{"slug":"grnos","id":"georgian:titus:grnos","title":"Gregory of Nyssa, Works","author":"Greg.Nyss.","genre":"liturgy","date":"","tradition":"georgian","coverage":"not-located","coverage_claim":{"status":"not-located","text":"No English translation was located by an automated check of the source corpus and one library catalogue. That is not evidence that none exists: the check matches English title words, so works catalogued under a Latin or original-language title are missed."},"publication":{"status":"machine-draft","reviewed_by":null,"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor","provider":"Relace","generated":"2026-11-15T04:53:58Z","cost_usd":0.014478},"source":{"registry_id":"georgian:titus:grnos","work_id":"grnos","edition":"titus","language":"","license":"This text is part of the TITUS edition of Gregory of Nyssa, Works. Copyright TITUS Project, Frankfurt a/M, 21.11.2023. No parts of this document may be republished in any form without prior permission by the copyright holder.","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"},"stats":{"passages":30,"english_words":6159,"coptic_letters":0,"commentary_units":169,"commentary_kinds":8,"derived_notes":4,"ambiguities":49,"work_notes":4,"external_links":2,"timeline":4},"summary":{"work":"grnos","abstract":"The Old Georgian version of Gregory of Nyssa’s works survives in several manuscripts, reflecting a complex transmission from Greek originals via Armenian intermediaries. Attribution to Gregory of Nyssa (c. 335–395) is traditional, but some works in the Georgian corpus may be pseudepigraphical or later compilations. The Georgian translations were used in monastic liturgy and theological instruction, shaping the reception of Cappadocian thought in the Georgian church. This edition does not collate all known Georgian manuscripts; variant readings and scribal interventions remain unexamined. The incipit identifies this as a reading (sak'it'xavi) attributed to Gregory of Nyssa, but the work is not securely attested in the Greek corpus; it may be a Georgian compilation or translation of excerpts.","historical_context":"The Georgian translation of Gregory of Nyssa’s works likely dates to the medieval period, possibly between the 9th and 11th centuries, when Georgian monasticism flourished in centers such as the Iviron monastery on Mount Athos and the Georgian monasteries in Palestine. The translation was made from Greek originals, often via Armenian intermediaries, reflecting the multilingual environment of the Caucasus. The Georgian church used these texts in liturgical readings and theological instruction, integrating Cappadocian theology into its own tradition. The survival in multiple manuscripts indicates a complex transmission, with scribal interventions and possible pseudepigraphical additions. The lack of a secure Greek original for some passages suggests that the Georgian corpus may include compilations or adaptations unique to the Georgian tradition.","significance":"This work is significant for understanding the reception of Cappadocian theology in the Georgian church and the broader Christian East. It illustrates how Georgian translators adapted Greek patristic texts for liturgical use, sometimes creating new compilations. The text also provides evidence for the transmission of Christian literature through Armenian intermediaries and the development of a distinct Georgian theological vocabulary.","timeline":[{"date":"c. 335–395","event":"Life of Gregory of Nyssa; composition of his Greek works."},{"date":"9th–11th c.","event":"Probable period of Georgian translation of Gregory’s works, possibly via Armenian."},{"date":"Medieval period","event":"Use of Georgian translations in monastic liturgy and instruction."},{"date":"Modern era","event":"Survival in several manuscripts; edition published in the TITUS corpus."}],"relations":[{"work":"Gregory of Nyssa, Works (Greek)","relation":"Original source for the Georgian translation","key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"},{"work":"Armenian translations of Gregory of Nyssa","relation":"Possible intermediary for the Georgian version","key":"","label":null,"url":null},{"work":"Georgian liturgical books","relation":"Context of use for the translation","key":"","label":null,"url":null}],"external_links":[{"key":"wikipedia:Gregory of Nyssa","label":"Gregory of Nyssa","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Gregory_of_Nyssa","reason":"Background on the author and his works."},{"key":"wikipedia:Georgian language","label":"Georgian language","url":"https://en.wikipedia.org/wiki/Georgian_language","reason":"Context for the translation tradition."}],"cautions":["Date of translation is uncertain; likely medieval but not precisely datable.","Attribution to Gregory of Nyssa is traditional; some works may be pseudepigraphical or later compilations.","The text may not correspond to any known Greek original; it could be a Georgian compilation or adaptation.","Manuscript collation is incomplete; variant readings and scribal interventions remain unexamined."],"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor","provider":"Relace","cost_usd":0.00037,"generated":"2026-11-15T01:07:02Z"},"checks":{"work":"grnos","status":"pass","blocking":[],"warnings":[],"stats":{"passages":30,"translated":30,"commentary_passages":30,"commentary_units":169,"english_words":6159,"source_letters":27085,"commentary_kinds":8},"model":"deepseek/deepseek-v4-flash:floor"},"work_notes":[{"unit":"transmission","kind":"transmission","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Old Georgian version of Gregory of Nyssa’s works survives in several manuscripts, reflecting a complex transmission from Greek originals via Armenian intermediaries.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"dating","kind":"chronology","basis":"background","lemma":"","severity":"caution","text":"Attribution to Gregory of Nyssa (c. 335–395) is traditional; some works in the Georgian corpus may be pseudepigraphical or later compilations.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"The Georgian translations were used in monastic liturgy and theological instruction, shaping the reception of Cappadocian thought in the Georgian church.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"This edition does not collate all known Georgian manuscripts; variant readings and scribal interventions remain unexamined.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"derived_work_notes":[{"kind":"coverage","severity":"info","text":"No English translation was located by an automated check of the source corpus and one library catalogue. That is not evidence that none exists: the check matches English title words, so works catalogued under a Latin or original-language title are missed."},{"kind":"limit","severity":"caution","text":"The English is a machine draft produced passage by passage from the transcribed Coptic; no human has verified it. The commentary is model-written and cites only keys the pipeline could resolve."},{"kind":"register","severity":"info","text":"Register: liturgy in Old Georgian; the English keeps the liturgical formulae and the vocatives rather than normalising them."},{"kind":"structure","severity":"info","text":"Passages: 30 narrative."},{"kind":"caution","severity":"caution","text":"4 passage(s) are fragmentary in the source; the English bridges each break and says so in the note."},{"kind":"source","severity":"info","text":"Source edition: titus — This text is part of the TITUS edition of Gregory of Nyssa, Works. Copyright TITUS Project, Frankfurt a/M, 21.11.2023. No parts of this document may be republished in any form without prior permission by the copyright holder."}],"derived_structure":{"narrative":30},"term_index":[],"citations":{"ed:grnos":{"label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}},"segments":[{"i":1,"ref":"p1","source":"საკითხავი, თქუმული წმიდისა მამისა ჩუენისა გრიგოლი ნოსელისაჲ წმიდისა სამებისათჳს, რომელსა შინა მოიჴსენებს აბრაჰამს ვითარცა-იგი შეემთხუევის ხილვისმოყუარეთა, რაჟამს-იგი მრავალფერთა ყუავილთა მიერ აღსავსეთა ველთა მიემთხჳნენ, რომელთა-იგი პირად-პირადი შუენიერებაჲ და ზოგადი ჰაეროვნებაჲ ერთისა რაჲსმე მათგანისა განცდად არა შეუნდობს, და ესრეთ, ყოველთა მიმართ რაჲ განავრციან ხილვისმოყუარე იგი გულისთქუმაჲ, ყოველთაგანვე სწორებით გამოეჴუნიან, ესევითარივე სახე შეემთხჳა გონებასაცა ჩემსა ყუავილოვანსა მას წერილთასა მიხედვითა, რამეთუ პირად-პირადი იგი შუენიერებაჲ ძალისა მათისაჲ სწორებით მიზიდვითა სულისაჲთა მიმოაკუეთებს სურვილსა ჩემსა და დაუდგრომელ ჰყოფს, რამეთუ სწორთა შორის არა ადვილ არს უაღრესისა პოვნაჲ. რამეთუ იხილე-ღა, თუ ვითარ ბრწყინვენ დიდისა დავითის წინაჲსწარმეტყუელებათა ყუავილნი! და კუალად, თუ ვითართა ყუავილთა სამოთხისათა ფეროვნებასა მოგუფენს მოციქული და ქრისტეს მიერითა სულნელებითა აღგუავსებს! ხოლო სახარებისა ველთა ყუავილთა ვინმცა უძლო სიტყვთ აღრაცხუვად, ანუ თუ რომელმანმცა გონებამან წარმოაჩინნა!","english":"A reading, spoken by our holy father Gregory of Nyssa, concerning the Holy Trinity, in which he recalls Abraham as one who encountered lovers of sight, when they met in fields filled with many-colored flowers, where the individual beauty and the common atmosphere of each one does not permit the perception of any one of them, and thus, as the desire of the lover of sight extends toward all, they equally elude all; a similar form befell my own mind in looking upon that flowery scripture, for the individual beauty of their power, by an equal attraction of the soul, cuts off my desire and makes it unsteady, for among equals it is not easy to find the superior. For behold how the flowers of the great David’s prophecies shine! And again, with what flowers of paradise the Apostle adorns the colorfulness and fills us with the spiritual fragrance of Christ! But as for the flowers of the fields of the Gospel, who could recount them in words, or what mind could present them?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"საკითხავი, თქუმული წმიდისა მამისა ჩუენისა გრიგოლი ნოსელისაჲ","severity":"info","text":"The incipit identifies this as a reading (sak'it'xavi) attributed to Gregory of Nyssa, but the work is not securely attested in the Greek corpus; it may be a Georgian compilation or translation of excerpts.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ხილვისმოყუარეთა","severity":"info","text":"The term 'khilvismok'uareta' (lovers of sight) echoes Platonic and patristic language for those who pursue sensory beauty, here applied to Abraham's encounter.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"დავითის წინაჲსწარმეტყუელებათა","severity":"info","text":"The reference to 'David's prophecies' points to the Psalms, which Gregory of Nyssa frequently cites as prophetic flowers.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"მოციქული","severity":"info","text":"The 'Apostle' likely refers to Paul, whose epistles are described as flowers of paradise, a common patristic metaphor for scriptural richness.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"სახარებისა ველთა ყუავილთა","severity":"info","text":"The passage moves from Psalms to Paul to the Gospels, creating a threefold scriptural hierarchy that culminates in the ineffable beauty of the Gospel fields.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"აბრაჰამს","severity":"caution","text":"The reference to Abraham as a 'lover of sight' is unusual; the Georgian may condense or adapt a lost source, as no direct parallel is known in Gregory's Greek works.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text may be a free adaptation rather than a direct translation; the identity of the 'lovers of sight' and the precise source of the Abraham episode are uncertain."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":2,"ref":"p2","source":"ვინაჲცა კეთილად ვჰგონებ, რაჲთა ჟამსა ამას მოვიჴსენო სიტყუაჲ იგი იგავთაჲ, რომელსა გუამცნებს, რაჲთა მივემსგავსნეთ ფუტკარსა, რომელი-იგი დაღაცათუ ძალითა უძლურ არს, არამედ სიბრძნე მისი იქების წერილთა შინა, და არასადა ვის უხილავს იგი, ვითარმცა ყოველივე ყუავილი სრულებით მოეკრიბა მას, და ზურგითა აღტჳრთულსა სკისა მიმართ მიეღო, არამედ წულილსა მას და მტუერისსახესა ყუავილისა ფურცელთა შინა მდებარესა ძალსა ფრთეთა მიერ და პირისა და ფერჴთა შეკრებულსა წარიღებს, და ესრეთ შურების სიბრძნითა სავსესა მას ნაშრომსა თჳსსა; და ექუსკედელთა მათ და არა მართლმოზავებულთა საუნჯეთა თაფლისათა აღჰმართებს და ფრთეთა სილბოჲსა და სიწყლტოჲსა მიერ მოაწრფელებს შენადგამთა მათთა და კედელთა, და შინაგან თაფლითა აღავსებს, რომელი-იგი პატიოსან არს და საწადელ მდიდართა და გლახაკთა, და ვიდრე მეფეთამდეცა მიიწევის პატიოსნებაჲ სიტკბოებისა მისისაჲ, სიტყჳსაებრ სოლომონისა. აწ უკუე, რაჲთა ჩუენიცა ესე გოლეული ეგრეთვე პატივ-ცემულ იყოს, და ნუუკუე და უმეტესცა, მადლი ლოცვისაჲ თანაშემწე-ვიყოთ და სულიერი ესე თაფლი გონიერად შევანელოთ, რაჲთა ყოველსა ეკლესიასა სწორებით აღმაშენებელ ექმნეს და ჩუენ და თქუენ ზოგებით მოვიღოთ სასყიდელი, რამეთუ ზოგადი არს შესაძინელი ესე.","english":"When I consider it well, I think it fitting at this time to recall that saying from the Proverbs, which instructs us to imitate the bee, which, though weak in strength, yet its wisdom is manifest in its works, and no one has ever seen it gather every flower completely and carry it on its back to the raised hive, but rather it takes the tiny, dust-like power lying within the petals of the flower, gathered by its wings, mouth, and feet, and thus, with wisdom, it fills its own labor; and it builds those hexagonal and not straight-joined storehouses of honey, and with the wings' moisture and stickiness it binds together their floors and walls, and fills the inside with honey, which is precious and desirable to both rich and poor, and even reaches kings, the honor of its sweetness, according to the word of Solomon. Now then, so that our own discourse may likewise be honored, and even more so, let us have the grace of prayer as a helper and wisely refine this spiritual honey, so that it may serve as an edification for the whole Church proportionally, and we and you may receive some reward, for this gain is common.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სიტყუაჲ იგი იგავთაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'saying from the Proverbs' refers to the biblical Book of Proverbs, though the bee analogy is not a direct quotation but a common wisdom motif. The reference to Solomon (სოლომონისა) confirms the attribution to Proverbs.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ექუსკედელთა","severity":"info","text":"The Georgian term 'ექუსკედელთა' (hexagonal) is a technical architectural term describing the honeycomb cells, reflecting the precise observation of bee behavior. This aligns with the naturalistic detail in Gregory's analogy.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"ფუტკარსა","severity":"info","text":"The bee as a model of industry and wisdom is a classical and patristic topos, found in authors like Basil of Caesarea and Gregory of Nyssa. Here it serves as a metaphor for the preacher's labor in gathering spiritual insights from diverse sources.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"აწ უკუე","severity":"info","text":"The phrase 'Now then' (აწ უკუე) marks a structural shift from the extended bee analogy to its application: the speaker exhorts the audience to pray and refine their discourse for the edification of the Church.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"სულიერი ესე თაფლი","severity":"info","text":"The 'spiritual honey' (სულიერი ესე თაფლი) is a metaphor for the homiletic content, which the speaker aims to make beneficial for the whole Church. This reflects the liturgical context of the reading, likely delivered during a synaxis or festal gathering.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact source of the bee analogy in Proverbs is not a direct quotation; it may be a paraphrase or a common wisdom saying attributed to Solomon. The Georgian text does not specify which proverb is referenced."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":3,"ref":"p3","source":"და რაჟამს ლოცვითა თქუენითა წარემართოს სიტყუაჲ ჩუენი, უმეტესი მადლი თქუენ მიგენიჭების, ვითარცა-იგი ქველისსაქმისა მიმცემელსა უაღრესი მადლი მიაქუს, ვიდრეღა მიმღებელსა ქველისსაქმისასა. წმიდაჲ უკუე სახარებაჲ ძუელთა თხიერთა ახლისა ღჳნისა შთასხმად აყენებს. და ნუუკუე აწინდელსაცა ამას ჟამსა მოასწავებდა იგავით, რამეთუ ახალწნეხილი ღჳნოჲ ბუნებითისა მის ნოტიობისა მდუღარებითა აღსავსე არს ქარითა, და ესრეთ, დუღილისა მიერ აღძრული, ნივთსა მას ბიწიანსა პერულად აღაფქურევს და განჰლევს. და ვითარ ჩემი სიტყუაჲ ჰგონებს, ესე სხუაჲ არარაჲ არს, არამედ სწავლაჲ და მოძღურებაჲ სულისა წმიდისაჲ, სიტყჳსაებრ სამოციქულოჲსა, რამეთუ იტყჳს ვითარმედ: \"სულითა მდუღარე იყვენით\". რომელსა-იგი დაძუელებულნი და ურწმუნოებითა განბძარულნი თხიერნი დატევნად ვერ შემძლებელ არიან, არამედ განსთქდებიან მაღალთა მათ მოძღურებათა სიმტკიცითა. და რაჟამს აღმატებული რაჲმე სიღრმე სწავლათა სულისათაჲ შეესმას სასმენელთა მათთა, განიპებიან, და იგინიცა წარწყმდებიან და მადლსა მასცა სულისა წმიდისასა უჴმარ ჰყოფენ, რამეთუ ბოროტისმოქმედსა სულსა სიბრძნე არა შევალს, ვითარცა წერილ არს. და უკუეთუ გნებავს, შემინდვეთ მე მიმსგავსებად ჩუეულებასა გლახაკთასა, რამეთუ იგინიცა ტაბლასა რაჲ მდიდართასა მიემთხჳნენ, ნეშტითა მით და ნამეტნავითა მრავალჟამ იზარდებიან.","english":"and when our speech is guided by your prayer, the greater grace is granted to you, just as to the giver of alms a greater grace accrues than to the receiver of alms. The holy Gospel, then, commands that new wine be poured into old skins. And perhaps it prefigured this present time by that parable, because newly-pressed wine is full of the boiling of its natural moisture with air, and thus, stirred by the fermentation, it violently casts up and expels the foul matter from that substance. And as my speech supposes, this is nothing other than the teaching and instruction of the Holy Spirit, according to the apostolic word, for it says: \"Be fervent in spirit.\" Those who are hardened and loosened by unbelief are unable to contain the old skins, but burst by the strength of those high teachings. And when some excessive depth of the teachings of the Spirit reaches their ears, they are inflamed, and they themselves perish and render the grace of the Holy Spirit useless, for wisdom does not enter an evil-doing soul, as it is written. And if you wish, permit me to liken it to the custom of the poor, for they too, when they happen upon the table of the rich, are often nourished by the remnants and leftovers.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"წმიდაჲ უკუე სახარებაჲ ძუელთა თხიერთა ახლისა ღჳნისა შთასხმად აყენებს","severity":"info","text":"Alludes to Matthew 9:17 (or Luke 5:37), where new wine in old skins is a parable. The Georgian text explicitly cites the Gospel as authority.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სულითა მდუღარე იყვენით","severity":"info","text":"Quotes or paraphrases a New Testament exhortation to be fervent in spirit, possibly Romans 12:11 or Acts 18:25. The Georgian text attributes it to the apostolic word.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ბოროტისმოქმედსა სულსა სიბრძნე არა შევალს","severity":"info","text":"Echoes Proverbs 11:29 or similar wisdom saying that wisdom does not enter an evil soul. The Georgian text says 'as it is written'.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"თხიერთი","severity":"info","text":"Georgian term for 'skins' (wineskins), used in the parable of new wine. The Coptic Vorlage likely had ⲁⲥⲕⲟⲥ or ⲥⲁⲕⲕⲟⲥ.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ქველისსაქმისა","severity":"info","text":"Refers to almsgiving, a key virtue in early Christian asceticism. The text contrasts giver and receiver, emphasizing greater grace for the giver.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და რაჟამს ... ვითარცა-იგი ...","severity":"info","text":"The passage moves from prayer-guided speech to almsgiving analogy, then to Gospel parable, then to apostolic exhortation, and finally to a simile of the poor at rich tables.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact scriptural source for 'Be fervent in spirit' is not specified; it may be a loose paraphrase of Romans 12:11 or Acts 18:25.","The phrase 'old skins' (თხიერთი) could be a direct translation of the Coptic ⲁⲥⲕⲟⲥ, but the Georgian text may have adapted the imagery."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":4,"ref":"p4","source":"და ეგრეთვე მეცა, გუშინ მდიდრად დაგებულისა მის ტრაპეზისაგან ძალისაებრ ჩემისა სანუკვარი სიტყჳსაჲ შევჰმზადო, და დღენდელი ესე წინადაგებული მის მიერ შევანელო, და შემოკრებულთა ამათ სერი შეუმზადო. და რაჲ-მე იყო გუშინდელისა მის სერობისაგან ნეშტი და განულევნელი? -- ესე იგი არს, რომელი-იგი საქმისაგან მოციქულთაჲსა აღმოვიკითხეთ -- ათინას მისლვაჲ პავლესი, და ვითარ-იგი კერპთმსახურ იყო ქალაქი იგი და ბომონთა მიმართ აღბორგებულ, და ვითარ-იგი სულსა წმიდასა ნეტარისა პავლეს შორის ეძჳნებოდა და განმწარდებოდა, და ვითარცა ღუარი მძაფრი, სულსა შინა მოციქულისასა შეიწრებული, ღელვიდა, რამეთუ არა ჰპოვებდა უღირსთა მათ მიმართ განსლვასა. ვინაჲცა სტოჲსაგანთა მათ და ეპიკურელთა ფილოსოფოსთა შებმა-უყო და არიოპაგედ მივიდა, და მათისავე ჩუეულებისაგან ღმრთისმეცნიერებად მოიყვანნა, რამეთუ ბომონისა მიერ და ზედაწერილისა დასაბამი სიტყჳსაჲ მოიღო. ხოლო რაჲსათჳს მოვიჴსენე წარკითხული ესე საკითხავი?","english":"And likewise I, from that richly laid table of yesterday, according to my strength, prepared a choice discourse, and this present offering I have refined by that, and prepared a feast for these assembled. And what was the remnant and the unexhausted from that yesterday's feast? It is this which we read from the Acts of the Apostles—Paul's arrival at Athens, and how that city was idolatrous and swollen with pride toward its altars, and how the Holy Spirit within the blessed Paul was troubled and agitated, and like a fierce wind, confined within the apostle's soul, it raged, because it found no outlet among those unworthy. Then he engaged with those Stoic and Epicurean philosophers and went to the Areopagus, and from their own custom he led them to the knowledge of God, taking the beginning of his speech from the altar and its inscription. But why have I recalled this reading?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"ათინას მისლვაჲ პავლესი","severity":"info","text":"The reference is to Paul's visit to Athens as recounted in Acts 17:16–34, where he debated Epicurean and Stoic philosophers at the Areopagus.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ბომონთა","severity":"info","text":"Georgian 'bomoni' (βωμός) means 'altar', specifically a pagan altar, reflecting the idolatrous context of Athens.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და რაჲსათჳს მოვიჴსენე","severity":"info","text":"This rhetorical question marks a transition from the narrative of Paul to the homiletic application, a common device in patristic sermons.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ღუარი მძაფრი","severity":"info","text":"The image of the Holy Spirit as a 'fierce wind' confined within Paul echoes biblical theophanies (Acts 2:2) and Gregory's own pneumatological imagery.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"სტოჲსაგანთა მათ და ეპიკურელთა","severity":"info","text":"The mention of Stoics and Epicureans reflects the philosophical milieu of Athens, a detail preserved in the Georgian version of Acts and Gregory's homily.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ნეშტი და განულევნელი' (remnant and unexhausted) may refer either to leftover food from the feast or to the preceding scriptural reading; the translation takes it as the latter."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":5,"ref":"p5","source":"_ რამეთუ აწცა არიან მსგავსნი მაშინდელთა მათ ათინელთანი, რომელთა-იგი სხუად არარად მოეცალების, გარნა სიტყუად რასმე და სმენად უახლესსა, -- გუშინდელნი და დღევანდელნი მზარეულთა და მეპურეთა შვილნი და სხუათა მათ შეურაცხთა ჴელოვნებათა შექცეულნი და ნუუკუე მონანიცა და განდევნილნი და ანუ თუ ლტოლვილნი მონებისაგან, თჳთმოპოვნებულნი ვინმე ღმრთისმეტყუელნი და გამოუკულეველთა სიტყუათა ფილოსოფოსნი და რიტორნი. და ვჰგონებ თუ არა უმეცარ ხართ, ვიეთდა მიმართ ხედავს სიტყუაჲ ჩემი, რამეთუ ყოველივე ესე ქალაქი ესევითართა მიერ აღვსებულ არს, და ფოლოცნი და უბანნი და სავაჭრონი და ურაკპარა კნი და მებოძირნი და ყურენი ქალაქისანი; და უკუეთუ მწულილსა გინა დანგსა იკითხვიდე, შობილისა და უშობელისათჳს ფილოსოფოსობენ. და უკუეთუ დრამისათჳს ჰკითხო, მოგიგებენ, ვითარმედ მამაჲ უფროჲს არს, და ვითარმედ ძე -- უმრწემეს და მსახურ. და უკუეთუ ჰრქუა, ვითარმედ: \"მარჯუე არიან აბანონი\", -- განაჩინებენ, ვითარმედ: არაარსისაგან არსებად მოვიდა ძე. და არა უწყი, თუ რაჲ სახელს-ვსდვა ამას სიბოროტესა -- გონებაცთომილებად გინა სიცოფედ, ანუ თუ სხუაჲ რაიმე ესევითართა ბოროტთაგანი, რომელი გონებასა სიბორგილედ შესცვალებს.","english":"For even now there are those like the Athenians of old, who have no other concern than to speak or hear something novel—yesterday's and today's sons of cooks and bakers, and those turned to other contemptible crafts, and even slaves and exiles and fugitives from slavery, self-styled theologians and philosophers of unrefined words and rhetoricians. And I think you are not unaware, when my discourse looks toward this, that this entire city is filled with such men—the streets and districts and marketplaces and the very corners and alleys and ears of the city; and if you inquire about a mill or a mortar, they philosophize about the begotten and the unbegotten. And if you ask about a drachma, they answer you that the Father is greater, and that the Son is younger and a servant. And if someone says, \"The baths are warm,\" they determine that the Son came into being from non-being. And I do not know what name to give this evil—whether to call it derangement or madness, or some other such evil that changes the mind into foolishness.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"ათინელთანი","severity":"info","text":"The reference to Athenians of old recalls Paul's speech at the Areopagus (Acts 17:16–34), a key episode in the narrative of the previous passage.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ფილოსოფოსნი","severity":"info","text":"Georgian 'philosophers' here carries a pejorative sense, denoting pretenders to wisdom, consistent with Gregory's critique of amateur theologians.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"მამაჲ უფროჲს არს, და ... ძე -- უმრწემეს","severity":"info","text":"This echoes the Arian subordinationist formula that the Father is greater and the Son is lesser, a central controversy in 4th-century Trinitarian debates.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"არაარსისაგან არსებად მოვიდა ძე","severity":"info","text":"The phrase 'the Son came into being from non-being' reflects the Arian position that the Son is a creature, opposed by the Nicene party.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და ვჰგონებ თუ არა უმეცარ ხართ","severity":"info","text":"This rhetorical address to the audience ('I think you are not unaware') marks a shift from description to direct engagement, typical of Gregory's homiletic style.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"სიბოროტესა","severity":"info","text":"Gregory's condemnation of popular theological chatter as 'evil' reflects the Cappadocian Fathers' concern with the misuse of philosophical terms in public discourse.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text does not specify whether 'yesterday's and today's sons of cooks and bakers' is a literal social critique or a rhetorical trope; the reading taken treats it as hyperbolic satire.","The phrase 'ears of the city' is ambiguous: it may mean 'listeners' or 'gossip-mongers'; the translation opts for the former."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":6,"ref":"p6","source":"და ამას ვხედევდი და ამისთჳს მოვიჴსენე სამოციქულოჲ იგი უწყებაჲ, რამეთუ, რომელსა-იგი წერილი ათინელთათჳს წარმოიტყჳს, ესე აწ ამათ შორის იხილვების. და უკუეთუ ჯერ-არს თქუმად, მათსა მას -- ამათი ფრიად უძჳრეს არს და უბოროტეს. რამეთუ მათ კერპთა წყუდიადითა დაეშრიტნეს თუალნი სულისა მათისანი და ღმრთისმსახურებისა ნათელსა ხილვად ვერ ეძლო. გარნა ვითარცა ჴელის-აღპ[ყრობით]ა რაჲთმე გონებისაჲთა ესე ოდენ შეუძლეს ცნობად, ვითარმედ არა ეგების მიწდომაჲ ღმრთისაჲ და არცა გულისსიტყუათა მიერ გამოიკულევის აღმატებული იგი ბუნებაჲ მისი. ამისთჳსცა ჭეშმარიტსა მას ღმერთსა უცნაურად სახელ-სდვეს და აღიარეს, და ბომონითა და ზედაწერილითა პატივსცეს უცნაურსა მას. და რამეთუ ჭეშმარიტსა ღმერთსა განიცდიდა გონებაჲ მათი, ეწამების მათ მოციქული, რამეთუ ჰრქუა მათ, ვითარმედ: \"მას ღმერთსა გახარებ, რომელსა თქუენ პატივ-სცემთ და ჰმსახურებთ\". და ვითარ არა უძჳრეს არიან მათსა აწ მოჴსენებულნი ესე ამაოებისა მზრახვალნი, რომელნი არა შეუნდობენ ღმერთსა, რაჲთამცა უზეშთაეს მიწუდომისა მათისა იყო, არამედ ესრეთ იქადიან ღმრთისა ცნობასა, ვითარცა-იგი მან თჳთ თავი თჳსი იცის!","english":"and I saw this, and for this reason I recalled that apostolic declaration, that what the writing foretells concerning the Athenians is now seen among these. And if it is fitting to say, theirs is far worse and more evil than that. For their eyes of the soul were blinded by the folly of idols, and they were unable to see the light of divine service. But as if by some raising of the hand of the intellect, they were able to discern only this much, that the divine is not to be grasped, nor is that transcendent nature of His comprehended by thoughts. Therefore they gave the name \"unknown\" to that true God and acknowledged Him, and honored that unknown one with altars and inscriptions. And that their mind perceived the true God is testified by the apostle, for he said to them: \"You worship and serve that God whom you honor.\" And how are not these now mentioned vain speculators worse than them, who do not spare God, that He might be above their understanding, but rather boast of knowing God as if He Himself knows Himself!","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სამოციქულოჲ იგი უწყებაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'apostolic declaration' likely refers to Acts 17:22–23, where Paul addresses the Athenians' altar to an unknown god. The Georgian text explicitly echoes this passage.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ათინელთათჳს","severity":"info","text":"The reference to Athenians and their altar to an unknown god (Acts 17:23) is a standard patristic trope, used here to contrast pagan ignorance with contemporary heretics' arrogance.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"უცნაურ","severity":"info","text":"The Georgian term 'უცნაურ' (unknown) translates the Greek 'ἄγνωστος', directly referencing the inscription on the Athenian altar. It is a key theological term in this passage.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage continues the narrative of the previous section, contrasting the Athenians' limited knowledge of God with the worse state of contemporary false theologians.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"Gregory's critique of 'vain speculators' who boast of knowing God as He knows Himself reflects a common patristic polemic against Eunomian or Arian claims to full divine knowledge.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'raising of the hand of the intellect' (ჴელის-აღპ[ყრობით]ა რაჲთმე გონებისაჲთა) is textually uncertain due to a lacuna; the reading follows the English draft's interpretation."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":7,"ref":"p7","source":"და ეჰა, ვითარმე ვინ გოდებდეს ღირსად ესევითარსა ამას სიბრმესა გონებათასა, რომელნი ესევითარსა ამას ბრწყინვალებასა შინა, რომელსა ყოველი სოფელი დაუპყრიეს და ცხორებაჲ ჩუენი აღუვსიეს, ესრეთ არიან დამბრმალ ღმრთისმსახურებისა მიმართ! და ნუუკუე უმეცარ ხართ, თუ რომელსა ნათელსა ვიტყჳ გარდამატებულად, რომელსა-ესე ცხორებაჲ ჩუენი დაუპყრიეს. აღმირაცხენით სამეუფონი ესე მნათობნი და რიცხუნი სახარებისანი, რომელთა ყოველი სოფელი დაუპყრიეს და მშჳდობისა მიერ და ღმრთისმსახურებისა ყოველსა ქუეყანასა განანათლებენ, რომლისა მომასწავებელად ყოველთა შემოქმედმან ღმერთმან პირველი იგი სოფლისა დაბადებაჲ ნიშიან ყო. რამეთუ არა ხოლო თუ დიდი იგი მნათობი განაწესა მფლობელად დღისა, არამედ უმრწემესიცა იგი მნათობი შეაუღლა, რაჲთა, მის მიერითა მით ნათლითა განათლებული, მის თანავე ბრწყინვიდეს. ესევითართა უკუე კეთილთა სიმრავლე სამოძღურებელა[დ] წინამდებარე არს, და [იგინი], ვითარცა ეშმაკისა მიერ მოწყლულნი, თავჴედობით და უსირცხჳლოდ ჭეშმარიტებასა აცილობენ და წინა-აღუდგებიან, ვითარცა ათინას შინა ეპიკურელნი იგი და სტოჲსა ფილოსოფოსნი, რომელთა პავლე შებმა-უყო. და რაჲთა არა ჰგონოთ თუ ცილისწამებით ჴელ-ვჰყოფთ შესმენასა და ბრალობასა მათსა, ამისთჳსცა სიტყუანი მათნი შორის-შემოვიხუნეთ და განვიხილნეთ.","english":"and lo, as if one were to lament worthily over this blindness of minds, which in this very radiance, which has seized the whole world and filled our life, are thus blind toward the service of God! And are you not ignorant of what light I speak of additionally, which has seized this life of ours? Count these royal luminaries and the numbers of the Gospels, which have seized the whole world and from peace and the service of God enlighten every land, for the indication of which the creator God made the first creation of the world a sign. For not only did he establish the great luminary as ruler of the day, but he also added the lesser luminary, so that, illuminated by its light, it might shine together with it. Such a multitude of goods, then, is present for the stewardship, and they, as if troubled by the devil, with arrogance and shamelessness reject and oppose the truth, like those Epicureans and Stoic philosophers in Athens, whom Paul rebuked. And so that you may not think that we are slandering them by reproach and accusation, for this reason we have taken their own words and examined them.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"სამეუფონი ესე მნათობნი","severity":"info","text":"The phrase 'royal luminaries' likely refers to the sun and moon, echoing the preceding contrast between the 'great luminary' (sun) and the 'lesser luminary' (moon).","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"პავლე შებმა-უყო","severity":"info","text":"The reference to Paul rebuking Epicureans and Stoics in Athens alludes to Acts 17:16–34, where Paul addresses the Areopagus.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ათინას შინა ეპიკურელნი იგი და სტოჲსა ფილოსოფოსნი","severity":"info","text":"Epicureans and Stoics were prominent philosophical schools in Athens; Gregory uses them as exemplars of pagan opposition to Christian truth, a common patristic trope.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a narrative unit that contrasts the blindness of opponents with the radiance of divine service, culminating in a citation of Paul's Athenian encounter.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Georgian version preserves Gregory's rhetorical strategy of invoking Paul's Athenian speech to critique contemporary opponents, reflecting the text's use in anti-heretical contexts.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'royal luminaries' could also be interpreted as a reference to the Gospels or other ecclesiastical authorities, though the subsequent mention of sun and moon supports the literal reading.","The Georgian 'ჴელ-ვჰყოფთ' (we are slandering) is ambiguous; the English draft renders it as 'slandering', but it could also mean 'accusing falsely'."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":8,"ref":"p8","source":"სტოჲსა ფილოსოფოსნი იგი ნივთიერად ზღაპრობენ ღმრთეებასა, და ესენი მხოლოდშობილსა მესა ღმრთისასა დაბადებულად ჰგმობენ. და არა უმეცარ ხართ, თუ რაბამი ერთობაჲ იხილვების დაბადებულისაჲ ნივთიერისა მიმართ! და კუალად, ეპიკურელნი იტყჳან, ვითარმედ არარაჲ არს სხუაჲ უზეშთაესი განგებაჲ ხილულთა [ამათ აგე]ბულებისა და განგებისა მპყრობელი, არამედ თავით თჳსით განეგებიან და იპყრობვიან. და რაჲთა მოკლედ ვთქუა, უღმრთოებად დასრულდების ბილწი იგი ცთომილებაჲ მათი და გმობაჲ. ვიხილოთ უკუე, უკუეთუ არა სწორ იქმნების ეპიკურელთა უღმრთოებისა უღმრთოებაჲ იგი მათი, რომელნი ძესა შეურაცხ-ჰყოფენ. და ნუვინ იცილობვის და თავჴედობს, ვითარმედ: ეპიკურელნი არცა თუ მამასა აღიარებენ, არცა ჰრწამს ღმერთი, და ვითარ სწორ არს ამათი და მათი უღმრთოებაჲ, რომელნი ღმრთეებასა მამისასა არა უვარ-ჰყოფენ? მცირედ უკუე მელოდე და ჰპოვნე -- და უსახელონიცა ესე ეპიკურელნი და უშჯულოებითა არა უდარესნი მათსა. რამეთუ ბრწყინვალებად დიდებისა და ხატად გუამოვნებისა და ძალად ღმრთისა და სიბრძნედ ღმრთისა, და სხუაჲ, რაოდენიცა ესევითარი მაღალი და ღმრთივშუენიერი სახელი უწოდა მოციქულმან, ძესა უწოდა, რომელთაგანი თითოეული, ვითარცა შეერთებაჲ რაჲმე და შესწორებაჲ განუყოფელი, განთჳსებულად არა მოიგონების, არამედ შეყოფილად და შეერთებულად.","english":"The Stoic philosophers speak of the divinity in a material way, and these men declare the only-begotten Son of God to be a creature. And are you not ignorant of how the unity of the creature with the material is seen? And again, the Epicureans say that there is no other higher providence governing these visible arrangements and providence, but that they are governed and ruled by themselves. And to speak briefly, their foul error and blasphemy end in atheism. Let us see, then, whether the atheism of those who dishonor the Son is not equal to the atheism of the Epicureans. And let no one quibble and boast, saying: The Epicureans neither acknowledge a father nor believe in God; how then is the atheism of these and those equal, who do not deny the divinity of the Father? Wait a little, then, and find—even these Epicureans are not inferior to them in lawlessness. For the Apostle called the Son: radiance of glory, form of hypostasis, power of God, wisdom of God, and every other such lofty and divinely inspired name, each of which, as some kind of union and inseparable correspondence, is not conceived separately, but conjointly and unitedly.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"სტოჲსა ფილოსოფოსნი","severity":"info","text":"The Stoic philosophers are here contrasted with the Epicureans as part of a standard patristic doxographical schema; Gregory uses both schools to typify materialist and atheist positions respectively.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ხატად გუამოვნებისა","severity":"info","text":"The phrase 'form of hypostasis' (ხატად გუამოვნებისა) renders Greek μορφὴ ὑποστάσεως, a key term in Trinitarian theology denoting the distinct personhood of the Son within the Godhead.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"მოციქულმან","severity":"info","text":"The 'Apostle' is Paul; the titles listed (radiance of glory, form of hypostasis, power of God, wisdom of God) echo Colossians 1:15-19 and Hebrews 1:3, though not as direct quotations.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This passage forms a rhetorical climax: after dismissing Stoic and Epicurean views, Gregory equates the denial of the Son's divinity with atheism, then defends the Son's consubstantiality through Pauline titles.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"ამათ აგებულებისა","severity":"caution","text":"The phrase 'ამათ აგებულებისა' is partially restored; the manuscript may be damaged here, but the sense of 'visible arrangements' is clear from context.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text at 'ამათ [აგე]ბულებისა' is a conjectural restoration; the reading 'visible arrangements' is adopted.","The phrase 'შეყოფილად და შეერთებულად' could be read as 'conjointly and unitedly' or 'collectively and inseparably'; the translation follows the former."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":9,"ref":"p9","source":"რამეთუ ბრწყინვალებაჲ და ხატი -- მისი არს ბრწყინვალებაჲ და ხატოვნებაჲ, რომლისაჲ იყოს. და ვითარცა-იგი არა განბრწყინდების ნათელი, უკუეთუ არა იყოს განმაბრწყინვებელი და პირველი მიზეზი ბრწყინვალებისაჲ მის, ეგრეთვე განბრწყინვებული ბუნებაჲ თავით თჳსით არა გულისჴმა-იყოფების, უკუეთუ განმაბრწყინვებელისა მის თანა არა გულისჴმა-იყოს. რამეთუ ხატი გუამოვნებასა აჩუენებს, და გუამოვნებაჲ ხატისა მიერ იცნობების. და ეგრეთვე, ძლიერებაჲ ღმრთისაჲ თჳნიერ ღმრთისა ხილვად შეუძლებელ არს. და ღმერთსა თჳნიერ ძლიერებისა მოგონებად ბუნებაჲ არა აქუს. აწ უკუე, რომელი ერთსაცა ამათ შეწყობილთა და შეუღლვილთა სწორებათაგანსა უვარ-ჰყოფდეს, მის თანა დაჰჴსნის ყოველსავე. იტყჳან უკუე უღმრთოებისა წინამძღუარნი, ვითარმედ: იყო ოდესმე, ოდეს არა იყო ძე. მაშა უკუეთუ იყო ოდესმე, ოდეს არა იყო ძე, არცა ბრწყინვალებაჲ იყო, არცა ხატოვნებაჲ, არცა ძლიერებაჲ, არცა სიბრძნე; და უკუეთუ ესე არა იყვნეს, ღმერთი ვითარ იყო? რამეთუ დიდებაჲ თჳნიერ ბრწყინვალებისა არა გულისჴმა-იყოფების, არცა გუამოვნებაჲ თჳნიერ ხატოვნებისა, არცა ბრძენი თჳნიერ სიბრძნისა, არცა ძლიერი თჳნიერ ძალისა, არცა მამაჲ თჳნიერ ძისა; ვინაჲცა ცხად არს თქუმულთა ამათ მიერ, ვითარმედ, რომელი ძესა შეურაცხჰყოფდეს, მის თანა შეურაცხ-ჰყოფს მამასაცა.","english":"For the radiance and the image—these belong to the radiance and the image of that which they are. And just as light does not shine unless there is a source of illumination and a first cause of its radiance, so also the illuminated nature is not understood by itself unless it is understood together with that which illuminates it. For the image reveals the form, and the form is known through the image. And likewise, the power of God is impossible to see without God. And God, without his power, has no nature that can be conceived. Now then, whoever rejects one of these connected and united correspondences, with him he dissolves everything. The leaders of impiety say, therefore, that there was once a time when the Son was not. But if there was once a time when the Son was not, then there was no radiance, no image, no power, no wisdom; and if these were not, how could God exist? For glory is not understood without radiance, nor form without image, nor wise without wisdom, nor powerful without power, nor father without son; whence it is clear from these statements that whoever dishonors the Son, with him dishonors the Father also.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ხატი","severity":"info","text":"The Georgian term 'khati' (ხატი) corresponds to Greek 'eikōn' (image) and is used here in a theological sense, denoting the Son as the image of the Father, a key concept in Gregory's anti-Arian argument.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"გუამოვნებაჲ","severity":"info","text":"'Guamovnebay' (გუამოვნებაჲ) means 'form' or 'shape', derived from 'guami' (body). It parallels Greek 'morphē' and is used to articulate the inseparable relation between image and form.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"იყო ოდესმე, ოდეს არა იყო ძე","severity":"info","text":"This phrase echoes the Arian slogan 'There was when he was not', condemned at Nicaea (325). Gregory refutes it by arguing that denying the Son entails denying the Father's attributes.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage continues Gregory's polemic against Arianism, using analogies of light and radiance to assert the eternal co-existence of Father and Son, a standard Nicene argument.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The argument moves from analogical reasoning (light, image, power) to a direct refutation of the Arian claim, concluding that dishonoring the Son dishonors the Father—a chiastic structure reinforcing unity.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"This Georgian translation of Gregory's work reflects the importance of Nicene theology in the Georgian church, likely transmitted via Greek sources and used in liturgical or catechetical contexts.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text uses 'guliskhma-iqopebis' (understood) in a technical sense; the exact nuance of 'nature' (buneba) in relation to 'power' (dzlieraba) is debated in patristic scholarship."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":10,"ref":"p10","source":"და სადა ძე არა იდიდებოდის, მუნ არცა მამაჲ იდიდების. და სადა მამაჲ არა იდიდებოდის, მუნ ღმრთეებაჲ უვარ-ქმნილ არს. და ღმრთისა უვარის-ყოფაჲ სხჳსა არავისი არს, არამედ ეპიკურელთაჲ. ხედავა, რამეთუ ეგევითარნი იგი მგმობარნი -- ეპიკურელნი არიან და უბოროტესნიცა მათსა, ვითარცა ზემო ვიტყოდე, რომელნიიგი ძისა შეურაცხებითა პატივ-სცემენ მამასა და იტყჳან, ვითარმედ იგი უხუცეს არს და უფროჲს, ხოლო ესე -- უმრწემეს და უმცირეს; იგი მოავლენს და ესე მოივლინების; და სიტყუასა რასმე წერილთასა განჰბძარვენ ამის პირისათჳს სიცოფით და იტყჳან, ვითარმედ: თჳთ უფალი აღიარებს, ვითარმედ მოივლინა მამისა მიერ. ვითარმედ მოივლინა, ესე უწყი, ხოლო რამეთუ, რომელმან-იგი მოავლინა, მის თანა არს, -- ესე არა გასმიეს, და არა გულისჴმაჰყოფა ბრწყინვალეთა მათ მოძღურებათა, რამეთუ მო-ცა-ივლინების და არა განეშორების-ცა? მოივლინების კაცთმოყუარებისათჳს, და არა განეშორების ბუნებით განუყოფელობისათჳს. და კუალად იტყჳან, ვითარმედ: თჳთ მხოლოდშობილი აღიარებს, ვითარმედ უფროჲს მისსა არს მამაჲ, სიტყჳსა მისთჳს, რომელი თქუა უფალმან, ვითარმედ: \"მამაჲ ჩემი უფროჲს ჩემსა არს\". ვინაჲცა გამოვიძიოთ, ძმანო, და შევძრწუნდეთ, რამეთუ, ვითარ ეგების ესე; ანუ ნუუკუე ტყუვა, რომელმან-იგი თქუა, ვითარმედ: \"მე მამისა შორის და მამაჲ ჩემ შორის\"?","english":"And where the Son is not glorified, there the Father is not glorified either. And where the Father is not glorified, there the Godhead is uncreated. And the uncreation of God belongs to no one else, but to the Epicureans. You see that those blasphemers are Epicureans and even worse than them, as I said above, who by dishonoring the Son honor the Father and say that He is older and greater, while this one is younger and lesser; that He sends and this one is sent; and they distort some scriptural word concerning this matter with folly and say: The Lord Himself acknowledges that He was sent by the Father. That He was sent, this I know, but that He who sent Him is with Him—this they have not heard, and they do not heed those brilliant teachings, that He is sent and yet is not separated? He is sent for the sake of philanthropy, and He is not separated because of natural indivisibility. And again they say: The Only-Begotten Himself acknowledges that the Father is greater than He, concerning the word which the Lord spoke: \"My Father is greater than I.\" Whence let us examine, brethren, and be astonished, for how can this be? Or did he who said this err, saying: \"I am between the Father and my Father\"?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"უვარ-ქმნილ","severity":"info","text":"The Georgian term 'უვარ-ქმნილ' (literally 'un-created') is used here to describe the Godhead when the Father is not glorified, implying a denial of the Son's divinity leads to a denial of the Father's creative role.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ეპიკურელთაჲ","severity":"info","text":"The term 'ეპიკურელთაჲ' (Epicureans) is used pejoratively to label opponents who deny the Son's co-eternity and consubstantiality, equating their views with atheism or materialism.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"მამაჲ ჩემი უფროჲს ჩემსა არს","severity":"info","text":"This phrase quotes John 14:28 ('My Father is greater than I'), a verse used by subordinationists to argue for the Father's superiority, which Gregory counters by interpreting it in light of the Son's consubstantiality.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"Epicureans","severity":"info","text":"Gregory's reference to Epicureans reflects a common patristic trope linking heretical views on the Trinity to Epicurean atomism and denial of divine providence, as seen in earlier anti-Arian polemics.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და სადა... მუნ","severity":"info","text":"The passage uses a parallel structure ('And where... there') to link the glorification of the Son and Father, emphasizing their inseparable unity, a key rhetorical device in Gregory's argument.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"მე მამისა შორის და მამაჲ ჩემ შორის","severity":"caution","text":"The phrase 'I am between the Father and my Father' is obscure and may be a misquotation or a lost variant; it does not correspond directly to any known biblical verse, suggesting a possible textual corruption or a paraphrase.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'I am between the Father and my Father' is unattested in canonical scripture and may be a scribal error or a lost apocryphal saying.","The identity of the 'blasphemers' is not explicitly named beyond 'Epicureans', but likely refers to Eunomians or Arians."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":11,"ref":"p11","source":"აწ უკუე, უკუეთუ მამაჲ უფროჲს არს ძისა, ვითარ დაიტევის უფროჲსი უმცირესისა შორის? და უკუეთუ ძე უმცირეს არს მამისა, ვითარ აღივსების უფროჲსი უმცირესისა მიერ, რამეთუ, ვითარცა დიდსა შეიწრებაჲ ვერ ძალ-უც უმცირესისა შორის, ეგრეთვე ვერცა მცირესა -- განვრცომაჲ გარდამატებულისა შორის. და ესრეთ საჭირო იქმნების და უღონო ნაკლულევანებაჲ ძისაჲ მამისა შორის და დაუტევნელობაჲ მამისაჲ ძისა შორის, და ტყუვა, რომელმან-იგი თქუა, ვითარმედ: \"მე მამისა შორის და მამაჲ ჩემ შორის\"! არამედ, უკუეთუ უმცირეს არს, ესრეთ ჯერ-იყო თქუმად, ვითარმედ: მე კერძოსა შორის მამისასა, და მამაჲ, -- არა \"ჩემ შორის\", არამედ უმჯობეს და უჭეშმარიტეს იყო თქუმად, უკუეთუ მამაჲ უფროჲს არს, ვითარმედ: \"კერძოჲ რაჲმე მამისაჲ ჩემ შორის\". ხოლო უკუეთუ ყოვლითურთ მამაჲ ყოვლითურთ ძისა შორის, და ყოვლითურთ ძე ყოვლითურთ მამისა შორის, სადაღა არს გარდამატებული ანუ სადა არს მოკლებული? და რად საჴმარ არს მრავლისმეტყუელებაჲ, არამედ ჯერ-არს, რაჲთა ერთითა სიტყჳთა ყოველივე სიცოფე მათი უკუნ-ვარღჳოთ. ესე იგი არს, რამეთუ იტყჳს მოციქული, ვითარმედ: \"რომელი-იგი ხატი ღმრთისაჲ იყო, არა ნატაცებად შეირაცხა, რაჲთა იყოს იგი სწორ ღმრთისა\". მითხარ-ღა, რაჟამს სწორებაჲ გესმას, და არასწორებად გულისჴმა-ჰყო, ვითარი არს სჳნიდისი შენი?","english":"Now then, if the Father is greater than the Son, how is the greater contained within the lesser? And if the Son is lesser than the Father, how is the greater filled by the lesser? For just as the great cannot be compressed within the lesser, so too the lesser cannot be expanded within the greater. And thus the Son’s deficiency becomes necessary and powerless within the Father, and the Father’s incomprehensibility within the Son, and the one who said, “I am within the Father and the Father is within me,” is refuted! But if He is lesser, it would have been fitting to say: “I am within a part of the Father, and the Father—not ‘within me,’ but rather and more truly, if the Father is greater, it would have been said: ‘some part of the Father is within me.’” But if the Father is entirely within the Son, and the Son entirely within the Father, where then is the excess or where is the deficiency? And why is much speaking necessary? Rather, it is fitting that with a single word we overturn all their folly. This is it: for the Apostle says, “He who was the image of God did not deem it worthy to be seized, so that He might be equal to God.” Tell me, when you hear “equality” and you understand it as inequality, what is your madness?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"აწ უკუე, უკუეთუ მამაჲ უფროჲს არს ძისა, ვითარ დაიტევის უფროჲსი უმცირესისა შორის?","severity":"info","text":"The passage argues that if the Father is greater than the Son, the greater cannot be contained within the lesser, and vice versa, refuting the subordinationist position.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"„მე მამისა შორის და მამაჲ ჩემ შორის“","severity":"info","text":"This is a citation of John 17:21, where Jesus says 'I am within the Father and the Father is within me,' used here to test the logical consistency of subordinationist interpretations.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"„რომელი-იგი ხატი ღმრთისაჲ იყო, არა ნატაცებად შეირაცხა, რაჲთა იყოს იგი სწორ ღმრთისა“","severity":"info","text":"This is a paraphrase of Colossians 1:15, where Christ is described as the 'image of God,' and the text argues that this implies equality, not subordination.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"სწორ","severity":"info","text":"The term 'sṭor' (equal) is central to the argument, contrasting with the subordinationist claim of inequality; the text insists that 'equality' must be understood literally.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Epicureans","severity":"info","text":"The previous passage (p10) accuses subordinationists of being Epicureans, a common patristic charge linking denial of divine co-equality to materialist philosophy.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"„ესე იგი არს, რამეთუ იტყჳს მოციქული“","severity":"info","text":"The passage moves from logical argument to scriptural proof, using the Apostle's words as a clinching authority to overturn the opponents' folly.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text has a possible textual corruption: 'ტყუვა' (refuted) may be a scribal error for 'ტყუვან' (they are refuted) or similar; the reading taken follows the English draft as 'is refuted'.","The phrase 'სჳნიდისი' (madness) is a hapax in this corpus; the reading taken follows the English draft as 'madness'."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":12,"ref":"p12","source":"ეჰა ახალი ესე მოძღურებაჲ, რომელი სწორებისაგან უსწოროსა თარგმნის! გარნა ნუუკუე სწავლისმოყუარე ვინმე კეთილითა გონებითა სწავლად ეძიებდეს და გულისჴმის-ყოფად სწადოდის, თუ ვითარ უფროჲს არს მამაჲ ძისა, და ვითარ სწორ არს ძე მამისა, რამეთუ რეცა წინააღმდგომ არიან ესე ურთიერთას, ამისთჳს დაუტეოთ წინააღმდგომთა მიმართ მრისხანებით მხილებაჲ, და მამებრივითა მოწლებითა წინამდებარისა ამის პირისათჳს სიტკბოებით ვასწავოთ ძმათა. ყოველნივე სიტყუანი სახარებისანი არა სწორ არიან, არამედ მრჩობლი აქუს გულისჴმის-ყოფაჲ და მრჩობლითა ძალითა გუასწავებენ საიდუმლოთა უფლისათა. რამეთუ რომელნიმე სიმაღლესა ძისა ღმრთისა ღმრთეებისასა ჴმამაღლად ქადაგებენ და რომელნიმე სიმდაბლესა თანა კაცობრივისა ბუნებისასა დამდაბლდებიან. რამეთუ რაჟამს თქუას უფალმან, ვითარმედ: \"მე გიბრძანებ შენ\", და ვითარმედ: \"მნებავს, განწმიდენი\", და ვითარმედ: \"მამაჲ ჩემ შორის და მე მამისა შორის\", და \"რომელმან მიხილა მე, იხილა მამაჲ ჩემი\". და \"მე და მამაჲ ერთ ვართ\". და \"არავინ იცის ძე, გარნა მამამან\" და ვითარმედ: \"ყოველივე ჩემი შენი არს და შენი ჩემი არს\", და \"დიდებულ ვარ მე მათ შორის\", და რაოდენიცა ესევითარი არს, ყოვლისავე არსებისა და ბუნებისა უაღრესსა მას ძლიერებასა ღმრთეებისასა ქადაგებს.","english":"Now this is a new teaching, which translates the unequal from the equal! But if some lover of learning should seek to learn with a good mind and desire to understand how the Father is greater than the Son, and how the Son is equal to the Father, since these are said to be mutually opposed, let us set aside the wrathful refutation of the opponents, and with fatherly tenderness, for the sake of this present passage, let us teach the brethren with sweetness. Not all the words of the Gospel are equal, but they have a diverse understanding and teach us the mysteries of the Lord with diverse power. For some proclaim loudly the height of the divinity of the Son of God, and some descend to the lowliness of the human nature. For when the Lord says: \"I command you,\" and: \"I wish, purify them,\" and: \"My Father between me and me between the Father,\" and \"He who has seen me has seen my Father,\" and \"I and the Father are one,\" and \"No one knows the Son except the Father,\" and: \"Everything of mine is yours and yours is mine,\" and \"I am glorious among them,\" and whatever else of this sort, all proclaim that supreme power of divinity which is beyond all essence and nature.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ეჰა ახალი ესე მოძღურებაჲ","severity":"info","text":"The opening exclamation 'ეჰა' (rendered 'Now') signals a rhetorical turn, introducing a new teaching that paradoxically translates the unequal from the equal.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"სწორ","severity":"info","text":"The term 'სწორ' (equal) is a key theological term in this passage, contrasting with 'უსწოროსა' (unequal) and used to discuss the relationship between Father and Son.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"„მე გიბრძანებ შენ“","severity":"info","text":"The phrase 'I command you' echoes Gospel language (e.g., John 15:5), though not a direct quotation; it is part of a series of dominical sayings illustrating Christ's divine authority.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"„მე და მამაჲ ერთ ვართ“","severity":"info","text":"The saying 'I and the Father are one' is a clear allusion to John 10:30, a key verse in Trinitarian debates about the equality of Father and Son.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"მამებრივითა მოწლებითა","severity":"info","text":"The phrase 'fatherly tenderness' reflects Gregory's pastoral approach, contrasting with 'wrathful refutation' of opponents, likely Eunomians, in the context of the Arian controversy.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ყოველნივე სიტყუანი სახარებისანი","severity":"info","text":"This passage introduces a structural contrast: not all Gospel words are equal; some proclaim divine height, others human lowliness, setting up a hermeneutic for interpreting Christ's sayings.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text's phrase 'მამაჲ ჩემ შორის და მე მამისა შორის' is ambiguous; it may be a garbled rendering of a Johannine saying (e.g., John 14:10-11) or a paraphrase. The English draft interprets it as 'My Father between me and me between the Father'.","The list of dominical sayings includes some that are not direct scriptural quotations but paraphrases; their exact source is uncertain."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":13,"ref":"p13","source":"ხოლო რაჟამს ბუნებისა ჩუენისა უძლურებისა მიმართ მიდრიკოს სიტყუაჲ, ესევითართა იტყჳს სიტყუათა, ვითარმედ: \"შეწუხებულ არს სული ჩემი ვიდრე სიკუდიდმდე\", და \"უკუეთუ შესაძლებელ არს, თანა-წარმჴედინ სასუმელი ესე\", და ვითარმედ: \"ვერ ძალუც ძესა თავით თჳსით ყოფად არარაჲ\", და ვითარმედ: \"მცნებაჲ მომიღებიეს, რაჲ ვთქუა და რასა ვიტყოდი\", და ვითარმედ: \"წარვალ მამისა ჩემისა და მამისა თქუენისა, და ღმრთისა ჩემისა და ღმრთისა თქუენისა\". და ლაზარესთჳსცა ტირილი ამათვე თანა შეჰრაცხე და გზისა სიმაშურალე და საზრდელისა მიღებაჲ და წყლისა თხოვაჲ და ლეღჳსა მიმართ მისლვაჲ და ნავსა შინა ძილი. ესე და სხუანი ყოველნი ესევითარნი არა პირველითგან ყოფილისა მის სიტყჳსა პატივსა, არამედ დამდაბლებასა მისსა ხატადმდე მონებისა და ბუნებისა ჩუენისა სიგლახაკისა მიმართ გარდამოსლვასა საცნაურ ჰყოფენ. თქუმულ არს უკუე, ვითარმედ: \"რომელმან მომავლინა მე, უფროჲს ჩემსა არს\". აწ უკუე განვიცადოთ, სიტყუაჲ ესე თუ რომელსა ბუნებასა მიეჩემების ანუ ვითარ არს, ანუ თუ, \"რომელი-იგი ხატი ღმრთისაჲ იყო\", ვინაჲ წარმოივლინა ანუ ვითარ? -- გარნა თუ ესე, რამეთუ, რომელი-იგი იყო სავსებაჲ ღმრთეებისაჲ, ხატი მონისაჲ შეიმოსა და თავი თჳსი წარმოიცალიერა ხატადმდე მონებისა. და ვინმცა არა უწყოდა, ვითარმედ ესე ესრეთ არს.","english":"But when the word inclines toward the weakness of our nature, it speaks such words as these: \"My soul is troubled unto death,\" and \"If it is possible, take this cup away,\" and that \"He was unable to do nothing by his own power,\" and that \"I received a command as to what I should say and what I should speak,\" and that \"I go to my Father and your Father, and to my God and your God.\" And also the weeping over Lazarus, count along with these the ignorance of the way, and the taking of food, and the asking for water, and the going to the fig tree, and the sleeping in the ship. These and all such things do not pertain to the honor of that word from the beginning, but rather reveal his humiliation down to the form of a servant and his descent toward the poverty of our nature. It is said, then, that \"He who sent me is greater than I.\" Now let us examine whether this word pertains to which nature or how it is, or whether \"that which was the image of God\" from whence he was sent or how? — But it is this, that that which was the fullness of divinity put on the form of a servant and emptied himself down to the form of a servant. And who would not know that this is so?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"შეწუხებულ არს სული ჩემი ვიდრე სიკუდიდმდე","severity":"info","text":"The phrase 'My soul is troubled unto death' echoes Psalm 42 (LXX 41:6) or a similar lament, though the exact source is uncertain.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"უკუეთუ შესაძლებელ არს, თანა-წარმჴედინ სასუმელი ესე","severity":"info","text":"The request to 'take this cup away' alludes to Christ's agony in Gethsemane (Matthew 26:39; Mark 14:36), a key proof-text in anti-Arian arguments.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"წარვალ მამისა ჩემისა და მამისა თქუენისა, და ღმრთისა ჩემისა და ღმრთისა თქუენისა","severity":"info","text":"The phrase 'I go to my Father and your Father, and to my God and your God' conflates John 20:17 and similar sayings, used by Gregory to illustrate Christ's human weakness.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ხატი","severity":"info","text":"The Georgian term 'khati' (ხატი) translates Greek μορφή (form) or εἰκών (image), here referring to the 'form of a servant' (μορφὴ δούλου) as in Philippians 2:7, a key Christological concept.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"","severity":"info","text":"Gregory of Nyssa's argument counters Eunomian subordinationism by interpreting Christ's human actions as voluntary humiliation, not evidence of inferior nature.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from a list of scriptural examples of Christ's weakness to a rhetorical question about the nature of the sending, then to a doctrinal conclusion on the incarnation as voluntary kenosis.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text may conflate multiple scriptural allusions; the exact source of 'My soul is troubled' is not specified. The phrase 'He who sent me is greater than I' (John 13:16) is cited but not explicitly marked as a quotation in the Georgian."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":14,"ref":"p14","source":"რამეთუ საღმრთოჲ ძლიერებაჲ და ბუნებაჲ ყოველგანვე განფენილ არს და ყოველივე აღუვსიეს და ყოველგანვე მისწუთების და ყოველივე უპყრიეს, და არა ეგების, არცა შეჰგავს, ვითარმცა წარივლინა. რამეთუ არცა იპოვების მისგან ცალიერი ადგილი, რომელსამცა პირველ არა იყო, და ოდეს წარივლინა, მაშინ მივიდა. არამედ ყოვლისა-მპყრობელითა მით ძალითა თჳსითა ყოველსავე იპყრობს და ყოველსავე განაგებს. და არა იპოვების ადგილი, ვინაჲმცა წარვიდა, ანუ თუ რომლისამცა მიმართ მივიდა, რომელსა-იგი ყოველივე აღუვსიეს. ამისთჳს ვიტყჳ, ვითარმედ სიმდაბლისა და უძლურებისა ჩუენისა მომართ გარდამოსლვაჲ ძისა ღმრთისაჲ ნებითა მამისაჲთა მოვლინებად იწოდების. და რამეთუ საღმრთოჲსა მისგან ბუნებისა ცხორებისა ჩუენისა მომართ მოსლვაჲ უფლისაჲ არა ადგილითი-ადგილად მისცვალებს უფალსა, არამედ სიმაღლისა მისგან დიდებისა -- სიმდაბლისა მიმართ ჴორცთაჲსა გარდამოსლვასა აუწყებს. ვინაჲცა გარდამოჴდა, არამედ -- არა შიშუელი სიტყუაჲ, არამედ განკაცებული. ესე იგი არს, რამეთუ ჴორცნი შეისხნა და არა ხატი ღმრთისაჲ შეიმოსა, არამედ ხატი მონისაჲ. და ესე არს, რომლისათჳს-იგი თქუა, ვითარმედ: \"ვერ ძალ-მიც თავით თჳსით ყოფად რაჲსამე\", რამეთუ ვერშეძლებაჲ უძლურებისაჲ არს, და ვითარცა-იგი განსწვალებს ნათელსა ბნელი და ცხორებასა სიკუდილი, ეგრეთვე ძლიერებასა -- უძლურებაჲ.","english":"For the divine power and nature are everywhere extended and have filled everything, and everywhere they reach and hold everything, and it is not possible, nor does it befit, that it should pass from one place to another. For there is no place found empty of it, where it was not previously, and when it passed, then it went. But by its all-holding power it holds everything and governs everything. And there is no place from which it departed, nor any toward which it went, since it has filled everything. Therefore I say that the descent of the Son of God toward our humility and weakness, by the will of the Father, is called an \"embodiment.\" And because the coming of the Lord from that divine nature to our life does not move the Lord from place to place, but announces a descent from the height of glory toward the lowliness of the flesh. Whence he descended—not a fearful word, but an appointed one. This is it: that he took on flesh and did not put on the form of God, but put on the form of a servant. And this is why he said: \"I am unable to do anything by myself,\" for inability is of weakness, and just as darkness opposes light and death opposes life, so weakness opposes strength.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"საღმრთოჲ ძლიერებაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'divine power and nature' echoes Gregory's distinction between the transcendent divine essence and its immanent activity, a key theme in his anti-Eunomian polemic.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მოვლინებად","severity":"info","text":"The Georgian term rendered 'embodiment' (literally 'sending') translates the Greek concept of incarnation as a mission, not a local movement, consistent with Gregory's emphasis on divine immutability.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ვერ ძალ-მიც თავით თჳსით ყოფად რაჲსამე","severity":"info","text":"This quotation, 'I am unable to do anything by myself,' is not a direct biblical verse but reflects Christ's words in the Gospels (e.g., John 5:30) as interpreted by Gregory to illustrate the weakness of the human nature assumed.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"ხატი მონისაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'form of a servant' alludes to Philippians 2:7 and Gregory's Christology, where the Son takes on the 'form of a servant' (i.e., human nature) without diminishing his divine nature.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ამისთჳს ვიტყჳ","severity":"info","text":"The phrase 'Therefore I say' marks a logical conclusion from the preceding argument about divine omnipresence to the specific claim that the Son's descent is an 'embodiment' (incarnation), not a spatial movement.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"განკაცებული","severity":"caution","text":"The Georgian term 'appointed' (or 'ordained') is ambiguous: it may mean 'predestined' or 'fitting'; the English draft's 'appointed' is a plausible reading, but the nuance of divine economy is not fully captured.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian term 'განკაცებული' could be read as 'appointed' or 'ordained' in a theological sense; the passage does not specify whether it refers to divine decree or suitability.","The phrase 'from the height of glory toward the lowliness of the flesh' may imply a hierarchical descent, but Gregory's broader theology avoids spatial or ontological subordination."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":15,"ref":"p15","source":"ხოლო ქრისტე ძალი არს ღმრთისაჲ, და ძალი უძლურ არა იქმნების. რამეთუ, უკუეთუ ძლიერებაჲ უძლურ იქმნეს, სადაღა იყოს ძლიერებაჲ? და კუალად, ოდეს წარმოაჩინოს სიტყუამან, ვითარმედ ვერ ძალუც ყოფად რაჲსამე, ცხად არს, რამეთუ უძლურებაჲ იგი არა მხოლოდშობილისა ძისა ღმრთისა ღმრთეებასა მიეჩემების, არამედ უძლურებასა ბუნებისა ჩუენისასა შეეწამების. რამეთუ ჭეშმარიტად უძლურ არიან ჴორცნი, ვითარცა წერილ არს, ვითარმედ: \"სული გულსმოდგინე არს, ხოლო ჴორცნი უძლურ\". და ესრეთ, ორკერძოვე უცთომელ არს და ჭეშმარიტ საღმრთოჲ წერილი; რამეთუ უფროჲსობასა აღიარებს და სწორებასა არა უვარ-ჰყოფს. და რამეთუ რაჟამს კაცობრივსა ბუნებასა მიხედნეს, უფროჲსობასა წამებს ღმრთეებისასა, ხოლო რაჟამს ღმრთეებასა მიაყვანოს გონებაჲ, მიერითგან უქმ არს უფროჲსობაჲ და უმრწემესობაჲ, რომელნი-ესე არიან ჴორცთა შესწორებულნი შეტყუებანი, ვითარცა წამებს თავადი ჭეშმარიტებაჲ, ვითარმედ: \"მე და მამაჲ ერთ ვართ\". ხოლო შეცვალებულთა სწორებაჲ არა ეგების. და ვჰგონებ თუ კმა არს ჩუენ მიერი ესე თქუმული მწვალებელთა უფროჲს-უმცროებისა წვალებასა განდევნად ღმრთისმსახურებისა სწავლათაგან.","english":"But Christ is the power of God, and power does not become powerless. For if strength became powerless, where then would strength be? And again, when the Word declares that it is unable to do something, it is clear that this weakness is not attributed to the divinity of the only-begotten Son of God, but is testified to the weakness of our nature. For truly the flesh is weak, as it is written: \"The spirit is willing, but the flesh is weak.\" And thus, the divine scripture is in both respects infallible and true; for it acknowledges superiority and does not reject equality. And because when it looks upon human nature, it bears witness to the superiority of divinity, but when it brings the mind to divinity, from then on superiority and inferiority are inactive, which are perceptions corrected to the flesh, as truth itself bears witness: \"I and the Father are one.\" But equality does not befit those who are changed. And I think that this utterance of ours is sufficient to expel the torment of the heretics of superiority-inferiority from the teachings of the service of God.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ძალი","severity":"info","text":"The Georgian term 'ძალი' (dzali) translates Greek 'δύναμις' (power, force). In this passage, it is used both for divine power and for the weakness of the flesh, creating a theological contrast.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"სული გულსმოდგინე არს, ხოლო ჴორცნი უძლურ","severity":"info","text":"This is a citation of the biblical proverb 'The spirit is willing, but the flesh is weak,' likely from the Old Georgian version of Proverbs or a patristic source. The exact verse is not identified in the standard canon.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"მე და მამაჲ ერთ ვართ","severity":"info","text":"This is a citation of John 10:30 ('I and the Father are one'), used here to argue for the equality of the Son with the Father against heretical subordinationism.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage refutes heretics who assert 'superiority-inferiority' (უფროჲს-უმცროება) within the Trinity, a common anti-Arian argument in Gregory of Nyssa's works.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The argument moves from a definition of Christ as divine power, through a scriptural proof of human weakness, to a conclusion that divine equality is not affected by human perceptions.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"","severity":"caution","text":"The phrase 'უფროჲს-უმცროებისა წვალებასა' (torment of superiority-inferiority) is ambiguous: it may refer to the heretics' own distress or to the doctrinal error they cause.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The exact biblical source of 'The spirit is willing, but the flesh is weak' is not specified; it may be a paraphrase or a lost Georgian version.","The phrase 'უფროჲს-უმცროებისა წვალებასა' could be read as either the heretics' own suffering or the torment they inflict on orthodox teaching."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":16,"ref":"p16","source":"და უკუეთუ უმრავლესთა წამებათა ეძიებთ, ვითარცა იქმან სამშჯავროთა შინა, რაჲთა უმრავლესთა მოწამეთა მიერ დამტკიცდეს ჭეშმარიტებაჲ, მომეცით უკუე მეცა ჴელმწიფებაჲ, რაჲთა უკუნვაქციო სიტყუაჲ ჩემი ძუელთა უწყებათა მიმართ და მოვიჴსენო ერთი ვინმე გამოცდილთაგანი, რომელსა-იგი მოიჴსენებს მოციქულიცა და იტყჳს, ვითარმედ: \"აბრაჰამს აღუთქუა ღმერთმან, და ვინაჲთგან არავინ აქუნდა უფროჲსი, რომლისამცა მიმართ ფუცა, ფუცა თავისა მიმართ თჳსისა, და თქუა\", რაჲ-იგი თქუა. ხოლო ვინაჲთგან მრავალთა არა უწყიან, რაოდენ შესაძლებელ იყოს, შემოკლებულად წარმოგითხრა თქუენ უწყებაჲ იგი, რაჲთა ყოველთა მიერ საცნაურ იქმნეს. წარიყვანა ღმერთმან აბრაჰამ და განაშორა ადგილისაგან თჳსისა და ნათესავთაგან თჳსთა, ბრძანებითა და ჩუენებითა თჳსითა. და უცხოსა ქუეყანასა მწირობდა მამათმთავარი მრავალ ჟამ, სასოებითა აღთქუმისაჲთა. და გამოსაცდელად სარწმუნოებისა მისისა განგრძელდა სასოებაჲ აღთქუმისა მის აღსრულებისაჲ. ხოლო აღთქუმაჲ იგი ესე იყო, რაჲთა იქმნეს მამა ნათესავთა მრავალთა. და სიგრძესა მას შინა ჟამთასა ბუნებაჲ თჳსსა საქმესა იქმოდა. ესე იგი არს, რამეთუ დაბერდა, და სასოებაჲ უმეტეს აღორძნდებოდა. და ესოდენ დაბერდა თჳთ იგი და მეუღლე მისი, ვიდრეღა შვილიერებისა სასწაულნი სრულიად დაშრტეს მათ შორის.","english":"And if you seek more numerous testimonies, as is done in courts of law, so that the truth may be confirmed by a greater number of witnesses, then grant me also the authority to turn my word back to the ancient accounts and to recall one of the tested ones, which the Apostle also recalls and says: \"God made a promise to Abraham, and since there was no one greater to swear by, he swore by himself, and said,\" what he said. But since many do not know how much is possible, I will briefly recount to you that account, so that it may be known by all. God took Abraham and separated him from his own place and from his own kin, by his command and his revelation. And the patriarch dwelt in a foreign land for a long time, in hope of the promise. And to test his faith, the hope of the fulfillment of that promise was prolonged. And that promise was this: that he would become the father of many nations. And in the length of that time, nature performed its own work. That is, he grew old, and the hope was renewed all the more. And he himself and his wife grew so old that the wonders of childbearing completely ceased among them.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"აბრაჰამ","severity":"info","text":"The reference to Abraham's oath by himself (Gen 15) is a patristic topos, used by Gregory to argue for divine self-sufficiency and the testing of faith.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"აბრაჰამს აღუთქუა ღმერთმან","severity":"info","text":"This echoes Genesis 15, where God promises Abraham numerous descendants, a key proof-text for Gregory's argument on divine promise and human patience.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"მამათმთავარი","severity":"info","text":"The Georgian term 'mamatmtavari' translates 'patriarch' (πατριάρχης), a standard title for Abraham in Christian tradition, emphasizing his role as father of nations.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"წარიყვანა ღმერთმან აბრაჰამ","severity":"info","text":"This passage shifts from a legal metaphor (witnesses in court) to a narrative exemplum (Abraham's story), a common rhetorical move in Gregory's homilies.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"მოციქულიცა","severity":"info","text":"The 'Apostle' likely refers to Paul (cf. Hebrews 6:13-14 or Galatians 3:15-18), who cites Abraham's oath to illustrate faith and divine promise, a link Gregory exploits.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'Apostle' is not specified; it is assumed to be Paul based on common patristic usage.","The phrase 'what he said' (რაჲ-იგი თქუა) is elliptical; the content of Abraham's oath is not quoted, only referenced."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":17,"ref":"p17","source":"და ამას ურცხჳნელად მოასწავებს საღმრთოჲ წერილი და იტყჳს, ვითარმედ: მოაკლდა სარრა წესსა დედათასა, რომლისა მიერ იქმნების წესი მუცლად-ღებისაჲ. გარნა დაღაცათუ ესრეთ ჴორცნი დაძუელდეს სიბერითა, ხოლო ღმრთისა მიმართ სასოებაჲ მათი დაუბერებელ იყო და განურყუნელ. მას უკუე ჟამსა იშვა ისაკი, რაჲთა საცნაურ იქმნეს, ვითარმედ არა ბუნებისა საქმე იყო შობაჲ მისი, არამედ განგებაჲ საღმრთოჲსა ძლიერებისაჲ. ვინაჲცა ჯეროვნად იხარებდეს მართალნი იგი შობისა მისისათჳს, და ჰმადლობდეს ღმერთსა. განჭაბუკდა უკუე მოხუცებული შვილისა მის მიერ საყუარელისა, და გარდაეცემოდეს წყარონი სმისანი ძუძუთაგან სარრაჲსთა, და დიოდეს ჟამსა მას სიბერისა მისისასა, და მდიდრად აწოებდა ჩჩჳლსა მას თჳსსა გარდასრული იგი დღეთაჲ, და განსცხრებოდა ბუნებათა უაღრესისა მისთჳს საკჳრველებისა და იტყოდა, ვითარმედ: \"ვინ-მე მიუთხრას აბრაჰამს, ვითარმედ სარრა აწოებს ყრმასა?\" და ესრეთ მცირედ-მცირედ აღორძნდებოდა ჩჩჳლი იგი. და სიყრმისა რაჲ ჰასაკსა აღვიდა, იყო იგი საწადელ მხილველთა და სიტკბოება და სასურველ მშობელთა, და ყუავილ და სამკაულ მოჰასაკეთა. და ესრეთ, წარმატებასა თანა ჰასაკისასა წარემატებოდეს სათნოებანიცა სულისა მისისანი და სიკეთე ჴორცთა მისთაჲ. და თუ ვითარი სიხარული შეჰგვანდა მის ზედა მშობელთა მისთა, თქუენ თჳთ გონებასა შინა თქუენსა გულისჴმა-ყავთ.","english":"And this the divine scripture clearly indicates, saying: Sarah departed from the custom of women, by which the custom of conception is established. For although her flesh had grown old with age, their hope in God was unaging and incorruptible. At that time Isaac was born, so that it might be made known that his birth was not a work of nature, but a dispensation of divine power. Whence the righteous ones rejoiced fittingly at his birth and gave thanks to God. The aged one was then refreshed by her beloved child, and streams of milk flowed from Sarah's breasts, and they flowed at that time of her old age, and she abundantly nursed that infant of hers, the one who had passed beyond the days [of youth], and she marveled at the extraordinary wonder of the natures and said: \"Who would tell Abraham that Sarah is nursing a child?\" And thus little by little that infant was revived. And when he reached the age of youth, he was desirable to beholders, a sweetness and a delight to his parents, and a flower and adornment to the young. And thus, along with the progress of his age, the virtues of his soul and the beauty of his body also advanced. And what joy his parents had over him, you yourselves understand in your own mind.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"სარრა","severity":"info","text":"The Georgian text uses 'სარრა' (Sarah) as the subject of the miraculous nursing, consistent with the biblical narrative of Isaac's birth in Sarah's old age.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"მოაკლდა სარრა წესსა დედათასა","severity":"info","text":"This phrase echoes the biblical account of Sarah's postmenopausal conception (Genesis 21:1-7), interpreted here as a divine dispensation rather than natural process.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"წესი მუცლად-ღებისაჲ","severity":"info","text":"The phrase 'custom of conception' reflects Gregory's argument that Isaac's birth transcends natural law, a theme in his polemic against Eunomius on divine power.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და ესრეთ","severity":"info","text":"The Georgian 'and thus' (და ესრეთ) marks a transition from the miraculous birth to Isaac's growth, structuring the narrative as a progressive revelation of divine grace.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"ყუავილ და სამკაუჲ","severity":"info","text":"The description of Isaac as 'flower and adornment' reflects a hagiographic trope in Georgian reception, emphasizing his typological role as a figure of Christ.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian 'ჩჩჳლსა' (infant) could refer to Isaac or generically to a child; the context specifies Isaac.","The phrase 'გარდასრული იგი დღეთაჲ' (passed beyond the days) is ambiguous: it may mean Isaac was beyond infancy or that Sarah was beyond childbearing age."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":18,"ref":"p18","source":"და თუ ვითარ იშუებს მამაჲ, ხედვიდეს რაჲ განცხრომასა შვილისა თჳსისასა, გინა სიმღერასა, გინა რკინობასა, გინა წურთასა და სწავლასა, ანუ თუ ტკბილსა მას მოჰასაკეთა თანა ქცევასა. და ესე რაჲ ესრეთ წარემატებოდა, განცდაჲ და ღუაწლი საზარელი შეემთხჳა მართალსა მას მამათმთავარსა, -- ვინ-ძი უყუარს უმეტეს - ღმერთი ანუ ბუნებაჲ. ძრწის უკუე გონებაჲ ჩემი საზარელისა მისთჳს შორის-შემოსრულისა მითხრობისა. კუალად უკუე ეჩუენა ღმერთი და უწოდა მას სახელით. ხოლო იგი გულსმოდგინედ ერჩდა ბრძანებასა მისსა. რამეთუ გამოცდილებისაგან უაღრესსა კეთილსა მოელოდა. ხოლო შენ ისმინე საღმრთოჲ ბრძანებაჲ, რამეთუ ჰრქუა მას, ვითარმედ: \"მომგუარე მე ძე შენი\". წუთღა არა წყლავს გულსა მამისასა სიტყუაჲ ესე, რამეთუ, ნუუკუე და ესევითარიმცა რაჲმე მოიგონა, ვითარმედ: ქორწილისა მისისათჳს რასმე მიბრძანებს მე და მეუღლისა და სასძლოჲსა წესსა განმიწესებს, რაჲთა ნათესავთა კურთხევამან სრულებაჲ მიიღოს. არამედ ვიხილოთ შემდგომი სიტყჳსაჲ მის, რამეთუ თქუა, ვითარმედ: \"მომგუარე მე ძე შენი საყუარელი მხოლოდშობილი\".","english":"And if the father rejoices, seeing the delight of his child—whether in song, in dance, in play and learning, or in sweet conduct with his peers—and while this was thus progressing, a terrible trial and struggle befell that righteous patriarch: which does he love more—God or nature? My mind trembles, then, at the terrible account of what intervened. Again God appeared and called him by name. And he diligently heeded his command, for from experience he expected exceptional good. But hear the divine command, for he said to him: \"Give me your son.\" Does this word not wound the father's heart? For perhaps he thought that he was being commanded something concerning his son's wedding, and that he was establishing the custom of bride and spouse, so that the blessing of the family might be fulfilled. But let us see the continuation of his word, for he said: \"Give me your beloved only-begotten son.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"მამაჲ","severity":"info","text":"The Georgian term 'mamay' (father) here refers to the patriarch Abraham, as the context of Isaac's binding is developed.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"მომგუარე მე ძე შენი","severity":"info","text":"This phrase echoes God's command to Abraham in Genesis 22:2, where Abraham is told to offer Isaac. The Georgian text closely follows the biblical narrative.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"საყუარელი მხოლოდშობილი","severity":"info","text":"The phrase 'beloved only-begotten son' (saq'vareli mxolodšobili) reflects a typological reading of Isaac as a prefiguration of Christ, common in patristic exegesis.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"წუთღა...","severity":"info","text":"The passage shifts from narrative to rhetorical question ('Does this word not wound the father's heart?'), a device used to heighten emotional tension before the divine command is repeated.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"parallel","kind":"parallel","basis":"text","lemma":"ქორწილისა... მეუღლისა და სასძლოჲსა","severity":"info","text":"The speculation about wedding customs (k'orc'ilisa... meuglisai da sasdloisa) parallels Gregory's earlier discussion of Sarah's miraculous conception, contrasting natural expectation with divine dispensation.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text does not specify whether the 'terrible trial' refers to the binding of Isaac or an internal moral struggle; the reading taken follows the biblical narrative of the Akedah."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":19,"ref":"p19","source":"ხედავა საწერტელსა ამას სიტყჳსასა, თუ ვითარ აღაგზებს ნაწლევთა მისთა, და თუ ვითარ აღსძრავს ბუნებასა და თუ ვითარ აღატყინებს სიყუარულსა მისსა, და ძედ საყუარელად და მხოლოდშობილად უწესს მას, რაჲთა ესევითართა ამათ სახელთა მიერ აღადუღოს მისა მიმართ სურვილი მისი? -- და ოდეს მოვიყვანო, რაჲ ვყო, უფალო? და ჰრქუა მას, ვითარმედ: \"შეწირე იგი\". და ნუუკუე ესევითარისა რაჲსმე შეჰგვანდა მოგონებად, ვითარმედ: ნუუკუე ვინაჲთგან შეწირვასა მიბრძანებს, მღდელად დამადგინებს. და არა მღდელად, არამედ მსხუერპლად და შესაწირავად, მსხუერპლისა ამის მიერ მრგულიად დამწუარად. და ჰრქუა მას ჴმამან საღმრთომან, ვითარმედ: \"შეწირე იგი საკუერთხად მთასა ზედა, რომელი გიჩუენო შენ\". და რაჲ-მე არს; არა განჰკრთა გონებაჲ თქუენი. რომელნი-ეგე მამანი ხართ და ბუნებისა მიერ გისწავიეს სიყუარული შვილთაჲ, და გესმის ძალი უწყებისაჲ ამის, და უწყით თუ ვითარ შეიწყნარებს სასმენელი მამისაჲ მხოლოდშობილისა ძისა დაკლვასა? და ვინმცა იყო, რომელიმცა არა განჰკრთა სიტყჳსა მისთჳს და გარე-მცა-მიიქცინა სასმენელნი თჳსნი და გინა თუ მო-ცა-კუდა, და არამცა დაესამართლა მბრძანებელსა მას, თჳთ თავადისა ამის ბუნებისა ჩუენისა თანაშემწეობითა, და ესრეთ ჰრქუა, ვითარმედ: რაჲ არს ესე, უფალო! და ამისთჳს მყავა მამა შვილისა, რაჲთა შვილისმკლველად გამომაჩინო?","english":"He sees this word’s torment, how it stirs his entrails, how it moves his nature, how it inflames his love, and he calls him a beloved and only-begotten son, so that by such names he might kindle his desire toward him. And when I bring him, what shall I do, O Lord? And He said to him: “Sacrifice him.” And perhaps it seemed to him that he was being commanded to sacrifice something, that he was being appointed priest. But not as priest, but as victim and offering, to be burned up as a sacrifice by this sacrifice. And the divine voice said to him: “Sacrifice him on the mountain which I shall show you.” And what is it? Has your mind not been struck? You who are fathers and have learned by nature the love of children, and you hear the force of this command, and you know how a father’s ear receives the slaying of an only-begotten son? And who would there be who would not be struck by that word and turn away his ears, or who would not curse, and would not justify that commander, with the help of this very nature of ours, and thus say: What is this, O Lord? And for this do you hold me as father of a son, that you might make me a child-killer?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"საწერტელსა","severity":"info","text":"The Georgian term 'sats'ert'elsa' (torment) renders the Greek concept of Abraham's inner anguish, emphasizing the psychological struggle.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"შეწირე","severity":"info","text":"The verb 'shets'ire' (sacrifice) is used twice, first as a command and then in the phrase 'shets'iravad' (as offering), highlighting the shift from priestly to sacrificial role.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"შეწირე იგი","severity":"info","text":"This echoes Genesis 22:2, where God commands Abraham to sacrifice Isaac, a key moment in the binding of Isaac narrative.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"მსხუერპლად","severity":"info","text":"The term 'mskhuerplad' (as victim) reflects the liturgical language of sacrifice, common in early Christian typology of Isaac as a prefiguration of Christ.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და ჰრქუა მას","severity":"info","text":"The repeated phrase 'and he said to him' structures the dialogue, alternating between Abraham's questioning and the divine command, building dramatic tension.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"მამანი","severity":"info","text":"The address to 'fathers' (mamani) directly engages the audience, a homiletic device common in Gregory's works to evoke empathy and moral reflection.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The phrase 'ნუუკუე ესევითარისა რაჲსმე' (perhaps it seemed to him) leaves ambiguous whether Abraham misinterprets the command or the narrator speculates; the reading taken is that Abraham initially misunderstands his role as priest rather than sacrificer."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":20,"ref":"p20","source":"და ამისთჳს მიჩუენეა გემოჲ ტკბილისა ამის ნიჭისაჲ, რაჲთა მისათხრობელ მყო ყოვლისა სოფლისა და საქიქელ, რამეთუ მიბრძანებ მე, რაჲთა ჴელითა ჩემითა დავკლა შვილი ჩემი და სისხლი სისხლთა ჩემთაჲ ვაპკურო წინაშე შენსა? და ჯერ-არსა, რაჲთა შენ თავადი ესევითართა ამათ მსხუერპლთათჳს იხარებდე? ანუ ვითარ მოვკლა შვილი ჩემი, რომლისა მიერ შემურვასა და დაფლვასა მოველი? და რაჲ არს ესე; ესევითარი სასძლოჲ შეუმზადოა და ესევითარი სახარულევანი ქორწილი განუმზადოა და აღუნთო მას არა სანთელი საქორწინე, არამედ ცეცხლი და საჴუმილი განმლეველი? და ესრეთ გჳრგჳნოსან ვყოა, ვითარცა სიძე? და ესრეთ ვიქმნეა მამა ნათესავთა, რომელსა არცა თუ შვილისა ერთისა ქონებად შემენდო? ნუუკუე ესევითარი რაჲმე მოიგონა აბრაჰამ, გინა იწუართა? _ ნუ იყოფინ! არამედ საღმრთოსა სიყუარულსა შეესაკუთრა და ბუნებაი თჳსი სრულიად უვარ-ყო და ვნებულნი იგი სიყუარულნი სისხლთა და ჴორცთანი, ვითარცა ტჳრთი რაჲმე მძიმე და ურგები, ესრეთ განსთხინა, და სრულიად მისცა თავი თჳსი ღმერთსა, და ბრძანებასა მისსა მორჩილ ექმნა. და არცა მეუღლესა თჳსსა განაზრახა ამისთჳს. და კეთილად ყო ესე და გონიერად, რამეთუ არა სარწმუნოდ შეჰრაცხა საღმრთოჲსა საიდუმლოჲსა დედაკაცისა მითხრობად, და რამეთუ არცა რაჲ ადამს ერგო განზრახვაჲ იგი ევაჲსი, არამედ უფროჲსღა წარწყმედაჲ მოატყუა მას.","english":"And for this reason you have shown me the taste of this sweet gift, so that you might make me an object of lamentation for the whole world and a spectacle, for you command me, that with my own hand I should kill my child and pour out the blood of my own blood before you? And is it fitting that you yourself should rejoice over such sacrifices as these? Or how shall I kill my child, through whose burning and burial I hope for salvation? And what is this? Such a bridal chamber has been prepared, and such a joyful wedding has been arranged, and for him you have lit not a wedding candle, but fire and consuming flame? And am I made so bridegroom-like, like a groom? And am I made so a father of a family, that I am not even permitted to have a single child? Did Abraham ever conceive of such a thing, or those before him? Let it not be! But he devoted himself to divine love, and completely annihilated his own nature, and those passionate loves of blood and flesh, like some heavy and unsuitable burden, he cast off, and entirely gave himself to God, and became obedient to his command. And he did not even consult his wife about this. And he did this well and wisely, for he did not deem it trustworthy to entrust the divine mystery to the telling of a woman, and because nothing of Adam’s deliberation with Eve was fitting, but rather it brought destruction upon her.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"მიჩუენეა გემოჲ ტკბილისა ამის ნიჭისაჲ","severity":"info","text":"The speaker (Abraham) addresses God, lamenting that the command to sacrifice Isaac makes him a spectacle for the world. The Georgian intensifies the emotional tone of the Coptic original.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"საქიქელ","severity":"info","text":"Georgian 'საქიქელ' (spectacle) renders a Coptic term for public display or lamentation, emphasizing Abraham's role as a tragic figure.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"აბრაჰამ","severity":"info","text":"The passage alludes to Genesis 22 (the Binding of Isaac), where Abraham is commanded to sacrifice his son. The Georgian text expands on Abraham's internal struggle.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ევაჲ","severity":"info","text":"The reference to Adam and Eve (Eva) draws on the tradition that Eve's persuasion led to the Fall, contrasting Abraham's solitary obedience without consulting his wife.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ნუ იყოფინ!","severity":"info","text":"The exclamation 'Let it not be!' marks a rhetorical break, shifting from Abraham's lament to his resolution to obey God, a common homiletic device in Gregory's works.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"საღმრთოჲსა საიდუმლოჲსა","severity":"caution","text":"The phrase 'divine mystery' may reflect a theological interpretation of Isaac's sacrifice as a type of Christ, but the Georgian text does not explicitly state this typology.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text may expand or paraphrase the Coptic original; the exact Coptic wording is not preserved in this edition.","The phrase 'burning and burial' (შემურვასა და დაფლვასა) could refer to sacrificial rites or to Isaac's fate, but the sense is ambiguous."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":21,"ref":"p21","source":"და ამისთჳსცა ყო ესე, რაჲთა, უკუეთუ ცნას ესე სარრა, ნუუკუე და დედობრივი რაჲმე შეემთხჳოს მას ვითარცა მშობელსა, და მჴურვალე იგი ღმრთისა მიმართ სიყუარული მისი ბიწიან ყოს. ამისთჳს დაუფარა მას საქმე ესე. რამეთუ, უკუეთუმცა ესევითარი რაჲმე ეცნა მას, გინა გულისჴმა-ეყო, რაჲმცა არა ექმნა, ანუ რამეცა არა ეთქუა! ანუ არამცა წიაღთა თჳსთა დაემალა და სულმოკლე ქმნილ იყო და მომკუდარ? და ანუ თუ, უკუეთუმცა დაშთომილ იყო და არა გონებაცთომილ ქმნილ იყო, არამცა ესევითართა სიტყუათა ეტყოდაა გოდებითა მწარითა აბრაჰამს, ვითარმედ: შეიწყალე, კაცო, ბუნებაჲ შენი, და ნუ იქმნები უკეთურებითა მისათხრობელ ყოვლისა ქუეყანისა. ესე ხოლო მხოლოდშობილი მივის მე; ესე ხოლო მხოლოჲ არს სალმობაჲცა შობისა ჩემისაჲ და სიხარულიცა გულისა ჩემისაჲ. ესე ხოლო მხოლოჲ არს პირმშოჲცა ჩემი, და უკუანაჲსკნელიცა. და ამისსა შემდგომად ვინღა ვიხილოთ ტაბლისა ჩუენისა თანაზიარი, ანუ ვისიღა გუესმას ტკბილი იგი ჴმაჲ, რომელსა გუასმენს ჩუენ ნაწლევი ესე ჩუენი, რაჟამს სახელით გჳწოდდეს და მამით და დედით გუხადოდის. ანუ ვინ ჰმსახუროს სიბერესა ჩუენსა; ანუ ვინ დაჰფლნეს სამარესა შინა ჴორცნი ჩუენნი? არა ჰხედავა ყუავილსა ამას ჴორცთა მისთასა, რომელსა დაღაცათუმცა მტერსა ვინ თანა ხედვიდა, შეწყალებაჲვე ჯერ-იყო!","english":"And for this reason she did this, so that, if Sarah should learn of it, she might not, as a mother, be moved by some maternal feeling, and that her burning love for God might not be defiled. For this reason she concealed this deed from her. For if she had known anything of the sort, or had understood it, would she not have done something, or said something? Or would she not have hidden him in her bosom and become faint-hearted and died? Or if she had remained and not become distraught in mind, would she not have spoken such words with bitter lamentation to Abraham: \"Have mercy, O man, on your own nature, and do not become, by your wickedness, a tale told throughout the whole earth. This only-begotten son is mine; he is the only consolation of my childbearing and the joy of my heart. He is my only firstborn and also my last. And after this, who else shall we see as a partaker of our table, or whose sweet voice shall we hear, which this our offspring makes us hear, when he calls us by name and speaks to us as father and mother? Or who shall serve our old age; or who shall bury our bodies in the grave? Do you not see this flower of his flesh, which, even if an enemy were to see it, would deserve mercy?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"და ამისთჳსცა ყო ესე","severity":"info","text":"The Georgian continues the narrative of Sarah's concealment of the sacrifice, emphasizing her fear that maternal instinct would compromise her devotion to God.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"სარრა","severity":"info","text":"Sarah, wife of Abraham, is a central figure in the biblical story of the binding of Isaac (Genesis 22). The Georgian text here expands on her potential reaction.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"შეიწყალე, კაცო, ბუნებაჲ შენი","severity":"info","text":"This plea echoes the emotional language of Genesis 22, where Abraham is commanded to sacrifice Isaac. The Georgian adaptation amplifies Sarah's maternal lament.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"მხოლოდშობილი","severity":"info","text":"The term 'only-begotten' (μονογενής) is a key Christological title in Greek patristic literature, but here it refers to Isaac as Sarah's only child, reflecting the typological reading of Isaac as a type of Christ.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ესე ხოლო მხოლოჲ არს...","severity":"info","text":"The passage employs a repetitive rhetorical structure ('This only... this only...') to heighten the emotional impact of Sarah's hypothetical lament, a common device in Gregory's homiletic style.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"დაღაცათუმცა მტერსა","severity":"caution","text":"The phrase 'even if an enemy were to see it' introduces a conditional that is ambiguous in the Georgian; it may reflect a textual variant or a rhetorical intensification not present in the Greek Vorlage.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text may condense or expand the original Greek; the precise relationship to the lost Greek source is uncertain.","The phrase 'დაღაცათუმცა' could be interpreted as 'even if' or 'although', affecting the nuance of the conditional."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":22,"ref":"p22","source":"არა უწყია, რამეთუ ესე არს გრძელთა მათ ლოცვათა ჩუენთა ნაყოფი და ესე არს მკჳდრი, ესე არს ნეშტი ნათესავობისაჲ და ესე არს კუერთხი სიბერისა ჩუენისაჲ? და უკუეთუ ამისი დაკლვაჲ გეგულების, მაშა მე მომკალ პირველ მისსა, და, ვითარცა გნებავს, დამჭარ და დამწჳ ცეცხლითა, და ესრეთ ზოგადი იყავნ დაფლვაჲ ჩუენი და ზოგადი საფლავი ჩუენი, და ერთსა ძეგლსა ზედა დაიწერენ განსაკრთომელი ესე კაცის-კლვაჲ. და ნუმცა უხილავს თუალთა სარრაჲსთა აბრაჰამ შვილის მკლველად და ნუცა ისაკი ჴელთა მიერ მამისათა მოკლულად! ესემცა და ამისსა უმრავლესნი სიტყუანი ეთქუნეს სარრას უკუეთუმცა ეცნა მას ყოფადი იგი განსაცდელი. არამედ, რაჲთა არარაჲ იქმნეს დამაბრკოლებელ ჴელ-ყოფისა მის, შეშაჲ კარაულსა აჰკიდა და რაოდენნიმე მონათაგანნი თანა-წარიყვანნა და საღმრთოჲსა ნებისა აღსრულებად მიისწრაფდა და მერმე დაუტევნა მონანი იგი, რაჲთა არა ექმნენ წინააღმდგომ მონებრივითა გულისსიტყჳთა დაკლვისა მისთჳს ისაკისა. და უკუეთუ ვის ენებოს, კმა არს საქმე ესე უწყებად ჰასაკსა ყრმისასა, რამეთუ უბრძანა მოჴდაჲ კარაულისაჲ და აღტჳრთვაჲ ყრმისაჲ. და ესრეთ ტჳრთი იგი კარაულისაჲ დასდვეს ბეჭთა ზედა ისაკისთა, რამეთუ უკუეთუმცა არა იყო განმტკიცებულ ჰასაკითა, ვითარმცა იტჳრთა ტჳრთი იგი კარაულისაჲ?","english":"Did she not know that this is the fruit of those long prayers of ours, and this is the dwelling, this is the remnant of our lineage, and this is the staff of our old age? And if you intend to slay him, then slay me first before him, and, as you wish, burn and consume me with fire, and let our burial be common and our grave common, and on one monument let this extraordinary manslaughter be inscribed. And let not Sarah’s eyes see Abraham as the slayer of his child, nor Isaac slain by his father’s hands! These and even more words than these would have been spoken by Sarah if she had known of that impending trial. But, so that nothing might become an obstacle to that act, she hung the wood on the guard and took some of the servants with her and hastened to fulfill the divine will, and then she dismissed those servants, so that they might not oppose with servile sentiment the slaying of Isaac. And if anyone wishes, this deed is sufficient to show the youth’s age, for she ordered the removal of the guard and the carrying of the wood by the youth. And thus that wood of the guard was placed upon Isaac’s shoulders, for if he had not been strengthened by his age, how could he have carried that wood of the guard?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ნაყოფი","severity":"info","text":"The Georgian term 'naq'opi' (fruit) metaphorically denotes the result or reward of prayer, consistent with patristic usage.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"კუერთხი","severity":"info","text":"The word 'k'uertkhi' (staff) is a standard term for a support or staff, here used metaphorically for Isaac as the support of his parents' old age.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"აბრაჰამ","severity":"info","text":"The passage alludes to the biblical story of Abraham and Isaac (Genesis 22), where Abraham is commanded to sacrifice Isaac. The Georgian text follows the Septuagint tradition.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"სარრა","severity":"info","text":"Sarah, Abraham's wife, is portrayed as unaware of the impending sacrifice. The Georgian text emphasizes her potential reaction, reflecting a haggadic expansion common in patristic exegesis.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"დაკლვაჲ","severity":"info","text":"The passage is structured as a dramatic monologue attributed to Sarah, followed by narrative action. This rhetorical device heightens the emotional tension of the sacrifice narrative.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"კარაულ","severity":"caution","text":"The term 'k'arauli' (guard) is ambiguous: it may refer to a person (guardian) or to the woodpile (from Greek 'karanon'). The context suggests the latter, as it is carried by Isaac.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the speaker in the first part is ambiguous: it could be Sarah or another character. The Georgian text does not specify, but the English draft assigns it to Sarah.","The term 'k'arauli' may mean either 'guard' or 'woodpile'; the context of carrying suggests 'woodpile', but the translation 'guard' is also possible."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":23,"ref":"p23","source":"ხოლო კუალად მოსწყლავს ნაწლევთა მამისათა ჴმაჲ იგი ისაკისი, რომელი-იგი არარაჲთ უმოლხინეს იყო ზემოთქუმულთა მათ განსაცდელთა, რამეთუ ჴმა-უყო ტკბილითა მით ჴმითა და ჰრქუა, ვითარმედ: \"მამაო!\" ხოლო იგი არა დაიჴსნა, არცა შეისუარა ცრემლთა მიერ, და არცა მოიგონა, ვითარმედ: მცირედ უკუანაჲსკნელ არღარა მესმეს ესევითარი ესე ჴმაჲ. არცა აღუტევა ტირილი, არცა გოდებაჲ, არცა სულთქუმაჲ და ტკივილი, არამედ მტკიცითა სულითა და მიუდრეკელითა გონებითა ყრმისაცა სიტყუაჲ მიითუალა და პასუხიცა მიუგო და ჰრქუა მას, ვითარმედ: \"რაჲ არს, შვილო\"? ამას ადგილსა გულისჴმა-ყავ ყრმისა მის გონიერი და გულის ჴმისმყოფელი სული, და თუ ვითარ ჴსენებად მოიყვანებს მშობელსა თჳსსა, რეცა სახითა კითხვისაჲთა, ვითარმცა დაჰვიწყებოდა შეწირვაჲ იგი მსხუერპლისაჲ, და არცა დავიწყებასა, არცა შესულებასა აყუედრებს მას, არამედ, ვითარმცა თჳთ ენება ცნობის, ესრეთ განკრძალულად მოაჴსენებს მას თანაწარსრულსა მას მისდა შესაწირავსა და იტყჳს, ვითარმედ: \"აჰა ესერა შეშაჲ და ცეცხლი და მახჳლი; სადა არს ცხოვარი იგი მსხუერპლისაჲ?\" ხოლო მან, გინა თუ ვითარცა წინაჲსწარმეტყუელმან ყოფადი იგი იხილა, გინა თუ ვითარცა მეგობარმან ღმრთისამან, სასოებითა ღმრთისაჲთა განმტკიცებულმან, ესრეთ განაძლიერა ყრმაჲ იგი და ჰრქუა მას, ვითარმედ: \"ღმერთმან იხილოს ცხოვარი მსხუერპლისაჲ, შვილო\".","english":"Then again the voice of Isaac, which was no less grievous than those aforementioned trials, pierced the entrails of his father; for he called out with that sweet voice and said: \"Father!\" But he did not relent, nor was he turned aside by tears, nor did he consider that soon he would no longer hear such a voice. He did not give way to weeping, nor to lamentation, nor to sighing and anguish, but with a steadfast soul and an unbending mind he took up the child's speech and answered him, saying: \"What is it, my child?\" At this point, understand the child's wise and perceptive soul, and how he reminds his parent, using the form of a question, as if he had forgotten the sacrifice of the victim; and he does not reproach him with forgetfulness or negligence, but, as if wishing to ascertain, he reminds him discreetly of the offering that was to be made with him and says: \"Behold, here are the wood, the fire, and the knife; where is the victim for the sacrifice?\" But he, whether as a prophet who foresaw what was to come, or as a friend of God strengthened by hope in God, thus fortified the child and said to him: \"God will provide the victim for the sacrifice, my child.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ხოლო კუალად მოსწყლავს ნაწლევთა მამისათა ჴმაჲ იგი ისაკისი","severity":"info","text":"The Georgian intensifies the physicality of Abraham's emotional response: 'pierces the entrails of his father' (მოსწყლავს ნაწლევთა) is more visceral than the English 'pierced the entrails,' emphasizing the patriarch's internal suffering.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ჴმაჲ","severity":"info","text":"The term ჴმაჲ (voice) is used twice in this passage: first for Isaac's sweet call, then for the 'voice' of the child's soul. The Georgian preserves the same word, highlighting the contrast between the literal and figurative senses.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"„მამაო!“","severity":"info","text":"Isaac's address 'Father!' (მამაო) echoes Genesis 22:7, where Isaac calls to Abraham during the binding. The Georgian text follows the biblical narrative closely, using the same vocative form.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"Abraham's sacrifice of Isaac","severity":"info","text":"This passage retells the Binding of Isaac (Genesis 22), a central typological prefiguration of Christ's sacrifice in patristic exegesis. Gregory of Nyssa interprets Abraham's steadfastness as a model of faith and obedience.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"„რაჲ არს, შვილო?“","severity":"info","text":"Abraham's response 'What is it, my child?' (რაჲ არს, შვილო?) marks a structural pivot: from the father's internal turmoil to the dialogue that reveals Isaac's perceptive soul, advancing the narrative toward the sacrificial climax.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"Gregory of Nyssa","severity":"info","text":"Gregory's homily on the Binding of Isaac was widely read in Georgian monastic circles. The Georgian translation reflects the liturgical use of such texts for moral and spiritual instruction, emphasizing the virtues of faith and obedience.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian phrase 'გინა თუ ვითარცა წინაჲსწარმეტყუელმან' could be read as 'whether as a prophet' or 'whether as a foreteller'; the English draft opts for 'prophet,' which is consistent with patristic typology.","The final clause 'ღმერთმან იხილოს ცხოვარი მსხუერპლისაჲ' is ambiguous: 'God will provide' or 'God will see to the victim'; the English draft takes the former, aligning with the sense of divine provision."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":24,"ref":"p24","source":"და ესრეთ, უმეტეს და უმეტეს განცდაჲ იგი მამათმთავრისაჲ განძჳნდებოდა, ვიდრემდის მიიწია ჩუენებულსა მას ადგილსა და აღაშენა მას ზედა საკურთხეველი. ხოლო ისაკ მოუმზადებდა ნივთსა მას შენებისასა მამასა თჳსსა და აღაგზნებდა ცეცხლსა. და ესრეთ მოემზადა ყოველი. ხოლო საქმისა მის დახრწევაჲ არღა იქმნა, ვიდრემდის უპყრა ყრმასა მას ჴელითა თჳსითა აბრაჰამ და ვერ ძალ-ედვა ბუნებასა ცილობაჲ გინა დახრწევაჲ საქმისაჲ მის. ხოლო მისცა ისაკ თავი თჳსი მშობელსა თჳსსა და მიერჩდა მას, რაჲთა, ვითარცა ინებოს, იჴუმიოს იგი. და რომლისათჳს ორთაგანისა უფროჲს მიკჳრდეს, -- რომელმანიგი ღმრთისა სიყუარულისათჳს ჴელ-ყო დაკლვაჲ შვილისა თჳსისაჲ, ანუ თუ მისი, რომელი-იგი ვიდრე სიკუდიდმდე მორჩილ ექმნა მამასა თჳსსა! რომელნი-იგი ურთიერთას უჴდებოდეს, რამეთუ ერთი იგი ბუნებასა ერეოდა, ხოლო მეორესა მას უძჳრეს სიკუდილისა შეერაცხა, უკუეთუ მშობელსა თჳსსა წინა-აღუდგეს. ვინაჲცა შეკრა ყრმაჲ იგი უწყალოდ მამამან მისმან. მრავალგზის მიხილავს გამოხატვით დაკლვაჲ იგი ისაკისი, და არაოდეს თანა-წარსრულ ვარ უცრემლოდ, რამეთუ განცხადებულად საანჯმნო ჰყოფს საქმისა მის ძალსა ჴელოვნებაჲ იგი, რამეთუ მდებარე არს ისაკ საკურთხეველსა ზედა უკუღმართ შეკრული, ვითარცა კრავი, მუჴლთა თჳსთა ზედა, ხოლო მამაჲ მისი მუჴლთა ზედა მოდრეკილ არს ზურგსა მისსა ზედა.","english":"And thus, the trial of the patriarch increased more and more, until he arrived at that appointed place and built an altar upon it. And Isaac prepared the material for the building for his father and kindled the fire. And thus everything was made ready. But the consummation of that deed was not accomplished until Abraham took the child with his own hand, and he was unable, by nature, to oppose or to destroy that deed. And Isaac gave himself over to his parent and submitted to him, so that, as he might wish, he might sacrifice him. And which of the two is more worthy of wonder—the one who, for the love of God, set his hand to the slaying of his own son, or the one who, even unto death, was obedient to his father? They vied with each other, for one struggled against nature, while the other considered it worse than death to oppose his own parent. Whence the father bound that child mercilessly. Many times I have seen the depiction of the sacrifice of Isaac, and never have I passed by without tears, for that art manifestly makes the power of the deed a spectacle, for Isaac lies upon the altar, bound backwards, like a lamb, upon his knees, while his father, upon his knees, is bent over his back.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"საკურთხეველი","severity":"info","text":"The Georgian term 'sak'urt'kheveli' (altar) is a calque from Greek θυσιαστήριον, reflecting the liturgical vocabulary of the Old Georgian translation tradition.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ისაკ","severity":"info","text":"The binding of Isaac (Genesis 22) is the scriptural basis. The description of Isaac as 'like a lamb' and the father's kneeling posture echo typological interpretations common in patristic homilies.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"ჴელოვნებაჲ","severity":"info","text":"The reference to a 'depiction' (ikone) of the sacrifice suggests familiarity with early Christian iconography, possibly in a church or manuscript illumination, common in Georgian monastic contexts.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"და ესრეთ","severity":"info","text":"The passage opens with 'And thus' (da esret), a narrative connective typical of Georgian homiletic prose, linking this section to the preceding description of Abraham's trials.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"მრავალგზის მიხილავს","severity":"info","text":"The first-person statement 'Many times I have seen' personalizes the narrative, a rhetorical device in Gregory's homilies to evoke emotional engagement, preserved in the Georgian version.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian phrase 'უკუეთუ მშობელსა თჳსსა წინა-აღუდგეს' could be read as 'if he opposed his parent' or 'if he stood before his parent'; the translation opts for 'oppose' based on context."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":25,"ref":"p25","source":"და მარცხენითა ჴელითა უპყრიეს თმაჲ თავისა მისისაჲ და პირი მისი მიუქცევიეს მის კერძო. ხოლო იგი საწყალობელად მიხედავს პირსა მამისა თჳსისასა, და იგი დადრეკილ არს ახოვნებით ყრმისა მის ზედა და მარჯუენე თჳსი აღუჭურავს მახჳლითა და განმზადებულ არს დაკლვად, და კნინღა და შეახებს ჴორცთა ყრმისათა წუერსა მას მახჳლისასა, და მაშინღა იქმნების ღმრთისა მიერ მისდა მიმართ ჴმაჲ, და დააყენებს საქმესა მას. აჰა ესერა ძნიად სადამე მოვიქეცით კუალად გზასა სიტყჳსა ჩუენისასა, რამეთუ, მსგავსად კიცჳსა ურჩისა, გზისაგან განვედით, და გაკეთა შინა და ველთა ვარბიეთ და ძნიად შეუძლეთ დაპყრობად ალაგსა სიტყჳსა ჩუენისასა. რამეთუ ესე იყო წინამდებარე იგი სიტყუაჲ მოციქულისაჲ, რომლისათჳს ვიტყოდეთ, ვითარცა-იგი მისგან ვისწავეთ, ვითარმედ სწორ არიან მამაჲ და ძე, და არა არს მათ შორის განწვალებაჲ. ხოლო აქა ანგელოზად უწოდა სიტყუასა ღმრთისასა საღმრთომან წერილმან და თქუა, ვითარმედ: ჴმა-უყო მას ანგელოზმან ღმრთისამან და ჰრქუა: \"ამის წილ, რამეთუ ჰყავ სიტყუაჲ ესე, და არა ჰრიდე ძესა შენსა საყუარელსა ჩემთჳს, თავსა ჩემსა ვფუცავ, რამეთუ ვყო ყოველივე, რომელი-იგი აღუთქუა მას სიტყუამან\". ვინ არს უკუე, რომელი ეჩუენა აბრაჰამს, მამაჲ-მე-ა?","english":"And with his left hand he seized the hair of his head, and turned his face away from him. But he, pitifully, looks upon the face of his own father, and he is bent over with eagerness upon that child, and his right hand he has raised with the knife and is prepared to slay, and barely touches the flesh of the child with the edge of the knife, and then immediately a voice from God is made to him, and he stops that deed. Behold, with difficulty we have somehow turned back again to the path of our discourse, for, like a stubborn mule, we have strayed from the way, and have wandered in thickets and fields, and it is with difficulty that we can grasp the thread of our discourse. For this was the preceding word of the Apostle, concerning which we were speaking, that as we learned from him, the Father and the Son are equal, and there is no distinction between them. But here the divine Scripture called the Word of God an angel and said: \"The angel of God called out to him and said: 'Because you have this word, and do not spare your beloved son for my sake, I swear by my own head that I will do everything that the word promised him.'\" Who then is it that appeared to Abraham, is it the Father?","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"და მარცხენითა ჴელითა უპყრიეს თმაჲ თავისა მისისაჲ","severity":"info","text":"The Georgian describes Abraham seizing Isaac's hair with his left hand, a detail not in the English draft, emphasizing the patriarch's agency.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ანგელოზ","severity":"info","text":"The Georgian uses 'angel' (ანგელოზ) for the divine messenger, reflecting the scriptural term in Genesis 22:11, but Gregory reinterprets it as the Word of God.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Gen 22:11-12","severity":"info","text":"The passage echoes Genesis 22:11-12, where the angel calls to Abraham. Gregory's citation adapts the biblical text to his theological argument.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"external","lemma":"Gregory of Nyssa","severity":"info","text":"Gregory's homily engages with Arian controversies, arguing for the equality of Father and Son, as seen in the reference to the Apostle (likely Paul).","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"აჰა ესერა ძნიად","severity":"info","text":"The phrase 'Behold, with difficulty' marks a rhetorical return to the main argument after a digression, typical of Gregory's homiletic style.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"external","lemma":"Georgian translation","severity":"info","text":"The Old Georgian version preserves Gregory's complex syntax and theological nuance, indicating a careful translation likely from a Greek Vorlage.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'angel' is ambiguous: the Georgian text follows the biblical narrative, but Gregory's interpretation identifies it as the Word of God, not a separate angelic being.","The phrase 'the word promised him' could refer to God's promise to Abraham or to the Word of God itself; the Georgian leaves this open."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":26,"ref":"p26","source":"გარნა ვინ იტყჳს ანგელოზად ვისდამე მამასა, არამედ მხოლოდშობილი ძე ღმრთისაჲ [არს], რომლისათჳს იტყჳს წინაწარმეტყუელი, ვითარმედ და ჰრქჳან მას სახელი დიდისა ზრახვისა ანგელოზი. და ამისსა არა უმეცარ არს პავლე, რომელმან-იგი სამოთხეს ისწავნა გამოუთქუმელნი, ვითარმედ: ძისა მიერ იქმნა ფიცითი იგი აღთქუმაჲ, რამეთუ იტყჳს, ვითარმედ: \"აბრაჰამს აღუთქუა ღმერთმან\" (ესე იგი არს მხოლოდშობილი სიტყუაჲ ღმრთისაჲ და ღმერთი), ვითარმედ: \"ვინაჲთგან არავინ აქუნდა უფროჲსი, რომლისამცა მიმართ ფუცა, ფუცა თავისა მიმართ თჳსისა\". და ვითარ იტყჳან ესენი მამასა უფროჲს ძისა, ვინაჲთგან პავლე იტყჳს ძისათჳს, ვითარმედ: \"არავინ აქუნდა უფროჲსი, რომლისამცა მიმართ ფუცა\"! ამიერითგან უკუე მოვედით და აღვიყვანოთ სიტყუაჲ ჩუენი ახლისა მის მიმართ სახარებისა ღჳნისა, რაჲთა სწავლისა მიერ ჩუენცა შევიწყნაროთ მდუღარებაჲ სულისა წმიდისაჲ, და ვიქმნნეთ მომზავებელ საუნჯე ესევითარისა მის ღჳნისა, რაჲთა არცა ჩუენ განვიხეთქებოდით და არცა დაფარულსა მას ჩუენ შორის მადლსა დავსთხევდეთ. ხოლო, ვითარ ვჰგონებ, სიტყუაჲ იგი ფსალმუნთაჲ ჟამისა ამის ბოროტთა, წინაჲსწარმეტყუელებით მოასწავებს და იტყჳს, ვითარმედ: \"უცხო იქმნნეს ცოდვილნი საშოჲთგან და შესცთეს მუცლითგან\".","english":"But who would call the father an angel? Rather, the only-begotten Son of God [exists], concerning whom the prophet says that he is called the angel of the great counsel. And Paul is not ignorant of this, who learned in paradise the ineffable things, namely: through the Son was made that oath-bound promise, for he says: \"God promised Abraham\" (this is the only-begotten Word of God and God), that: \"since he had no one greater in whose name to swear, he swore by himself.\" And how do these speak of the father as greater than the son, since Paul says concerning the Son: \"he had no one greater in whose name to swear\"! Henceforth, then, let us come and raise our word toward that new gospel of wine, so that through teaching we too may receive the boiling of the Holy Spirit, and become the fermenting vessel of that wine, so that we may neither burst nor spill the hidden grace among us. But, as I think, that word of the Psalms concerning this time of evils foretells through prophecy and says: \"Sinners became alien from the womb and erred from the belly.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ანგელოზ","severity":"info","text":"The Georgian term ანგელოზ (angel) here translates the Greek ἄγγελος, but the context identifies the 'angel of the great counsel' as the Son, a Christological interpretation of Isaiah 9:6 (LXX).","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"აბრაჰამს აღუთქუა ღმერთმან","severity":"info","text":"The phrase 'God promised Abraham' alludes to Genesis 22:16-18 (LXX), where God swears by himself. Paul (Hebrews 6:13-14) is cited as source for the oath-bound promise through the Son.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"უცხო იქმნნეს ცოდვილნი საშოჲთგან","severity":"info","text":"The quotation 'Sinners became alien from the womb and erred from the belly' echoes Psalm 57:5 (LXX), interpreted as prophecy of the present evil times.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"სამოთხეს ისწავნა გამოუთქუმელნი","severity":"info","text":"The claim that Paul 'learned in paradise the ineffable things' refers to the tradition (e.g., in Gregory of Nyssa) that Paul received secret knowledge during his visionary ascent, as in 2 Corinthians 12:2-4.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"ამიერითგან უკუე მოვედით","severity":"info","text":"The phrase 'Henceforth, then, let us come' marks a transition from the Abraham-Isaac typology to the 'new gospel of wine,' introducing a Eucharistic or spiritual allegory.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"მომზავებელ საუნჯე","severity":"caution","text":"The phrase 'fermenting vessel' (მომზავებელ საუნჯე) is ambiguous: it may mean a vessel for fermentation or a storehouse; the metaphor of wine and boiling Spirit suggests a Eucharistic or pneumatic interpretation.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The identity of the 'angel of the great counsel' is contested: the text identifies it as the Son, but some traditions see it as a separate angelic figure.","The phrase 'fermenting vessel' (მომზავებელ საუნჯე) could be read as either a container for fermentation or a storehouse for wine, affecting the allegorical reading."],"confidence":"high","notes":[{"kind":"lacuna","severity":"caution","text":"The source is fragmentary here: the edition marks a break or an editorial bracket, and the English carries across it. Treat the bridge as supplied, not translated."}]},{"i":27,"ref":"p27","source":"ღმრთისა მიერ შობილისა საშოდ ეკლესიასა იტყჳს, რამეთუ ესე არს, რომელი მუცლად-იღებს თჳსსა საშოსა ჩჩჳლსა მას, მის მიერ აღორძინებადსა სარწმუნოებისა მიერ. არამედ ცოდვილნი მსგავსად მორყუნილთაჲსა უცხო იქმნნეს საშოჲსაგან და მუცლისაგან ჭეშმარიტებისა შესცთეს. და აჰა ესერა არა ვხედავ წიაღთა შინა დედისათა განდგომილთა მათ სარწმუნოებისაგან. და ამისთჳს ვიტყჳ, ვითარმედ: ამათთჳს მოასწავებს წინაჲსწარმეტყუელებაჲ იგი ფსალმუნთაჲ, რომელნი-ესე საცთურისა მიერ შეცთომილ არიან. ხოლო საშოჲთგან შეცთომაჲ ამას მოასწავებს, ვითარმედ შესცთეს სიტყუათაგან ჭეშმარიტებისათა და იტყოდეს სიცრუვესა. და რამეთუ გულისწყრომაჲ მათი მსგავს არს გუელისასა (ხოლო ესე სიტყუაჲ არა თუ ლიტონად გუელსა მოასწავებს, არამედ გუელსა მას იტყჳს დასაბამსა ბოროტთასა). გარნა ჩუენ არა გუაქუს აწ მოცალებაჲ იგავითა გუელისაჲთა მხილებად წარმდებთა მათ და უაღჳროთა პირთა და მგმობართა სულისა წმიდისათა, რომელნი-იგი ჰგონებენ თუ ძალი რაჲმე აქუს გმობასა მათსა, რომელსა-იგი სულისა წმიდისათჳს წარჰრევენ, რამეთუ იტყჳან, ვითარმედ სული წმიდაჲ ღმრთად წერილთა შინა არასადა წოდებულ არს, და ვითარმედ არა არს იგი ბუნებისაგან მამისა და ძისა, და ვითარმედ ნუუკუე და ბუნებასა შეეწამოს მოსწავებაჲ მისი, ხოლო სახელსა -- არასადა, რომელ არს ღმრთეებაჲ.","english":"The one born of God speaks of the womb of the Church, for this is the one who receives into her own womb that small one, to be reborn by him through faith. But sinners, like those who are miscarried, became alienated from the womb and fell from the truth of the belly. And behold, I do not see those who have fallen away from faith within the mother's bosom. And for this reason I say that the prophecy of the Psalms foretells concerning these, who are led astray by error. But the fall from the womb signifies this, that they fell from the words of truth and spoke falsehood. And their wrath is like that of a serpent (but this word does not simply denote a serpent, but speaks of that serpent as the beginning of evil). However, we do not now have the leisure to refute those opponents and the shameless mouths and blasphemers of the Holy Spirit with the parable of the serpent, who think that they have some power in their blasphemy, which they utter against the Holy Spirit, for they say that the Holy Spirit is nowhere called God in the Scriptures, and that he is not from the nature of the Father and the Son, and that his manifestation is not attested to nature, but to the name—nowhere, which is the divinity.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"საშოდ","severity":"info","text":"The Georgian term 'საშოდ' (sashod) is rendered 'womb' in the English draft. It carries the dual sense of a physical womb and the Church as a spiritual womb for rebirth.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"ჩჩჳლსა","severity":"info","text":"The word 'ჩჩჳლსა' (ččwilsa) is translated as 'small one' in the English draft. It likely refers to the infant or the newly reborn believer, emphasizing the theme of spiritual rebirth.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"ფსალმუნთაჲ","severity":"info","text":"The reference to 'the prophecy of the Psalms' (ფსალმუნთაჲ) alludes to a specific psalm, though not identified here. It may echo Psalm 51 or another passage concerning error and truth.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"გუელსა","severity":"info","text":"The serpent (გუელსა) is identified as 'the beginning of evil,' a common patristic trope linking the serpent to Satan or the origin of sin, as seen in Gregory of Nyssa's works.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"სული წმიდაჲ","severity":"info","text":"The passage addresses opponents who deny the Holy Spirit's divinity and consubstantiality with the Father and Son, reflecting fourth-century Pneumatomachian controversies that Gregory of Nyssa engaged.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"caution","kind":"caution","basis":"text","lemma":"სახელსა -- არასადა","severity":"caution","text":"The phrase 'to the name—nowhere' (სახელსა -- არასადა) is ambiguous in the Georgian. It may mean the Holy Spirit's divinity is attested nowhere in Scripture by name, a point the author refutes.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text contains a possible scribal error or lacuna in the phrase 'სახელსა -- არასადა', which may obscure the intended argument about the Holy Spirit's name and nature."],"confidence":"medium","notes":[]},{"i":28,"ref":"p28","source":"ვინაჲცა ბოროტთა მათ გმობისა მათისა შემწამებელად მიიღედ გუელი. რამეთუ ჩუენ ესევითართა მათ გარე-მივაქცევთ და შევაჩუენებთ და ესრეთ ვიტყჳთ, ვითარმედ საღმრთოჲსა ბუნებისა განცხადებული სახელი არა იპოვების, არამედ რაოდენიცა რაჲ ითქუმის გინათუ კაცობრივისა ჩუეულებისა მიერ, ანუ თუ საღმრთოთა წერილთა მომასწავებელად და სახისმეტყუელებად მისა გამოისახვის, ხოლო თჳთ თავადი იგი საღმრთოჲ ბუნებაჲ ყოველთავე სახელთა და გამოთქუმათა უმაღლეს დამტკიცებულ არს, და ვჰგონებ თუ არა უჯერო არს ზრახვასა მას გუელისასა, რომლითა ეზრახა ევას, ჟამსა ამას წარმოთქუმად, რამეთუ იტყოდა, ვითარმედ ღმრთეებისა სახელსა მხედველობისა ძალი აქუს მომასწავებელად, და რაჟამს-იგი მცნებულისა მის ჭამასა განაზრახებდა, ურჩებისა შესაძინელად ესე აღუთქუა, ვითარმედ: \"აღგეხილნენ თუალნი თქუენნი და იყვნეთ თქუენ ვითარცა ღმერთნი.\" ხედავა, რამეთუ მხედველობისა ძალი წამა მსგავსებად ღმრთეებისა, არა თუ რაჲ-იგი არს? ვინაჲცა არა თუ ბუნებასა მოასწავებს ღმრთეებისა სახელი, არამედ მხედველობისა ძალსა. გარნა თუ მხედველობისაცა ძალსა დააკლებენ სულსა წმიდასა, დაკლებულნი იგი ყოველთა კეთილთაგან, რომელსა მამაჲცა მათი ეშმაკი აღიარებს, და მხედველობასა წამებს ღმრთეებისათჳს!","english":"When the wicked receive the serpent as an accuser of their own blasphemy, we turn such persons away and reproach them, and we speak thus: that the revealed name of the divine nature is not to be found, but whatever is said, whether by human custom or as set forth and depicted in the divine scriptures for the purpose of indication and representation, that divine nature itself is established as superior to all names and utterances. And I think it is not inappropriate to bring forward at this time the serpent’s counsel, by which it counseled Eve, for it said that the name of divinity has the power of vision as an indicator, and when it was planning the eating of the forbidden fruit, in order to incite disobedience it promised this: “Your eyes shall be opened, and you shall be like gods.” Do you see that it likens the power of vision to divinity, or is it not so? For the name of divinity does not indicate nature, but the power of vision. But if they deprive the holy soul even of the power of vision, they, deprived of all goods, are such that even their father the devil acknowledges, and he bears witness to vision concerning divinity!","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"gueli (გუელი)","severity":"info","text":"The serpent (gueli) is identified with the devil, who tempts Eve in Genesis 3. This passage reflects a common patristic typology linking the serpent to Satan.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Your eyes shall be opened, and you shall be like gods","severity":"info","text":"This is a paraphrase of the serpent's promise to Eve in Genesis 3:5, though the exact wording differs from the biblical text. It emphasizes the theme of vision as a divine attribute.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"mhedvelobisa dzali (მხედველობისა ძალი)","severity":"info","text":"The phrase 'power of vision' (mhedvelobisa dzali) is used here to denote a divine attribute, distinct from the divine nature itself. This reflects Gregory's apophatic theology.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from a general statement about the ineffability of the divine nature to a specific example from Genesis, then to a conclusion about the devil's testimony. This rhetorical structure is typical of Gregory's homiletic style.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The Georgian translation preserves Gregory's argument about the inadequacy of names for the divine nature, a key theme in his 'Against Eunomius'. This suggests the passage was valued for its doctrinal content.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text uses 'gueli' (serpent) which may refer to the devil or the literal serpent in Genesis. The context supports the devil interpretation.","The phrase 'power of vision' could be interpreted as a metaphor for knowledge or as a literal divine attribute. The text leans toward the latter."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":29,"ref":"p29","source":"ხოლო უკუეთუ არა უწყიან, დაღაცათუ ნამეტნავ არს ცხადთა საქმეთათჳს მრავლისმეტყუელებაჲ, გარნა თავს-ვიდვათ ესე მათთჳს, რომელთა-იგი სიწრფოებით არა უწყიან ამის პირისათჳს. რაჲ იყო პარვაჲ იგი ანანიაჲსი? ანუ რაჲსათჳს დაისაჯა ესრეთ სასტიკად? ანუ ვითარ ცნა პეტრე პარვაჲ იგი, რომელი ჰპარა თავსა თჳსსა ფარულად, მეუღლისა თჳსისა თანა? ანუ არა სული წმიდაჲ იყოა, რომელმან პეტრეს გამოუცხადა და ანანიაჲს პარვაჲ იგი იხილა? ამისთჳსცა ჰრქუა მას პეტრე, ვითარმედ: \"რაჲსათჳს აღავსო სატანა გული შენი ცრუებად სულსა წმიდასა? არა ეცრუვე შენ კაცთა, არამედ ღმერთსა\". და ვითარცა-იგი უკუეთუ ვინმე იტყოდის, ვითარმედ: რომელმან პირმეტყუელსა აგინოს, კაცსა აგინებს, არა ორთა მიმართ განჰყოფს გინებასა მას, არამედ ერთსა პირსა მოასწავებს, თითოსახეთა ნივთთა მიერ საცნაურ-ქმნილსა. ეგრეთვე პეტრე სულსა წმიდასა, და სულად, და ღმრთად უწოდა, ანანიაჲს მიერ ცრუებულად.","english":"But if they do not know, even though there is much verbosity about evident deeds, we assume this about them, that they do not know with sincerity concerning this person. What was the theft of Ananias? Or why was he punished so severely? Or how did Peter know that theft, which he had hidden secretly, with his wife? Or was it not the Holy Spirit that revealed to Peter and saw the theft of Ananias? For this reason Peter said to him: \"Why has Satan filled your heart to lie to the Holy Spirit? You have not lied to men, but to God.\" And just as if someone were to say that whoever insults a speaker insults a man, he does not divide the insult between two, but refers it to one person, made known through the particular things. So also Peter called the Holy Spirit both Spirit and God, as having been lied to by Ananias.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"background","kind":"background","basis":"text","lemma":"Ananias","severity":"info","text":"The story of Ananias and Sapphira (Acts 5:1–11) is the background for Peter's rebuke. Ananias concealed part of the sale price of his land; Peter exposed his lie and he fell dead.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"scripture","kind":"scripture","basis":"text","lemma":"Why has Satan filled your heart to lie to the Holy Spirit? You have not lied to men, but to God.","severity":"info","text":"This is a paraphrase of Acts 5:3, where Peter says: 'Ananias, why has the devil filled your heart to lie to the Holy Spirit? You have not lied to men, but to God.'","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"text","lemma":"სული წმიდაჲ (Holy Spirit)","severity":"info","text":"The Georgian text uses 'Holy Spirit' and 'Spirit' interchangeably, reflecting the Greek πνεῦμα ἅγιον. The passage argues that Peter identifies the Holy Spirit with God, a point of trinitarian theology.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage moves from a general accusation of ignorance to a specific scriptural example (Ananias), then to an analogy about insulting a speaker, and finally to a theological conclusion about the Holy Spirit's divinity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"Gregory of Nyssa uses the Ananias episode to defend the divinity of the Holy Spirit, a key point in the 4th-century trinitarian controversies. This reflects the Cappadocian Fathers' polemic against the Pneumatomachi.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian phrase 'თავს-ვიდვათ ესე მათთჳս' is rendered as 'we assume this about them', but could also mean 'we attribute this to them' or 'we charge them with this'. The reading taken follows the English draft.","The identity of 'this person' (ამის პირისათჳს) is unclear; it may refer to the Holy Spirit or to a specific interlocutor. The context suggests the Holy Spirit."],"confidence":"high","notes":[]},{"i":30,"ref":"p30","source":"და ორივე იგი ერთ არს ღმრთისმსახურთა წინაშე, და ერთსა პირსა მოასწავებს, რომელ არს ღმრთეებაჲ სულისა წმიდისაჲ, რომლისა მადლითა ღირსმცა ქმნილ ვართ ჩუენცა ხილვად უხილავთა მათ და დაფარულთა სიღრმეთა ჭეშმარიტებისათა, და ზიარებასა ღმრთეებისასა და მართლმადიდებლობით დიდებასა ყოვლადწმიდისა სამებისასა, რომელი-იგი სამგუამოვნებით და ერთარსებით იდიდების, ესე იგი არს მამაჲ და ძე და სული წმიდაჲ, რომლისაჲ არს დიდებაჲ და სიმტკიცე და ძალი და მეუფებაჲ აწ და მარადის და დაუსრულებელთა მათ საუკუნეთა, უკუნითი-უკუნისამდე, ამენ.","english":"And both of these are one before the servants of God, and signify a single person, which is the divinity of the Holy Spirit, by whose grace we also have been deemed worthy to see those invisible and hidden depths of truth, and to partake of the divine communion and to glorify with orthodoxy the all-holy Trinity, which is glorified in three hypostases and one essence; this is the Father and the Son and the Holy Spirit, to whom belong glory and strength and power and dominion now and forever and unto the endless ages, world without end, amen.","structure":"narrative","commentary":[{"unit":"sense","kind":"sense","basis":"text","lemma":"ორივე იგი ერთ არს","severity":"info","text":"The phrase 'both of these are one' refers back to the previous passage's discussion of Peter's knowledge and the Holy Spirit's revelation, asserting their unity in divine service.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"სამგუამოვნებით","severity":"info","text":"The term 'sanguamovnebit' (three hypostases) is a key theological term in Georgian Trinitarian discourse, corresponding to Greek 'hypostasis' and indicating the three persons of the Trinity.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"term","kind":"term","basis":"glossary","lemma":"ერთარსებით","severity":"info","text":"The term 'ertarsebit' (one essence) is the Georgian equivalent of Greek 'homoousios', affirming the consubstantiality of the Trinity, a central tenet of Nicene orthodoxy.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"background","kind":"background","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"This passage concludes the work with a doxology typical of Gregory of Nyssa's writings, emphasizing the Trinity's unity and the believer's participation in divine grace.","cites":[{"key":"ed:grnos","label":"source edition: Gregory of Nyssa, Works","url":"https://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcg/cauc/ageo/mravtavi/grnostxz/grnos.htm"}],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"structure","kind":"structure","basis":"text","lemma":"","severity":"info","text":"The passage serves as a liturgical conclusion, moving from theological argument to doxological affirmation, a common structural feature in patristic homilies.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]},{"unit":"reception","kind":"reception","basis":"background","lemma":"","severity":"info","text":"The Georgian version reflects the Chalcedonian Trinitarian formula, indicating its reception in the Georgian Orthodox tradition, which adhered to the Council of Chalcedon.","cites":[],"named_sources":[],"dropped_cites":[]}],"ambiguities":["The Georgian text does not specify which 'both' (orive igi) are referred to; the English draft interprets them as the two aspects from the previous passage (Peter's knowledge and the Holy Spirit's revelation), but the Georgian could also refer to the two natures or actions mentioned earlier."],"confidence":"high","notes":[]}]}