meaning is inferred from context as 'grievous' or 'painful'."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":33,"ref":"p33","source":"რამეთუ შუა გარდასრულსა მას ჟამსა ორთა შვილთა დედა ექმნის იგივე დედაჲ, და ამის ესევითარისაგან ესევითარი ულხინებელი ბოროტი წარმოიჩინების, რამეთუ ორთა მტარვალთა მოეცვის ერთი იგი დედაჲ და ერთი იგი შეიპყრობნ პირველშობილსა მას ჩჩჳლსა და მეორე ძუძუჲსმწოვარსა მას წიაღთაგან მისტაცებნ.\n\nრაჲმცა უკუე ყო ამისთჳს საწყალობელმან მან დედამან, ანუ რაჲმცა იქმნა, რაჟამს ბუნებაჲ ორთავე მათ შვილთა მიმართ განიპებინ და ორთავე მიერ ზოგადი ცეცხლი აღატყდებინ ნაწლევთა შინა მისთა, და არა უწყინ, თუ რომელსამცა შეუვრდა ბოროტთა მათ მტარვალთაგანსა, რომელნი-იგი იმიერ და ამიერ დაკლვად მიიზიდვიდიან ჩჩჳლთა მათ. ანუ თუ რომლისამცა ჩჩჳლისა კერძო მიიქცა: ახალშობილისა მისმცა უსრული იგი და უჩინოჲ ჴმაჲ ისმინა და გურინვითი იგი და საწყალობელი გოდებაჲ, ანუ თუ მეორისა მისმცა ენაბრგუნვილი იგი და ჩჩჳლებრივი სიტყუაჲ ყურად-იღო, რომელი-იგი დედით ხადინ და ცრემლთა ღუარითა ილტობინ.","english":"For in the midst of that completed time, the same mother becomes mother of two children, and from such a circumstance such an unavoidable evil appears, for two murderers seize that one mother, and one of them seizes that firstborn infant, and the other snatches the suckling from her bosom.\n\nWhat then did that pitiable mother do, or what was to be done, when nature was divided toward both of those children, and from both a common fire was kindled within her entrails, and she did not know to which of those evil murderers she should turn, who were dragging those infants hither and thither for slaughter. Or to which child she should incline: whether she heard the inarticulate and indistinct cry of the newborn and its pitiful wailing, or whether she heeded the lisping and childish speech of the other, which it uttered with a mother's cry and a flood of tears.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"რამეთუ შუა გარდასრულსა მას ჟამსა","severity":"info","text":"The phrase 'in the midst of that completed time' refers to the moment after the first child's birth but before the second is fully delivered, a temporal crux in the narrative.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ჩჩჳლსა","severity":"info","text":"The Old Georgian 'ჩჩჳლსა' (ččwilsa) means 'infant' or 'baby', here used for both the newborn and the older suckling, emphasizing their vulnerability.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"მტარვალთა","severity":"info","text":"The 'murderers' (მტარვალთა) likely refer to Herod's soldiers in the Massacre of the Innocents, a common trope in patristic Nativity homilies, though not explicitly named here.","cites":[],"named_sources":["Gregory of Nyssa"],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"რაჲმცა... ანუ... ანუ","severity":"info","text":"The rhetorical question structure ('What then did... or... or...') mirrors the mother's impossible choice, heightening the pathos and mirroring classical lament forms.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ცეცხლი აღატყდებინ ნაწლევთა","severity":"info","text":"The 'common fire kindled within her entrails' echoes the physical torment of childbirth and maternal love, paralleling similar imagery in Gregory's other works on suffering.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ენაბრგუნვილი იგი და ჩჩჳლებრივი სიტყუაჲ","severity":"caution","text":"The phrase 'lisping and childish speech' may be a textual crux: the Georgian 'ენაბრგუნვილი' (enabrgunnvili) is rare and could imply either babbling or deliberate mispronunciation, affecting the pathos.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'two murderers' is not specified; they could be Herod's soldiers or symbolic agents of death. The mother's choice between the two children is left unresolved, emphasizing the tragedy."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":34,"ref":"p34","source":"რაჲმცა ყო? რაჲმცა მოიგონა? ანუ რომელსამცა მისცა დედობრივი და ტკბილი პასუხი; ანუ თუ რომელიმცა დაიტირა პირველ, რომელი-იგი ორკერძოვე სწორად იწერტებინ ბუნებისა საწერტელითა, და ცეცხლითა ორთავე წყალობისაჲთა ეტყინებინ!\n\nარამედ მოვედით ამიერითგან, და განუსუენოთ სასმენელთა ჩუენთა, გლოვისაგან და გოდებისა ყრმათაჲსა დამაშურალთა, და სახარულევანთა თხრობათა და დღესასწაულისა ამის შემსგავსებულთა საიდუმლოთა მიმართ მივაქციოთ გონებაჲ ჩუენი. დაღაცათუ რაქელ ღაღადებს და ჴმობს ძლიერად და გოდებს მოწყუედისათჳს ჩჩჳლთა თჳსთაჲსა, ვითარცა წარმოიტყჳს წინაჲსწარმეტყუელებაჲ, რამეთუ დღესა დღესასწაულისასა, ვითარცა იტყჳს ბრძენი სოლომონ, ძჳრუჴსენებლობაჲ შუენის და ბოროტთა დადუმებაჲ.\n\nდა რაჲმცა იყო უბრწყინვალეს დღესასწაულისა ამის, რომლისა მიერ ბოროტი იგი ამის ცხორებისა წყუდიადი Manuscript page: B48r მზემან მან სიმართლისამან განაბნია და რომლისა მიერ უჩინო-ქმნილი იგი შუენიერებაჲ ბუნებისაჲ კუალად შეიმოსა ბუნებამან!","english":"What then did she do? What then did she devise? Or to which one did she give a motherly and sweet answer? Or which one did she first lament, that one who, with both sides equally, was being inscribed by the stinging of nature, and was being illuminated by the fire of both mercies?\n\nBut let us come now, and let us quiet our ears from the lamentation and wailing of the children, which are full of grief, and let us turn our mind to the joyful narrations and to the mysteries befitting this feast. For even if Rachel cries out and shouts loudly and laments the loss of her little ones, as the prophecy foretells, yet on this feast day, as the wise Solomon says, forgetfulness of evils is fitting and silence of the wicked.\n\nAnd what could be more radiant than this feast, through which that evil darkness of this life the sun of righteousness has dispersed, and through which that vanished beauty of nature has again been clothed by nature!","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"რაჲმცა ყო?","severity":"info","text":"The passage shifts from a rhetorical question about the mother's impossible choice to an exhortation to turn from lamentation to the joy of the feast, marking a clear structural transition in the homily.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"რაქელ","severity":"info","text":"Rachel weeping for her children alludes to Jeremiah 31:15, where Rachel is a figure of Israel mourning the exile, here reinterpreted as a type of the Church's grief overcome by the Nativity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სოლომონ","severity":"info","text":"The reference to Solomon's wisdom on forgetfulness of evils likely echoes Proverbs or Wisdom literature, though the exact verse is not identified; it supports the homily's call to set aside grief.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"საწერტელითა","severity":"info","text":"The Georgian term 'satsertelita' (stinging) is a rare word, possibly a calque from Greek 'kentron', used here metaphorically for the piercing pain of nature's division.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"B48r","severity":"info","text":"The manuscript page reference B48r indicates the passage is from a specific folio of the Georgian manuscript, likely part of the TITUS edition's source, confirming the textual tradition.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ორკერძოვე","severity":"caution","text":"The phrase 'orkerdzove' (both sides) is ambiguous: it may refer to the two children or to two aspects of nature; the English draft interprets it as 'both sides equally', but the Georgian could also mean 'two-edged'.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'two murderers' in the previous passage is not specified; they may represent Herod's soldiers or allegorical forces of evil.","The phrase 'fire of both mercies' is obscure; it may refer to divine compassion or to the mother's conflicting emotions."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":35,"ref":"p35","source":"ამის მიერ დაცემული იგი კაცი აღემართა ნაშობითურთ თჳსით, და ბრძოლაჲ იგი დაუგებელი დაიჴსნა და მშჳდობად შეიცვალა, და განგდებული იგი კუალად საკუთარ იქმნა და დაცემული ცხორებისაგან ცხორებადვე უკუნ-იქცა, და ტყუეობისადა დამონებული იგი მეფობისა პატივსა აღიყვანა, და საკრველითა სიკუდილისაჲთა შეკრული განიჴსნა და სოფელსა მას ცხოველთასა უკუნ-იქცა.\n\nაწ წინაჲსწარმეტყუელთა ჴმისაებრ, რვალისა იგი სიკუდილისა ბჭენი შეიმუსრნეს, და მოქლონნი იგი რკინისანი განიტეხნეს, რომელთა მიერ შეწყუდეულ იყო კაცთა ნათესავი დილეგსა მას შინა სიკუდილისასა. აწ განეხუნეს ბჭენი სიმართლისანი, სიტყჳსაებრ დავითისა.\n\nაწ ჴმანი მედღესასწაულეთანი ერთბამად ოხრიან: კაცისა მიერ იქმნა სიკუდილი, და კაცისა მიერ იქმნა ცხორებაჲ! პირველი იგი ცოდვისა მიერ დაეცა, ხოლო მეორემან დაცემისაგან აღადგინა.","english":"By this man, the fallen one was raised up together with his own offspring, and that unceasing battle was dissolved and changed into peace, and the one who had been cast out was again made his own, and the one fallen from life was turned back to life itself, and the one enslaved in captivity was raised to the honor of kingship, and the one bound with the fetters of death was loosed and turned back to that world of the living.\n\nNow, according to the voice of the prophets, the gates of the death of Hades were shattered, and those iron bolts were broken, by which the race of men was held captive in that prison of death. Now the gates of righteousness have been opened, according to the word of David.\n\nNow the voices of the feast-day cry out together: By a man came death, and by a man came life! The first fell by sin, but the second raised up from the fall.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage divides into three strophes: the first (lines 1–4) lists salvific reversals; the second (lines 5–7) cites prophetic imagery of shattered gates; the third (lines 8–9) contrasts death by man and life by man, echoing a liturgical acclamation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"რვალისა იგი სიკუდილისა ბჭენი","severity":"info","text":"The 'gates of death of Hades' and 'iron bolts' allude to Psalm 9:13 (LXX 9:14) and Isaiah 45:2, while 'gates of righteousness' echoes Psalm 118:19 (LXX 117:19). The Georgian text explicitly cites David.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ნაშობითურთ","severity":"info","text":"The Georgian term 'ნაშობითურთ' (together with his offspring) is a compound of 'ნაშობ' (offspring) and the comitative suffix '-ითურთ', emphasizing the collective raising of the fallen man with his progeny, a key soteriological motif.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The contrast 'By a man came death, and by a man came life' reflects a standard patristic typology: Adam’s sin brought death, Christ’s incarnation brought resurrection. This is a common liturgical acclamation in Eastern Christian feast-day hymns.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The phrase 'voices of the feast-day cry out together' indicates that this passage was used in a liturgical context, likely for the Nativity or Theophany, where the congregation or choir would respond with the acclamation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of 'this man' (ამის მიერ) is ambiguous: it could refer to Christ or to a specific biblical figure (e.g., Adam or David). The context of the Nativity suggests Christ, but the parallel with Adam in the final strophe leaves room for typological reading."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":36,"ref":"p36","source":"ეგრეთვე კუალად, განთავისუფლდა დედაკაციცა დედაკაცისა მიერ; პირველმან მან ცოდვისა კარნი განუხუნა, ხოლო ამან ბჭენი ცოდვისანი დაარღჳნა სიმართლისა სოფლად შემოყვანებითა. მან გუელისა იგი ზრახებაჲ განითჳსა, და ამან მომკლველი იგი გუელისაჲ აღმოაცენა. მან ძელისა მიერ ცოდვაჲ გამოიღო, ხოლო ამან ხისა მიერ ცხორებისა კეთილთა სიმრავლე სოფლად შემოიღო. ხე არს ძელი ჯუარისაჲ, Manuscript page: A35v ხოლო ნაყოფი მისი - მწიფე და დაუჭნობელ მარადის, და მჭამელთა მისთა ცხორება და უხრწნელება ექმნების.\n\nდა ნუვინ ჰგონებს თუ აღვსებისა ხოლო საიდუმლოსა შუენის ესევითარი ესე მადლობაჲ, არამედ ესეცა გულისჴმა-ყავნ, რამეთუ, დაღაცათუ აღვსებაჲ დასასრული არს განგებულებისაჲ, და ვითარმცა ქმნილ იყო დასასრული, უკუეთუმცა დასაბამი არა ქმნილ იყო წინამძღუარ დასასრულისა!","english":"And likewise, the woman was also freed through the man; the first one opened the gates of sin, while this one shattered the gates of sin by bringing in the world of righteousness. That one devised the counsel of the serpent, and this one raised up the slayer of the serpent. That one brought forth sin through the wood, while this one brought into the world a multitude of goods through the tree of life. The tree is the wood of the cross, and its fruit is ever ripe and unplucked, and for those who eat of it, life and incorruptibility are granted.\n\nAnd let no one think that such thanksgiving befits only the mystery of the Incarnation; but understand this also, that even if the Incarnation is the completion of the Economy, how could the completion have been accomplished if the beginning had not been made the guide of the completion?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ეგრეთვე კუალად, განთავისუფლდა დედაკაციცა დედაკაცისა მიერ","severity":"info","text":"The passage continues the typological parallelism between Eve and Mary, a common patristic topos, contrasting the first woman's role in sin with Mary's role in redemption.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ხე","severity":"info","text":"The Georgian term 'ხე' (tree) is used here to denote the wood of the cross, linking the tree of knowledge (sin) with the tree of life (salvation), a key typological symbol in this passage.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ხე არს ძელი ჯუარისაჲ","severity":"info","text":"The identification of the tree as the wood of the cross echoes New Testament references to the cross as a tree (e.g., Acts 5:30, 10:39; 1 Peter 2:24), though no direct citation is given.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"აღვსებაჲ","severity":"info","text":"The term 'აღვსებაჲ' (Incarnation) is central to Gregory's argument that the Incarnation is the completion of the divine economy, a concept rooted in his Christological writings.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"დაუჭნობელ","severity":"caution","text":"The Georgian word 'დაუჭნობელ' (unplucked) is ambiguous; it may mean 'not to be plucked' (i.e., eternal) or 'not plucked' (i.e., ever available). The English draft opts for 'unplucked,' but the sense of perpetual availability is likely intended.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'დაუჭნობელ' could be interpreted as either 'unplucked' (never taken) or 'not to be plucked' (eternally available); the context favors the latter, but the Georgian morphology allows both.","The reference to 'the first one' and 'this one' in the parallelism is clear from context (Eve and Mary), but the text does not name them explicitly, relying on the reader's knowledge of the typology."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":37,"ref":"p37","source":"აწ უკუე, რომელი რომლისა არს დასაბამ? -- ცხად არს, რამეთუ - შობაჲ აღდგომისა! ამისთჳს ვიტყჳ, ვითარმედ აღდგომისაცა კეთილნი შობისავე საუნჯეთა სიმდიდრენი არიან.\n\nდა დაღაცათუ ყოველნივე იგი სახარებისა მიერ უწყებულნი ქველისმოქმედებანი ვინ წარმოთქუნეს, და პირად-პირადთა მათ საკჳრველებათა აღრაცხაჲ ჴელ-ყოს, ესე იგი არს, უშრომელი იგი გამოზრდაჲ ერთაჲ, და სამარეთაგან მოქცევაჲ მკუდართაჲ, და დაუსხმელი იგი წარმოჩენაჲ ღჳნისაჲ და ლტოლვაჲ იგი ეშმაკთაჲ და თითოსახეთა სენთა სიმრთელედ შეცვალებაჲ და ხლდომაჲ იგი მკელობელთაჲ და თუალნი იგი თიჴისანი, და მოძღურებანი და შჯულის-დებანი, და იგავთა მიერ მაღალთა მათ საიდუმლოთა უწყებაჲ. ყოველნივე ესე დღენდელისა ამის მადლისა ნაყოფნი არიან. და ესე იქმნა მთავარ შემდგომთა მათ კეთილთა.\n\nამისთჳს ვიხარებდეთ და ვიშუებდეთ ამას შინა, და ნუ გუეშინინ ყუედრებისაგან კაცთაჲსა, და ნუცა ვიძლევით შეურაცხებისა მათისაგან, ვითარცა გუამცნებს საღმრთოჲ წერილი, რომელნი-იგი სიცოფით ჰგმობენ საიდუმლოსა ამას ქრისტეს განკაცებისასა და იტყჳან, ვითარმედ: არა ჯერ-იყო ჴორცთა შესხმაჲ უფლისაჲ და შობისა მიერ შემოსაჲ კაცთა ბუნებისაჲ და ესრეთ შემოსლვაჲ ცხორებასა ამას. ჭეშმარიტად არა დააკლდებოდა ღმრთისა სიბრძნესა სხჳთაცა სახითა აღსრულებაჲ ცხორებისა ჩუენისაჲ.","english":"Now then, which is the beginning of which? It is clear: the Nativity is the beginning of the Resurrection! Therefore I say that even the goods of the Resurrection are the riches of the treasures of the Nativity.\n\nAnd even if someone were to recount all those benefactions proclaimed by the Gospel, and to enumerate each of those miracles—that is, the effortless multiplication of the loaves, the return of the dead from the tombs, the unplanted appearance of the wine, the expulsion of demons, the transformation of incurable diseases into health, the visitation of the lepers, the eyes of clay, the teachings and the lawgivers, and the revelation of those high mysteries through parables—all these are the fruits of this present grace. And this became the chief of those subsequent goods.\n\nTherefore let us rejoice and exult in this, and let us not fear the reproach of men, nor be overcome by their contempt, as the divine Scripture instructs us, those who in their folly mock this mystery of Christ's incarnation and say: It was not fitting for the Lord to take on flesh and to enter into human nature through birth, and to come into this life in such a manner. Truly, the wisdom of God would not have lacked another form for the accomplishment of our salvation.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"აწ უკუე, რომელი რომლისა არს დასაბამ? -- ცხად არს, რამეთუ - შობაჲ აღდგომისა!","severity":"info","text":"The passage opens with a rhetorical question and answer, establishing a chiastic relationship between Nativity and Resurrection, a key structural feature of the homily.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ქველისმოქმედებანი","severity":"info","text":"The Georgian term 'ქველისმოქმედებანი' (benefactions) is a calque from Greek εὐεργεσίαι, used here to list Christ's miracles as fruits of the Nativity.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"დაუსხმელი იგი წარმოჩენაჲ ღჳნისაჲ","severity":"info","text":"The 'unplanted appearance of the wine' likely alludes to the miracle at Cana (John 2:1-11), where water is turned to wine, though the phrasing emphasizes its spontaneous origin.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"თუალნი იგი თიჴისანი","severity":"info","text":"The 'eyes of clay' refers to a miracle of healing or restoration of sight, possibly a local tradition or a conflation of Gospel healings (e.g., Mark 10:46-52).","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"რომელნი-იგი სიცოფით ჰგმობენ საიდუმლოსა ამას","severity":"info","text":"The homily defends the incarnation against critics who deemed it unfitting for God to take flesh, reflecting early Christian apologetic concerns about Christ's human birth.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"და დაღაცათუ ყოველნივე იგი სახარებისა მიერ უწყებულნი","severity":"caution","text":"The list of miracles is rhetorically expansive and may include non-canonical or legendary elements (e.g., 'eyes of clay'), so the exact referents are uncertain.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'eyes of clay' (თუალნი იგი თიჴისანი) is ambiguous: it may refer to a specific miracle of restoring sight to a blind person using clay, or be a metaphorical expression. The reading taken is a literal miracle of healing."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":38,"ref":"p38","source":"გარნა რაჲ იყო შენდა საწადელ, რაჲთამცა ექმნა მეუფესა? - არა Manuscript page: B48v ესე-ა, რაჲთა გიჴსნეს შენ განსაცდელთაგან? -- აღსრულებულ არს წადიერებაჲ შენი და სრულ-ქმნილ არს სურვილი შენი. და რასაღა გამოიკულევ სახესა ჴსნისა შენისასა, ვინაჲთგან ჴსნილ ხარ? რაჲსა ჰმოძღური ქველისმოქმედსა და შჯულსა დაუდებ და ქველისსაქმისა წესსა ასწავებ? და მასვე საქმესა იქმ, ვითარმცა ვინ ქველისსაქმისათჳს აბრალებდა მკურნალსა, რომელ არა ეგრეთ განკურნა სნეული, ვითარ-იგი მას უნდა, არამედ ვითარცა ჯერ-იყო და წესი საქმისაჲ ეძიებდა.\n\nანუ რაჲსათჳს გამოიწულილავ სახესა განგებისა მისისასა ამაოებითა გონებისაჲთა? არა ჰმადლობდე-ა სახიერებასა მისსა? რამეთუ ღმერთსა არა ხოლო თუ ერთისა კეთილისა სახელი ეწოდების, გინა თუ აქუს, არამედ რაოდენიცა რაჲ მოიგონების და გამოითქუმის, იგი თავადი არს ყოველივე: ძლიერ, მართალ, სახიერ, ბრძენ და სხუაჲ ყოველივე, რაოდენიცა რაჲ არს ღმრთივშუენიერი გულისჴმის-ყოფაჲ გინა სახელი გინა საქმე.","english":"But what was desirable for you, that it might be done for the Lord? Is it not this, that you be saved from trials? Your desire is fulfilled and your wish is accomplished. And why do you still seek the form of your salvation, since you are already saved? Why do you prescribe to the benefactor and the law, and teach the rule of beneficence? And you do the same deed, as if someone were blaming a physician for beneficence, because he did not heal the sick man in the way that the latter wanted, but as was fitting and as the rule of the art required.\n\nOr why do you weary yourself in vain with the form of his providence, by the vanity of your thoughts? Do you not thank his goodness? For not only is God called by the name of a single good, or does he possess it, but whatever is conceived and uttered, he himself is all: mighty, just, good, wise, and everything else, whatever is a divinely beautiful understanding or name or deed.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ქველისმოქმედსა","severity":"info","text":"The Georgian term 'qvelis-mokhmedsa' (benefactor) is a compound of 'qveli' (good) and 'mokhmed' (doer), rendering Greek εὐεργέτης. It is a key Christological title in this passage, emphasizing Christ's active goodness.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ანუ რაჲსათჳს","severity":"info","text":"The passage shifts from a rhetorical question about the form of salvation to a second question about the form of divine providence, marked by 'anu raysat'wis' (or why). This parallel structure reinforces the argument against human presumption.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"მკურნალსა","severity":"info","text":"The analogy of a physician (mk'urnal) healing according to the art's rule, not the patient's whim, reflects a common patristic topos (cf. Basil, Gregory Nazianzen) for divine oikonomia. It underscores that God's salvific action follows its own fitting order.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ძლიერ, მართალ, სახიერ, ბრძენ","severity":"info","text":"The list of divine attributes—mighty, just, good, wise—echoes the doxological enumeration of God's perfections found in the Septuagint and patristic theology (e.g., Exod 34:6 LXX; Wis 7:22-23). It affirms that all predicates are identical with God's essence.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"გარნა","severity":"caution","text":"The opening 'garna' (but) suggests a missing preceding clause or a rhetorical break. The Georgian may be elliptical; the English draft supplies 'But what was desirable for you' as a coherent question, but the Coptic Vorlage might have had a different connective.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'raymtamtsa ekmna meupesa' (that it might be done for the Lord) is ambiguous: 'meupesa' could be dative of advantage ('for the Lord') or agent ('by the Lord'). The English draft takes it as 'for the Lord,' but the context of salvation suggests divine agency.","The clause 'ara esea, rayt'a gixnes shen gansatsedeltagan' (Is it not this, that you be saved from trials?) is a rhetorical question; the Georgian punctuation (--) may indicate a break, but the exact force is uncertain."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":39,"ref":"p39","source":"აწ უკუე განიცადე, უკუეთუ ყოველივე ესე კეთილი არა ერთბამად საიდუმლოჲსა ამის მიერ სრულ-იქმნა, რომელ არს შობაჲ მისი, რამეთუ ვითარცა სახიერმან უმადლონი ესე და განდგომილნი შეგჳყუარნა, და ვითარცა ბრძენმან დამონებულთა ამათ გამოჴსნისა ღონე ღონიერ ყო. და ვითარცა მართალმან, არა ჰმძლავრა დამმონებელსა მას, არამედ მშჯავრითა სიმართლისაჲთა მოგჳყიდნა ჩუენ, რამეთუ თავი თჳსი მისცა საჴსრად მრავალთათჳს, და ვითარცა თავსმდებმან ვინმე სახიერმან თავით თჳსით გარდაჲჴადა თანანადები ჩუენი, და განგუათავისუფლნა მისგან, რომელსა-იგი მძლავრებით დავემონენით, და ვითარცა ძლიერი, არა შეპყრობილ იქმნა ჯოჯოხეთისაგან, არცა ჴორცთა მისთა იხილეს განსახრწნელი. და რამეთუ არცა იყო შესაძლებელ შეპყრობაჲ მისი ხრწნილებისაგან, რომელი-იგი წინამძღუარი იყო ცხორებისაჲ.","english":"Now you have experienced whether all this good was not accomplished at once by this mystery, which is his birth. For as a good one, he united these ungrateful and apostate ones to us; and as a wise one, he made effective the means of deliverance for these enslaved ones. And as a just one, he did not overpower the enslaver, but by the judgment of righteousness he redeemed us, for he gave himself as a ransom for many. And as a kind of good mediator, he with his own self cancelled our debts, and freed us from that by which we were enslaved by force. And as a strong one, he was not seized by hell, nor did his flesh see corruption. And because it was not possible for him to be seized by corruption, he who was the leader of life.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"აწ უკუე განიცადე","severity":"info","text":"The passage opens with a rhetorical challenge ('Now you have experienced'), transitioning from the previous exhortation to a series of analogies illustrating Christ's salvific acts.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"სახიერმან","severity":"info","text":"The Georgian term 'სახიერმან' (good one) translates Greek ἀγαθός, but here it is used as a title for Christ, emphasizing his benevolent role in the analogies.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"თავი თჳსი მისცა საჴსრად მრავალთათჳს","severity":"info","text":"This phrase echoes 1 Timothy 2:6 and the ransom soteriology of Christ giving himself for many, a common theme in patristic exegesis.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ვითარცა ძლიერი, არა შეპყრობილ იქმნა ჯოჯოხეთისაგან","severity":"info","text":"The assertion that Christ was not seized by hell reflects the doctrine of the Harrowing of Hell, developed in early Christian literature and prominent in Eastern theology.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ვითარცა მართალმან... მშჯავრითა სიმართლისაჲთა მოგჳყიდნა","severity":"info","text":"The analogy of Christ as a just judge who redeems through righteous judgment parallels Gregory of Nyssa's 'Great Catechism' and Origen's concept of redemptive justice.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"თანანადები","severity":"caution","text":"The Georgian term 'თანანადები' (debts) is ambiguous: it may refer to financial debts or moral/sinful obligations. The context suggests the latter, aligning with the ransom metaphor.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'თანანადები' could be interpreted as literal debts or as a metaphor for sins; the reading taken is moral debts.","The series of analogies (good, wise, just, mediator, strong) may reflect a rhetorical structure from a lost homiletic source."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":40,"ref":"p40","source":"ხოლო ეგე, რომელ იტყჳ თუ სატუხელ არს ჴორცთა შესხმაჲ და კაცობრივისა შობისა მიღებაჲ, და საწყინო და უშუერ -- კაცობრივთა ვნებათა გამოცდილებისა თავს-დებაჲ, გარდამატებულებასა ქველისმოქმედებათა მისთასა საანჯმნო-ჰყოფ მაგათ სიტყუათა მიერ, რამეთუ ვინაჲთგან სხუებრ შეუძლებელ იყო ბოროტთაგან განთავისუფლებაჲ კაცთა ნათესავისაჲ, მეუფემან ამან ყოვლისავე უვნებელობისამან ესეცა თავს-იდვა შენთჳს, და თჳსი დიდებაჲ შენისა ცხორებისათჳს შეურაცხებად შეცვალა. და მისი იგი სიწმიდე მწიკულევანებასა ჩუენსა შეეხო, ხოლო ბიწიანობაჲ ჩუენი მისსა მას სიწმიდესა ვერ მიეახლა, ვითარცა წამებს სახარებაჲ, ვითარმედ: \"ნათელი იგი ბნელსა შინა გამობრწყინდა, ხოლო ბნელი მას ვერ ეწია\". რამეთუ გამოჩინებითა ნათლისაჲთა უჩინო იქმნების ბნელი, არა თუ მზე დაბნელდების წყუდიადისა მიერ. და ეგრეთვე მოკუდავი ცხორებისა მიერ დაინთქმის, და არა თუ ცხორებაჲ განილევის სიკუდილისა მიერ, ვითარცა წამებს მოციქული, და განხრწნილი უხრწნელებითა უხრწნელ იქმნების, ხოლო ხრწნილებაჲ უხრწნელებასა ვერ მიეახლების.","english":"But this—that you say the assumption of flesh and the reception of human birth is grievous, and that the undergoing of the experience of human passions is painful and shameful—you turn into an enhancement of his benefactions by those words, for since it was otherwise impossible to free the race of men from evils, this king of all impassibility also took this upon himself for your sake, and exchanged his own glory for your salvation, deeming it worthless. And his purity touched our defilement, but our defilement could not approach his purity, as the Gospel testifies: \"The light shone in the darkness, and the darkness did not overtake it.\" For by the manifestation of light, darkness is made invisible, not that the sun is darkened by the mist. And likewise, death is swallowed up by life, and not that life is destroyed by death, as the Apostle testifies; and the corruptible is made incorruptible by incorruptibility, but corruption cannot approach incorruptibility.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ნათელი იგი ბნელსა შინა გამობრწყინდა, ხოლო ბნელი მას ვერ ეწია","severity":"info","text":"The Georgian text quotes John 1:5, 'The light shines in the darkness, and the darkness did not overcome it,' adapting the verse to emphasize the light's inviolability.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"მოკუდავი ცხორებისა მიერ დაინთქმის","severity":"info","text":"The phrase 'death is swallowed up by life' echoes 1 Corinthians 15:54, where Paul speaks of the resurrection overcoming death, though the wording is adapted.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"უვნებელობისამან","severity":"info","text":"The term 'impassibility' (უვნებელობისამან) is a key theological concept in Gregory's Christology, denoting Christ's divine nature unaffected by human suffering.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"მეუფემან ამან ყოვლისავე უვნებელობისამან","severity":"info","text":"Gregory's reference to Christ as 'king of all impassibility' reflects the Cappadocian defense of Christ's full divinity against Arian subordinationism.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ხოლო ეგე, რომელ იტყჳ...","severity":"info","text":"This passage forms a rhetorical rebuttal, addressing an imagined objection about the shame of Christ's incarnation, then refuting it with scriptural analogies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ვითარცა წამებს სახარებაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'as the Gospel testifies' indicates the Georgian translator's explicit citation of scripture, a common feature in liturgical homilies to anchor theological argument.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian phrase 'საანჯმნო-ჰყოფ' (translated as 'turn into an enhancement') is ambiguous; it may mean 'you make into a decoration' or 'you render as an ornament,' but the sense of enhancing Christ's benefactions is clear."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":41,"ref":"p41","source":"ამისთჳსცა ზოგადი კრებაჲ აღესრულების ყოველთა დაბადებულთა მიერ, და ყოველნივე ერთითა ჴმითა შესწირვენ დიდებისმეტყუელებასა დაბადებულთა მფლობელისა ღმრთისა, და ყოველნივე ენანი ზეცისა და ქუეყანისა და ქუესკნელთანი ერთბამად ღაღადებენ, ვითარმედ უფალი იესუ ქრისტე სადიდებელად ღმრთისა მამისა, და კურთხეულ არს უფალი ღმერთი უკუნითი-უკუნისამდე, ამენ.","english":"For this reason a general assembly is accomplished by all created beings, and all together with one voice offer doxology to the Lord God, the ruler of created beings, and all the tongues of heaven and earth and of the underworld cry out together, saying: The Lord Jesus Christ is for the glory of God the Father, and blessed is the Lord God unto eternity, amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ზოგადი კრებაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'general assembly' (zogadi krebay) marks the liturgical climax of the narrative, echoing the cosmic doxology typical of early Christian festal homilies.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ჴმითა","severity":"info","text":"The Old Georgian 'qmita' (voice) here denotes unanimous acclamation, a key term in liturgical contexts for collective praise.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"უფალი იესუ ქრისტე","severity":"info","text":"The acclamation 'Lord Jesus Christ is for the glory of God the Father' echoes New Testament doxologies (e.g., Phil 2:11) and early creedal formulations.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ქუესკნელთანი","severity":"info","text":"The mention of 'underworld' (kuesknel'tani) reflects a three-tiered cosmos (heaven, earth, underworld) common in late antique Christian cosmology, emphasizing universal participation.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ამენ","severity":"info","text":"The concluding 'amen' signals the liturgical use of this passage, likely as a congregational response in the Georgian Nativity liturgy.","cites":[{"key":"ed:grnosnat-grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, On Nativity","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnosnat/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'general assembly' may refer to a specific liturgical gathering or a cosmic event; the text does not specify."],"confidence":"high","notes":[]}]}